pātrāpātravicāravarṇanam
īśvara uvāca
īśvara uvāca
ataḥ paraṃ pravakṣyāmi śrāddhadānānyanukramāt ||
tāraṇāya ca bhūtānāṃ sarasvatyabdhisaṃgame
||1||अतः परं प्रवक्ष्यामि श्राद्धदानान्यनुक्रमात् ॥
तारणाय च भूतानां सरस्वत्यब्धिसंगमे
loke śreṣṭhatamaṃ sarvaṃ hyātmanaścāpi yatpriyam ||
sarvaṃ pitṝṇāṃ dātavyaṃ tadevākṣayyamicchatām
||2||लोके श्रेष्ठतमं सर्वं ह्यात्मनश्चापि यत्प्रियम् ॥
सर्वं पितॄणां दातव्यं तदेवाक्षय्यमिच्छताम्
jāṃbūnadamayaṃ divyaṃ vimānaṃ sūryasannibham ||
divyāpsarobhiḥ saṃkīrṇamannado labhate'kṣayam
||3||जांबूनदमयं दिव्यं विमानं सूर्यसन्निभम् ॥
दिव्याप्सरोभिः संकीर्णमन्नदो लभतेऽक्षयम्
ācchādanaṃ tu yo dadyādahataṃ śrāddhakarmaṇi ||
āyuḥ prakāśamaiśvaryaṃ rūpaṃ tu labhate ca saḥ
||4||आच्छादनं तु यो दद्यादहतं श्राद्धकर्मणि ॥
आयुः प्रकाशमैश्वर्यं रूपं तु लभते च सः
kamaṇḍaluṃ ca yo dadyādbrāhmaṇe vedapārage ||
madhukṣīrasravā dhenurdātāramanugacchati
||5||कमण्डलुं च यो दद्याद्ब्राह्मणे वेदपारगे ॥
मधुक्षीरस्रवा धेनुर्दातारमनुगच्छति
yaḥ śrāddhe abhayaṃ dadyātprāṇināṃ jīvitaiṣiṇām ||
aśvadānasahasreṇa rathadānaśatena ca ||
dantināṃ ca sahasreṇa abhayaṃ ca viśiṣyate
||6||यः श्राद्धे अभयं दद्यात्प्राणिनां जीवितैषिणाम् ॥
अश्वदानसहस्रेण रथदानशतेन च ॥
दन्तिनां च सहस्रेण अभयं च विशिष्यते
yāni ratnāni medinyāṃ vāhanāni striyastathā ||
kṣipraṃ prāpnoti tatsarvaṃ pitṛbhaktastu mānavaḥ
||7||यानि रत्नानि मेदिन्यां वाहनानि स्त्रियस्तथा ॥
क्षिप्रं प्राप्नोति तत्सर्वं पितृभक्तस्तु मानवः
pitaraḥ sarvalokeṣu tithikāleṣu devatāḥ ||
sarve puruṣamāyāṃti nipānamiva dhenavaḥ
||8||पितरः सर्वलोकेषु तिथिकालेषु देवताः ॥
सर्वे पुरुषमायांति निपानमिव धेनवः
mā sma te pratigaccheyuḥ parvakāle hyapūjitāḥ ||
moghāsteṣāṃ bhavantvāśāḥ paratreha ca mā kvacit
||9||मा स्म ते प्रतिगच्छेयुः पर्वकाले ह्यपूजिताः ॥
मोघास्तेषां भवन्त्वाशाः परत्रेह च मा क्वचित्
sarasvatyāstu sānnidhyaṃ yastvekaṃ bhojayeddvijam ||
koṭibhojyaphalaṃ tasya jāyate nātra saṃśayaḥ
||10||सरस्वत्यास्तु सान्निध्यं यस्त्वेकं भोजयेद्द्विजम् ॥
कोटिभोज्यफलं तस्य जायते नात्र संशयः
amāvāsyāṃ naro yastu parānnamupabhuñjate ||
tasya māsakṛtaṃ puṇyamannadātuḥ prajāyate
