somavarapradānavarṇanam
īśvara uvāca
dakṣeṇaivamanujñātaḥ śocankarma svakaṃ tadā ||
duḥkhaśokaparītātmā prabhāsaṃ kṣetramāgataḥ
||1||दक्षेणैवमनुज्ञातः शोचन्कर्म स्वकं तदा ॥
दुःखशोकपरीतात्मा प्रभासं क्षेत्रमागतः
sa gatvā dakṣiṇaṃ tīraṃ sāgarasya samīpataḥ ||
dadarśa parvataṃ tatra kṛtasmaramiti śrutam
||2||स गत्वा दक्षिणं तीरं सागरस्य समीपतः ॥
ददर्श पर्वतं तत्र कृतस्मरमिति श्रुतम्
yakṣavidyādharākīrṇaṃ kinnarairupaśobhitam ||
caṃdanāgurukarpūrairaśokaistilakaiḥ śubhaiḥ
||3||यक्षविद्याधराकीर्णं किन्नरैरुपशोभितम् ॥
चंदनागुरुकर्पूरैरशोकैस्तिलकैः शुभैः
kalhāraiḥ śatapatraiśca puṣpitaiḥ phalitaiḥ śubhaiḥ ||
āmrajambūkapitthaiśca dāḍimaiḥ panasaistathā
||4||कल्हारैः शतपत्रैश्च पुष्पितैः फलितैः शुभैः ॥
आम्रजम्बूकपित्थैश्च दाडिमैः पनसैस्तथा
niṃbujambīranāgaiśca kadalīkhaṃḍamaṃḍitaiḥ ||
kramukairnāgavallyādyaiḥ śālaistālaistamālakaiḥ
||5||निंबुजम्बीरनागैश्च कदलीखंडमंडितैः ॥
क्रमुकैर्नागवल्ल्याद्यैः शालैस्तालैस्तमालकैः
bījapūrakakharjūrairdrākṣāmadhurapāṭalaiḥ ||
bilvacaṃpakatiṃdvādyaiḥ kadaṃbakakubhaistathā
||6||बीजपूरकखर्जूरैर्द्राक्षामधुरपाटलैः ॥
बिल्वचंपकतिंद्वाद्यैः कदंबककुभैस्तथा
dhavāśokaśirīṣādyairnānāvṛkṣaiśca śobhitam ||
kāmaṃ kāmaphalairvṛkṣaiḥ puṣpitaiḥ phalitaiḥ śubhaiḥ
||7||धवाशोकशिरीषाद्यैर्नानावृक्षैश्च शोभितम् ॥
कामं कामफलैर्वृक्षैः पुष्पितैः फलितैः शुभैः
haṃsakāraṃḍavākīrṇaṃ cakravākopaśobhitam ||
kokilābhiḥ śukaiścaiva nānāpakṣininādi tam
||8||हंसकारंडवाकीर्णं चक्रवाकोपशोभितम् ॥
कोकिलाभिः शुकैश्चैव नानापक्षिनिनादि तम्
jātismarāḥ pakṣiṇaśca vyājahrurmānuṣīṃ giram ||
gaṃdharvakiṃnarayugaiḥ siddhavidyādharoragaiḥ [
||9||जातिस्मराः पक्षिणश्च व्याजह्रुर्मानुषीं गिरम् ॥
गंधर्वकिंनरयुगैः सिद्धविद्याधरोरगैः [
krīḍadbhirvividhairdivyaiḥ śobhitaṃ parvatottamam ||
devagaṃdharvanṛtyaiśca veṇuvīṇānināditam
||10||क्रीडद्भिर्विविधैर्दिव्यैः शोभितं पर्वतोत्तमम् ॥
देवगंधर्वनृत्यैश्च वेणुवीणानिनादितम्
vedadhvanitaghoṣeṇa yajñahomāgnihotrajaiḥ ||
samāvṛtaṃ sarvamājyagaṃdhibhirucchritam
||11||वेदध्वनितघोषेण यज्ञहोमाग्निहोत्रजैः ॥
समावृतं सर्वमाज्यगंधिभिरुच्छ्रितम्
śobhitaṃ carṣibhirdivyaiścāturvidyairdvijottamaiḥ ||
atriścaiva vasiṣṭhaśca pulastyaḥ pulahaḥ kratuḥ
||12||शोभितं चर्षिभिर्दिव्यैश्चातुर्विद्यैर्द्विजोत्तमैः ॥