||11||अमावास्यां नरो यस्तु परान्नमुपभुञ्जते ॥
तस्य मासकृतं पुण्यमन्नदातुः प्रजायते
ṣaṇmāsamayane bhuṃkte trīnmāsānviṣuve smṛtam ||
varṣairdvādaśabhiścaiva yatpuṇyaṃ samupārjitam ||
tatsarvaṃ vilayaṃ yāti bhuktvā sūryendusaṃplave
||12||षण्मासमयने भुंक्ते त्रीन्मासान्विषुवे स्मृतम् ॥
वर्षैर्द्वादशभिश्चैव यत्पुण्यं समुपार्जितम् ॥
तत्सर्वं विलयं याति भुक्त्वा सूर्येन्दुसंप्लवे
sāgraṃ māsaṃ raveḥ krāntāvādyaśrāddhe trivatsaram ||
māsike'pyatha varṣasya ṣaṇmāse tvardhavatsaram
||13||साग्रं मासं रवेः क्रान्तावाद्यश्राद्धे त्रिवत्सरम् ॥
मासिकेऽप्यथ वर्षस्य षण्मासे त्वर्धवत्सरम्
tathā saṃcayanaśrāddhe jātijanmakṛtaṃ nṛṇām ||
mṛta śayyāpratigrāhī vedasyaiva ca vikrayī ||
brahmasvahārī ca narastasya śuddhirna vidyate
||14||तथा संचयनश्राद्धे जातिजन्मकृतं नृणाम् ॥
मृत शय्याप्रतिग्राही वेदस्यैव च विक्रयी ॥
ब्रह्मस्वहारी च नरस्तस्य शुद्धिर्न विद्यते
taḍāgānāṃ sahasreṇa hyaśvamedhaśatena ca ||
gavāṃ koṭi pradānena bhūmihartā na śuddhyati
||15||तडागानां सहस्रेण ह्यश्वमेधशतेन च ॥
गवां कोटि प्रदानेन भूमिहर्ता न शुद्ध्यति
suvarṇamāṣaṃ gāmekāṃ bhūmerapyardhamaṃgulam ||
harannarakamāpnoti yāvadābhūtasaṃplavam
||16||सुवर्णमाषं गामेकां भूमेरप्यर्धमंगुलम् ॥
हरन्नरकमाप्नोति यावदाभूतसंप्लवम्
brahmahatyā surāpānaṃ daridrasya tu yaddhanam ||
guroḥ patnī hiraṇyaṃ ca svargasthamapi pātayet
||17||ब्रह्महत्या सुरापानं दरिद्रस्य तु यद्धनम् ॥
गुरोः पत्नी हिरण्यं च स्वर्गस्थमपि पातयेत्
sahasrasaṃmitā dhenuranaḍvāndaśa dhenavaḥ ||
daśānaḍutsamaṃ yānaṃ daśayānasamo hayaḥ
||18||सहस्रसंमिता धेनुरनड्वान्दश धेनवः ॥
दशानडुत्समं यानं दशयानसमो हयः
daśahayasamā kanyā bhūmidānaṃ tato'dhikam ||
tasmātsarvaprayatnena vikrayaṃ naiva kārayet
||19||दशहयसमा कन्या भूमिदानं ततोऽधिकम् ॥
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन विक्रयं नैव कारयेत्
viśeṣato mahākṣetre sarvapātakanāśane ||
citikāṣṭhaṃ ca vai spṛṣṭvā yajñayūpāṃstathaiva ca ||
vedavikrayakartāraṃ spṛṣṭvā snānaṃ vidhīyate
||20||विशेषतो महाक्षेत्रे सर्वपातकनाशने ॥
चितिकाष्ठं च वै स्पृष्ट्वा यज्ञयूपांस्तथैव च ॥
वेदविक्रयकर्तारं स्पृष्ट्वा स्नानं विधीयते
ādeśaṃ paṭhate yastu ādeśaṃ ca dadāti yaḥ ||
dvāvetau pāpakarmāṇau pātālatalavāsinau
||21||आदेशं पठते यस्तु आदेशं च ददाति यः ॥
द्वावेतौ पापकर्माणौ पातालतलवासिनौ
ādeśaṃ paṭhate yastu rājadvāre tu mānavaḥ ||
so'pi devi bhavedvṛkṣa ūṣare kaṃṭakāvṛtaḥ ||
sthito vai nṛpatidvāri yaḥ kuryādvedavikrayam
||22||आदेशं पठते यस्तु राजद्वारे तु मानवः ॥
सोऽपि देवि भवेद्वृक्ष ऊषरे कंटकावृतः ॥
स्थितो वै नृपतिद्वारि यः कुर्याद्वेदविक्रयम्
brahmahatyāsamaṃ pāpaṃ na bhūtaṃ na bhaviṣyati ||
varaṃ kurvandhruvaṃ devi na kuryādvedavikrayam
||23||ब्रह्महत्यासमं पापं न भूतं न भविष्यति ॥
वरं कुर्वन्ध्रुवं देवि न कुर्याद्वेदविक्रयम्
hatvā gāśca varaṃ māṃsaṃ bhakṣayīta dvijādhamaḥ ||
varaṃ jīvetsamaṃ mlecchairna kuryādvedavikrayam
||24||हत्वा गाश्च वरं मांसं भक्षयीत द्विजाधमः ॥
वरं जीवेत्समं म्लेच्छैर्न कुर्याद्वेदविक्रयम्
pratyakṣoktiḥ pratyayaśca praśnapūrvaḥ pratigrahaḥ ||
yājanā'dhyāpane vādaḥ ṣaḍvidho vedavikrayaḥ
||25||प्रत्यक्षोक्तिः प्रत्ययश्च प्रश्नपूर्वः प्रतिग्रहः ॥
याजनाऽध्यापने वादः षड्विधो वेदविक्रयः
vedākṣarāṇi yāvanti niyuṃkte svārthakāraṇāt ||
tāvatīrbhrūṇahatyā vai prāpnuyādvedavikrayī
||26||वेदाक्षराणि यावन्ति नियुंक्ते स्वार्थकारणात् ॥
तावतीर्भ्रूणहत्या वै प्राप्नुयाद्वेदविक्रयी
vedānuyogādyo dadyādbrāhmaṇāya pratigraham ||
sa pūrvaṃ narakaṃ yāti brāhmaṇastadanantaram
||27||वेदानुयोगाद्यो दद्याद्ब्राह्मणाय प्रतिग्रहम् ॥
स पूर्वं नरकं याति ब्राह्मणस्तदनन्तरम्
vaiśvadevena hīnā ye hīnāścātithyato'pi ye ||
karmaṇā sarvavṛṣalā vedayuktā hyapi dvijāḥ
||28||वैश्वदेवेन हीना ये हीनाश्चातिथ्यतोऽपि ये ॥
कर्मणा सर्ववृषला वेदयुक्ता ह्यपि द्विजाः
yeṣāmadhyayanaṃ nāsti ye ca kecidanagnayaḥ ||
kulaṃ vā'śrotriyaṃ yeṣāṃ te sarve śūdrajātayaḥ
||29||येषामध्ययनं नास्ति ये च केचिदनग्नयः ॥
कुलं वाऽश्रोत्रियं येषां ते सर्वे शूद्रजातयः
mṛte'hani pituryastu na kuryācchrāddhamādarāt ||
mātuścaiva varārohe sa dvijaḥ śūdrasaṃnibhaḥ
||30||मृतेऽहनि पितुर्यस्तु न कुर्याच्छ्राद्धमादरात् ॥
मातुश्चैव वरारोहे स द्विजः शूद्रसंनिभः
mṛtake yastu bhuñjīta gṛhītaśaśibhāskare ||
gajacchāyāsu yaḥ kaścittaṃ ca śūdravadācaret
||31||मृतके यस्तु भुञ्जीत गृहीतशशिभास्करे ॥