अत्रिश्चैव वसिष्ठश्च पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः
bhṛguścaiva marīciśca bharadvājo'tha kaśyapaḥ ||
manuryamoṃ'girā viṣṇuḥ śātātapaparāśarau
||13||भृगुश्चैव मरीचिश्च भरद्वाजोऽथ कश्यपः ॥
मनुर्यमोंऽगिरा विष्णुः शातातपपराशरौ
āpastaṃbo'tha saṃvartaḥ kātyaḥ kātyāyano muniḥ ||
gautamaḥ śaṃkhalikhitau tathā vācaspatirmuniḥ
||14||आपस्तंबोऽथ संवर्तः कात्यः कात्यायनो मुनिः ॥
गौतमः शंखलिखितौ तथा वाचस्पतिर्मुनिः
jāmadagnyo yājñavalkya ṛṣyaśṛṃgo vibhāṃḍakaḥ ||
gārgyaśaunakadālbhyāśca vyāsa uddālakaḥ śukaḥ
||15||जामदग्न्यो याज्ञवल्क्य ऋष्यशृंगो विभांडकः ॥
गार्ग्यशौनकदाल्भ्याश्च व्यास उद्दालकः शुकः
nāradaḥ parvataścaiva durvāsā ugratāpasaḥ ||
śākalyo gālavaścaiva jābālirmudgalastathā
||16||नारदः पर्वतश्चैव दुर्वासा उग्रतापसः ॥
शाकल्यो गालवश्चैव जाबालिर्मुद्गलस्तथा
viśvāmitraḥ kauśikaśca jahnurviśvāvasustathā ||
dhaumyaścaiva śatānando vaiśaṃpāyanajiṣṇavaḥ
||17||विश्वामित्रः कौशिकश्च जह्नुर्विश्वावसुस्तथा ॥
धौम्यश्चैव शतानन्दो वैशंपायनजिष्णवः
śākaṭāyanavārddhikyāvagniko bādarāyaṇaḥ ||
vālakhilyā mahātmāno ye ca bhūmaṇḍale sthitāḥ
||18||शाकटायनवार्द्धिक्यावग्निको बादरायणः ॥
वालखिल्या महात्मानो ये च भूमण्डले स्थिताः
te sarve tatra tiṣṭhaṃti parvate tu kṛtasmare ||
tejasvino brahmaputrā ṛṣayo dhārmikāḥ priye
||19||ते सर्वे तत्र तिष्ठंति पर्वते तु कृतस्मरे ॥
तेजस्विनो ब्रह्मपुत्रा ऋषयो धार्मिकाः प्रिये
jvalaṃtastapasā sarve nirddhūmā iva pāvakāḥ ||
māsopavāsinaḥ kecitkecitpakṣopavāsinaḥ
||20||ज्वलंतस्तपसा सर्वे निर्द्धूमा इव पावकाः ॥
मासोपवासिनः केचित्केचित्पक्षोपवासिनः
trairātrikāḥ sāṃtapanā nirāhārāstathā pare ||
kecitpuṣpa phalāhārāḥ śīrṇaparṇāśinastathā
||21||त्रैरात्रिकाः सांतपना निराहारास्तथा परे ॥
केचित्पुष्प फलाहाराः शीर्णपर्णाशिनस्तथा
kecidgomayabhakṣāśca jalāhārāstathā pare ||
sāgnihotrāḥ suvidvāṃso mokṣamārgārthacintakāḥ
||22||केचिद्गोमयभक्षाश्च जलाहारास्तथा परे ॥
साग्निहोत्राः सुविद्वांसो मोक्षमार्गार्थचिन्तकाः
iti hāsapurāṇādiśrutismṛtiviśāradāḥ ||
ete cānye ca bahavo mārkaṃḍeyapurogamāḥ
||23||इति हासपुराणादिश्रुतिस्मृतिविशारदाः ॥
एते चान्ये च बहवो मार्कंडेयपुरोगमाः
prabhāsaṃ kṣetramāsādya saṃsthitā kṛtaparvate ||
evaṃ kṛtasmarastatra sarvadevaniṣevitaḥ ||