गजच्छायासु यः कश्चित्तं च शूद्रवदाचरेत्
brahmacāriṇi yajñe ca yatau śilpini dīkṣite ||
yajñe vivāhe satre ca sūtakaṃ na kadācana
||32||ब्रह्मचारिणि यज्ञे च यतौ शिल्पिनि दीक्षिते ॥
यज्ञे विवाहे सत्रे च सूतकं न कदाचन
gorakṣakānvaṇijakāṃstathā kārukuśīlavān ||
spṛśyānvārdhuṣikāṃścaiva viprānśūdravadācaret
||33||गोरक्षकान्वणिजकांस्तथा कारुकुशीलवान् ॥
स्पृश्यान्वार्धुषिकांश्चैव विप्रान्शूद्रवदाचरेत्
brāhmaṇaḥ patanīyeṣu vartamāno vikarmasu ||
dāmbhiko duṣkṛtaprāyaḥ sa ca śūdrasamaḥ smṛtaḥ
||34||ब्राह्मणः पतनीयेषु वर्तमानो विकर्मसु ॥
दाम्भिको दुष्कृतप्रायः स च शूद्रसमः स्मृतः
asnātāśī malaṃ bhuṃkte ajāpī pūyaśoṇitam ||
ahutvā tu kṛmīnbhuṃkte adattvā viṣabhojanam
||35||अस्नाताशी मलं भुंक्ते अजापी पूयशोणितम् ॥
अहुत्वा तु कृमीन्भुंक्ते अदत्त्वा विषभोजनम्
parānnena tu bhuktena mithunaṃ yo'dhigacchati ||
yasyānnaṃ tasya te putrā annācchukraṃ pravartate
||36||परान्नेन तु भुक्तेन मिथुनं योऽधिगच्छति ॥
यस्यान्नं तस्य ते पुत्रा अन्नाच्छुक्रं प्रवर्तते
rājānnaṃ teja ādatte śūdrānnaṃ brahmavarcasam ||
āyuḥ suvarṇakārānnaṃ yaśaścarmāvakartinaḥ
||37||राजान्नं तेज आदत्ते शूद्रान्नं ब्रह्मवर्चसम् ॥
आयुः सुवर्णकारान्नं यशश्चर्मावकर्तिनः
kārukānnaṃ prajā hanti balaṃ nirṇejakasya ca ||
gaṇānnaṃ gaṇikānnaṃ ca lokebhyaḥ parikṛntati
||38||कारुकान्नं प्रजा हन्ति बलं निर्णेजकस्य च ॥
गणान्नं गणिकान्नं च लोकेभ्यः परिकृन्तति
pūyaṃ cikitsakasyānnaṃ puṃścalyāstvannamindriyam ||
viṣṭhā vārdhuṣikasyānnaṃ śastravikrayiṇo malam
||39||पूयं चिकित्सकस्यान्नं पुंश्चल्यास्त्वन्नमिन्द्रियम् ॥
विष्ठा वार्धुषिकस्यान्नं शस्त्रविक्रयिणो मलम्
gāyatrīsāramātro'pi varaṃ vipraḥ suyantritaḥ ||
nāyaṃtritaścaturvedī sarvāśī sarvavikrayī
||40||गायत्रीसारमात्रोऽपि वरं विप्रः सुयन्त्रितः ॥
नायंत्रितश्चतुर्वेदी सर्वाशी सर्वविक्रयी
sadyaḥ patati māṃsena lākṣayā lavaṇena ca ||
tryaheṇa śūdro bhavati brāhmaṇaḥ kṣīravikrayāt
||41||सद्यः पतति मांसेन लाक्षया लवणेन च ॥
त्र्यहेण शूद्रो भवति ब्राह्मणः क्षीरविक्रयात्
rasā rasairniyaṃtavyā na tveva lavaṇaṃ rasaiḥ ||
kṛtānnaṃ ca kṛtānnena tilā dhānyena tatsamāḥ
||42||रसा रसैर्नियंतव्या न त्वेव लवणं रसैः ॥
कृतान्नं च कृतान्नेन तिला धान्येन तत्समाः
bhojanābhyañjanāddānādyadanyatkurute tilaiḥ ||
kṛmibhūtaḥ sa viṣṭhāyāṃ pitṛbhiḥ saha majjati
||43||भोजनाभ्यञ्जनाद्दानाद्यदन्यत्कुरुते तिलैः ॥
कृमिभूतः स विष्ठायां पितृभिः सह मज्जति
apūpaśca hiraṇyaṃ ca gāmaśvaṃ pṛthivīṃ tilān ||
avidvānpratigṛhṇāti bhasmībhavati kāṣṭhavat
||44||अपूपश्च हिरण्यं च गामश्वं पृथिवीं तिलान् ॥
अविद्वान्प्रतिगृह्णाति भस्मीभवति काष्ठवत्
hiraṇyamāyu ratnaṃ ca bhūrgauścākarṣatastanum ||
aśvaścakṣustvacaṃ vāso ghṛtaṃ tejastilāḥ prajāḥ
||45||हिरण्यमायु रत्नं च भूर्गौश्चाकर्षतस्तनुम् ॥
अश्वश्चक्षुस्त्वचं वासो घृतं तेजस्तिलाः प्रजाः
tila agnihotrī tapasvī ca kṣaṇavānkriyate yadi ||
agnihotraṃ tapaścaiva sarvaṃ taddhanino dhanam
||46||तिल अग्निहोत्री तपस्वी च क्षणवान्क्रियते यदि ॥
अग्निहोत्रं तपश्चैव सर्वं तद्धनिनो धनम्
somavikrayaṇe viṣṭhā bheṣaje pūyaśoṇitam ||
naṣṭaṃ devalake dānaṃ hyapratiṣṭhaṃ ca vārdhuke
||47||सोमविक्रयणे विष्ठा भेषजे पूयशोणितम् ॥
नष्टं देवलके दानं ह्यप्रतिष्ठं च वार्धुके
devārcanaparo vipro vittārthī bhuvanatraye ||
asau devalakonāma havyakavyeṣu garhitaḥ
||48||देवार्चनपरो विप्रो वित्तार्थी भुवनत्रये ॥
असौ देवलकोनाम हव्यकव्येषु गर्हितः
bhrāturmṛtasyabhāyāyāṃ yo gacchetkāmapūrvakam ||
dharmeṇāpi niyuktāyāṃ sa jñeyo didhiṣūpatiḥ
||49||भ्रातुर्मृतस्यभायायां यो गच्छेत्कामपूर्वकम् ॥
धर्मेणापि नियुक्तायां स ज्ञेयो दिधिषूपतिः
dārāgnihotrasaṃyogaṃ kurute yo'graje sthite ||
parivettā sa vijñeyaḥ parivittistu pūrvajaḥ
||50||दाराग्निहोत्रसंयोगं कुरुते योऽग्रजे स्थिते ॥
परिवेत्ता स विज्ञेयः परिवित्तिस्तु पूर्वजः
yo naro'nyasya vāsāṃsi kūpodyānagṛhāṇi ca ||
adattānyupayuṃjānaḥ sa tatpāpaturīyabhāk
||51||यो नरोऽन्यस्य वासांसि कूपोद्यानगृहाणि च ॥
अदत्तान्युपयुंजानः स तत्पापतुरीयभाक्
āmantritastu yaḥ śrāddhe vṛṣalyā saha modate ||
dāturyadduṣkṛtaṃ kiñcittatsarvaṃ pratipadyate
||52||आमन्त्रितस्तु यः श्राद्धे वृषल्या सह मोदते ॥
दातुर्यद्दुष्कृतं किञ्चित्तत्सर्वं प्रतिपद्यते
ṛtāmṛtābhyāṃ jīveta mṛtena pramṛtena vā ||
satyānṛtābhyāṃ jīveta na śvavṛttyā kathaṃcana
||53||ऋतामृताभ्यां जीवेत मृतेन प्रमृतेन वा ॥
सत्यानृताभ्यां जीवेत न श्ववृत्त्या कथंचन