manvaṃtaresminyo devi nirdagdho vaḍavāgninā
||24||प्रभासं क्षेत्रमासाद्य संस्थिता कृतपर्वते ॥
एवं कृतस्मरस्तत्र सर्वदेवनिषेवितः ॥
मन्वंतरेस्मिन्यो देवि निर्दग्धो वडवाग्निना
taṃ dṛṣṭvā parvataṃ ramyaṃ dṛṣṭvā caiva mahodadhim ||
pradakṣiṇaṃ tataścakre saptakṛtvo niśākaraḥ ||
gireḥ pradakṣiṇāṃ kṛtvā gato yatra maheśvaraḥ
||25||तं दृष्ट्वा पर्वतं रम्यं दृष्ट्वा चैव महोदधिम् ॥
प्रदक्षिणं ततश्चक्रे सप्तकृत्वो निशाकरः ॥
गिरेः प्रदक्षिणां कृत्वा गतो यत्र महेश्वरः
samīpe tu samudrasya sparśaliṃgasvarūpavān ||
prasādayāmāsa vibhuṃ prasannenāṃtarātmanā
||26||समीपे तु समुद्रस्य स्पर्शलिंगस्वरूपवान् ॥
प्रसादयामास विभुं प्रसन्नेनांतरात्मना
maraṇaṃ veti saṃdhyāya śaraṇaṃ vā maheśvaram ||
varaṃ śāpābhighātārthaṃ mṛtyuṃ vā śaṃkarānmama
||27||मरणं वेति संध्याय शरणं वा महेश्वरम् ॥
वरं शापाभिघातार्थं मृत्युं वा शंकरान्मम
iti somo matiṃ kṛtvā tapasā'' rādhayañchivam ||
yāvadvarṣasahasraṃ tu phalamūlāśano'bhavat
||28||इति सोमो मतिं कृत्वा तपसाऽऽ राधयञ्छिवम् ॥
यावद्वर्षसहस्रं तु फलमूलाशनोऽभवत्
pūrṇe varṣasahasre tu caturthe varavarṇini ||
tutoṣa bhagavānrudro vākyaṃ cedamuvāca ha
||29||पूर्णे वर्षसहस्रे तु चतुर्थे वरवर्णिनि ॥
तुतोष भगवान्रुद्रो वाक्यं चेदमुवाच ह
parituṣṭo'smi te caṃdra varaṃ varaya suvrata ||
kiṃ te kāmaṃ karomyadya brūhi yatsyātsudurllabham
||30||परितुष्टोऽस्मि ते चंद्र वरं वरय सुव्रत ॥
किं ते कामं करोम्यद्य ब्रूहि यत्स्यात्सुदुर्ल्लभम्
evaṃ pratyakṣamāpannaṃ dṛṣṭvā devaṃ vṛṣadhvajam ||
praṇamya taṃ yathābhaktyā stutiṃ cakre niśākaraḥ
||31||एवं प्रत्यक्षमापन्नं दृष्ट्वा देवं वृषध्वजम् ॥
प्रणम्य तं यथाभक्त्या स्तुतिं चक्रे निशाकरः
caṃdra uvāca
oṃ namo devadevāya śivāya paramātmane ||
aprameyasvarūpāya byaktāvyaktasvarūpiṇe
||32||ॐ नमो देवदेवाय शिवाय परमात्मने ॥
अप्रमेयस्वरूपाय ब्यक्ताव्यक्तस्वरूपिणे
tvaṃ patiryogināmīśa tvayi sarvaṃ pratiṣṭhitam ||
tvaṃ yajñastvaṃ vaṣaṭkārastvamoṃkāraḥ prajāpatiḥ
||33||त्वं पतिर्योगिनामीश त्वयि सर्वं प्रतिष्ठितम् ॥
त्वं यज्ञस्त्वं वषट्कारस्त्वमोंकारः प्रजापतिः
caturviṃśatyadhikaṃ ca bhuvanānāṃ śatadvayam ||
tasyopari paraṃ jyotirjāgarti tava kevalam
||34||चतुर्विंशत्यधिकं च भुवनानां शतद्वयम् ॥
तस्योपरि परं ज्योतिर्जागर्ति तव केवलम्
kalpāṃta ādivārāhamuktabrahmāṃḍasaṃsthitau ||