bhakṣyaṃ nityamṛtaṃ jñeyamamṛtaṃ syādayācitam ||
mṛtaṃ tu vṛddhyājīvitvaṃ pramṛtaṃ karṣaṇaṃ smṛtam
||54||भक्ष्यं नित्यमृतं ज्ञेयममृतं स्यादयाचितम् ॥
मृतं तु वृद्ध्याजीवित्वं प्रमृतं कर्षणं स्मृतम्
satyānṛtaṃ ca vāṇijyaṃ tena caivopajīvyate ||
sevā śvavṛttirākhyātā tasmāttāṃ parivarjayeta
||55||सत्यानृतं च वाणिज्यं तेन चैवोपजीव्यते ॥
सेवा श्ववृत्तिराख्याता तस्मात्तां परिवर्जयेत
viprayoniṃ samāsādya saṃkaraṃ parivarjayet ||
mānuṣyaṃ durlabhaṃ loke brāhmaṇyamadhikaṃ tataḥ
||56||विप्रयोनिं समासाद्य संकरं परिवर्जयेत् ॥
मानुष्यं दुर्लभं लोके ब्राह्मण्यमधिकं ततः
ekaśayyāsanaṃ paktirbhāṇḍapakvānnamiśraṇam ||
yājanādhyāpanaṃ yonistathā ca saha bhojanam ||
navadhā saṃkaraḥ prokto na kartavyo'dhamaiḥ saha
||57||एकशय्यासनं पक्तिर्भाण्डपक्वान्नमिश्रणम् ॥
याजनाध्यापनं योनिस्तथा च सह भोजनम् ॥
नवधा संकरः प्रोक्तो न कर्तव्योऽधमैः सह
ajīvankarmaṇā svena vipraḥ kṣāttraṃ samāśrayet ||
vaiśyakarmā'thavā kuryādvārṣalaṃ parivarjayet
||58||अजीवन्कर्मणा स्वेन विप्रः क्षात्त्रं समाश्रयेत् ॥
वैश्यकर्माऽथवा कुर्याद्वार्षलं परिवर्जयेत्
kusīdaṃ kṛṣivāṇijyaṃ prakurvīta svayaṃ kṛtam ||
āpatkāle svayaṃ kurvansnānena spṛśyate dvijaḥ
||59||कुसीदं कृषिवाणिज्यं प्रकुर्वीत स्वयं कृतम् ॥
आपत्काले स्वयं कुर्वन्स्नानेन स्पृश्यते द्विजः
labdhalābhaḥ pitṝndevānbrāṃhmaṇāṃścaiva tarpayet ||
te tṛptāstasya tatpāpaṃ śamayaṃti na saṃśayaḥ
||60||लब्धलाभः पितॄन्देवान्ब्रांह्मणांश्चैव तर्पयेत् ॥
ते तृप्तास्तस्य तत्पापं शमयंति न संशयः
jalagośakaṭārāmayāñcāvṛddhivaṇikkriyāḥ ||
anūpaṃ parvato rājā durbhikṣe jīvikā smṛtāḥ
||61||जलगोशकटारामयाञ्चावृद्धिवणिक्क्रियाः ॥
अनूपं पर्वतो राजा दुर्भिक्षे जीविका स्मृताः
asato'pi samādāya sādhubhyo yaḥ prayacchati ||
dhanaṃ svāminamātmānaṃ saṃtārayati dustarāt
||62||असतोऽपि समादाय साधुभ्यो यः प्रयच्छति ॥
धनं स्वामिनमात्मानं संतारयति दुस्तरात्
śūdre samaguṇaṃ dānaṃ vaiśye taddviguṇaṃ smṛtam ||
śrotriye tacca sāhasramanantaṃ cāgnihotrike
||63||शूद्रे समगुणं दानं वैश्ये तद्द्विगुणं स्मृतम् ॥
श्रोत्रिये तच्च साहस्रमनन्तं चाग्निहोत्रिके
brāhmaṇātikramo nāsti nācaredyo vyavasthitim ||
jvalaṃtamagnimutsṛjya na hi bhasmani hūyate
||64||ब्राह्मणातिक्रमो नास्ति नाचरेद्यो व्यवस्थितिम् ॥
ज्वलंतमग्निमुत्सृज्य न हि भस्मनि हूयते
vidyātapobhyāṃ hīnena naiva grāhyaḥ pratigrahaḥ ||
gṛhṇanpradātāramadho nayatyātmānameva ca
||65||विद्यातपोभ्यां हीनेन नैव ग्राह्यः प्रतिग्रहः ॥
गृह्णन्प्रदातारमधो नयत्यात्मानमेव च
tasmācchrotriya evārho guṇavāñchīlavāñchuciḥ ||
avyaṃgastatra nirdoṣaḥ pātrāṇāṃ paramaṃ smṛtam
||66||तस्माच्छ्रोत्रिय एवार्हो गुणवाञ्छीलवाञ्छुचिः ॥
अव्यंगस्तत्र निर्दोषः पात्राणां परमं स्मृतम्
kapālasthaṃ yathā toyaṃ śvadṛtau ca yathā payaḥ ||
dūṣitaṃ sthānadoṣeṇa vṛttahīne tathā śrutam
||67||कपालस्थं यथा तोयं श्वदृतौ च यथा पयः ॥
दूषितं स्थानदोषेण वृत्तहीने तथा श्रुतम्
dattaṃ pātramatikramya yadapātre pratigrahaḥ ||
taddattaṃ gāmatikramya gardabhasya gavāhnikam
||68||दत्तं पात्रमतिक्रम्य यदपात्रे प्रतिग्रहः ॥
तद्दत्तं गामतिक्रम्य गर्दभस्य गवाह्निकम्
vṛttaṃ tasmāttu saṃrakṣedvittameti gataṃ punaḥ ||
akṣīṇo vittataḥ kṣīṇo vṛttatastu hato hataḥ
||69||वृत्तं तस्मात्तु संरक्षेद्वित्तमेति गतं पुनः ॥
अक्षीणो वित्ततः क्षीणो वृत्ततस्तु हतो हतः
prathamaṃ tu gurau dānaṃ dattvā śreṣṭhamanukramāt ||
tato'nyeṣāṃ tu viprāṇāṃ dadyātpātrānurūpataḥ
||70||प्रथमं तु गुरौ दानं दत्त्वा श्रेष्ठमनुक्रमात् ॥
ततोऽन्येषां तु विप्राणां दद्यात्पात्रानुरूपतः
gurau ca dattaṃ yaddānaṃ dattaṃ pātreṣu mānavaiḥ ||
niṣphalaṃ tadbhavetpretya yātyutādhogatiṃ prati
||71||गुरौ च दत्तं यद्दानं दत्तं पात्रेषु मानवैः ॥
निष्फलं तद्भवेत्प्रेत्य यात्युताधोगतिं प्रति
avamānaṃ guroḥ kṛtvā kopayitvā tu durmatiḥ ||
gurvamānahato mūḍho na śāṃtimadhi gacchati
||72||अवमानं गुरोः कृत्वा कोपयित्वा तु दुर्मतिः ॥
गुर्वमानहतो मूढो न शांतिमधि गच्छति
gurorabhāve tatputraṃ tadbhāryāṃ tatsutaṃ vinā ||
putraṃ prapautraṃ dauhitraṃ hyanyaṃ vā tatkulodbhavam
||73||गुरोरभावे तत्पुत्रं तद्भार्यां तत्सुतं विना ॥
पुत्रं प्रपौत्रं दौहित्रं ह्यन्यं वा तत्कुलोद्भवम्
paṃcayojanamadhye tu śrūyate svagururyadā ||
tadā nātikrameddānaṃ dadyātpātreṣu mānavaḥ
||74||पंचयोजनमध्ये तु श्रूयते स्वगुरुर्यदा ॥
तदा नातिक्रमेद्दानं दद्यात्पात्रेषु मानवः
yatiścetprārthayellobhāddīyamānaṃ pratigraham ||
na tasya deyaṃ vidvadbhirna lobhaḥ śasyate yateḥ
||75||यतिश्चेत्प्रार्थयेल्लोभाद्दीयमानं प्रतिग्रहम् ॥
न तस्य देयं विद्वद्भिर्न लोभः शस्यते यतेः
dhanaṃ prāpya yatirloke maunaṃ jñānaṃ ca nābhyaset ||
upabhogaṃ tu dānena jīvitaṃ brahmacaryayā
||76||धनं प्राप्य यतिर्लोके मौनं ज्ञानं च नाभ्यसेत् ॥
उपभोगं तु दानेन जीवितं ब्रह्मचर्यया
kule janma ca dīkṣābhirye gatāste narottamāḥ ||
saubhāgyamāpnuyālloke nūnaṃ rasavivarjanāt
||77||कुले जन्म च दीक्षाभिर्ये गतास्ते नरोत्तमाः ॥
सौभाग्यमाप्नुयाल्लोके नूनं रसविवर्जनात्
āyuṣmatyaḥ prajāḥ sarvā bhavantyāmiṣavarjanāt
||78||आयुष्मत्यः प्रजाः सर्वा भवन्त्यामिषवर्जनात्
cīravalkaladhṛktyaktvā vastrāṇyābharaṇāni ca ||
nāgādhipatyaṃ prāpnoti upavāsena mānavaḥ
||79||चीरवल्कलधृक्त्यक्त्वा वस्त्राण्याभरणानि च ॥
नागाधिपत्यं प्राप्नोति उपवासेन मानवः
krīḍate satyavākyena svarge vai devataiḥ saha ||
ahiṃsayā tathā''rogyaṃ dānātkīrtimanukramāt
||80||क्रीडते सत्यवाक्येन स्वर्गे वै देवतैः सह ॥
अहिंसया तथाऽऽरोग्यं दानात्कीर्तिमनुक्रमात्
dvijaśuśrūṣayā rājyaṃ dvijatvaṃ cātipuṣkalam ||
divyarūpamavāpnoti devaśuśrūṣayā naraḥ
||81||द्विजशुश्रूषया राज्यं द्विजत्वं चातिपुष्कलम् ॥
दिव्यरूपमवाप्नोति देवशुश्रूषया नरः
annadānādbhavettṛptiḥ sarvakāmairanuttamaiḥ ||
dīpasya tu pradānena cakṣuṣmāñjāyate naraḥ
||82||अन्नदानाद्भवेत्तृप्तिः सर्वकामैरनुत्तमैः ॥
दीपस्य तु प्रदानेन चक्षुष्माञ्जायते नरः
tuṣṭirbhavetsarvakālaṃ pradānādgandhamālyayoḥ ||
lavaṇasya tu dātārastilānāṃ sarpiṣastathā ||
tejasvino'pi jāyante bhoginaścirajīvinaḥ
||83||तुष्टिर्भवेत्सर्वकालं प्रदानाद्गन्धमाल्ययोः ॥
लवणस्य तु दातारस्तिलानां सर्पिषस्तथा ॥
तेजस्विनोऽपि जायन्ते भोगिनश्चिरजीविनः
sucitravastrābharaṇopadhānaṃ dadyānnaro yaḥ śayanaṃ dvijāya ||
rūpānvitāṃ pakṣmavatīṃ manojñāṃ bhāryāmarālopacitāṃ labhetsaḥ
||84||सुचित्रवस्त्राभरणोपधानं दद्यान्नरो यः शयनं द्विजाय ॥
रूपान्वितां पक्ष्मवतीं मनोज्ञां भार्यामरालोपचितां लभेत्सः
iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ saptame prabhāsakhaṇḍe prathame prabhāsakṣetramāhātmye śrāddhakalpe pātrāpātravicāravarṇanaṃnāma saptottaradviśatatamo'dhyāyaḥ || 207 ||