ādhārastaṃbhabhūtāya tejoliṃgāya te namaḥ
||35||कल्पांत आदिवाराहमुक्तब्रह्मांडसंस्थितौ ॥
आधारस्तंभभूताय तेजोलिंगाय ते नमः
namo'nāmayanāmne te namaste kṛttivāsase ||
namo bhairavanāthāya namaḥ someśvarāya te
||36||नमोऽनामयनाम्ने ते नमस्ते कृत्तिवाससे ॥
नमो भैरवनाथाय नमः सोमेश्वराय ते
iti saṃjñābhiretābhiḥ stutyābhiramṛteśvaraḥ ||
bhūtairbhavyairbhaviṣyaiśca stūyase surasattamaiḥ
||37||इति संज्ञाभिरेताभिः स्तुत्याभिरमृतेश्वरः ॥
भूतैर्भव्यैर्भविष्यैश्च स्तूयसे सुरसत्तमैः
ādyo viraṃcināmābhūdbrahmā lokapitāmahaḥ ||
mṛtyuñjayeti te nāma tadā'bhūtpārvatīpate
||38||आद्यो विरंचिनामाभूद्ब्रह्मा लोकपितामहः ॥
मृत्युञ्जयेति ते नाम तदाऽभूत्पार्वतीपते
dvitīyo'bhūdyadā brahmā padmabhūriti viśrutaḥ ||
tadā kālāgnirudreti tava nāma prakīrtitam
||39||द्वितीयोऽभूद्यदा ब्रह्मा पद्मभूरिति विश्रुतः ॥
तदा कालाग्निरुद्रेति तव नाम प्रकीर्तितम्
tṛtīyo'bhūdyadā brahmā svayaṃbhūriti viśrutaḥ ||
amṛteśeti te nāma kīrtitaṃ kīrtivarddhanam
||40||तृतीयोऽभूद्यदा ब्रह्मा स्वयंभूरिति विश्रुतः ॥
अमृतेशेति ते नाम कीर्तितं कीर्तिवर्द्धनम्
caturtho'bhūdyadā brahmā parameṣṭhīti viśrutaḥ ||
anāmayeti deveśa tava nāma smṛtaṃ tadā
||41||चतुर्थोऽभूद्यदा ब्रह्मा परमेष्ठीति विश्रुतः ॥
अनामयेति देवेश तव नाम स्मृतं तदा
paṃcamo'bhūdyadā brahmā surajyeṣṭha iti śrutaḥ ||
kṛttivāseti te nāma babhūva tripurāṃtaka
||42||पंचमोऽभूद्यदा ब्रह्मा सुरज्येष्ठ इति श्रुतः ॥
कृत्तिवासेति ते नाम बभूव त्रिपुरांतक
ṣaṣṭhaścābhūdyadā brahmā hemagarbha iti smṛtaḥ ||
tadā bhairavanātheti tava nāma prakīrtitam
||43||षष्ठश्चाभूद्यदा ब्रह्मा हेमगर्भ इति स्मृतः ॥
तदा भैरवनाथेति तव नाम प्रकीर्तितम्
adhunā varttate yo'sau śatānaṃda iti śrutaḥ ||
ādisomena yaścāsau vāmanetrodbhavena te
||44||अधुना वर्त्तते योऽसौ शतानंद इति श्रुतः ॥
आदिसोमेन यश्चासौ वामनेत्रोद्भवेन ते
pratiṣṭhārthaṃ tu liṃgasya ānītaścāṣṭavārṣikaḥ ||
bālarūpī tadā tena somanātheti kīrtitam
||45||प्रतिष्ठार्थं तु लिंगस्य आनीतश्चाष्टवार्षिकः ॥
बालरूपी तदा तेन सोमनाथेति कीर्तितम्
tadāprabhṛti somānāṃ lakṣāṇāṃ dvitayaṃ gatam
||14||तदाप्रभृति सोमानां लक्षाणां द्वितयं गतम्
sahasradvitayaṃ caiva śataṃ caiva ṣaḍuttaram
||46||सहस्रद्वितयं चैव शतं चैव षडुत्तरम्
saptamo'haṃ mahādeva ātreya iti viśrutaḥ ||
prācetasena dakṣeṇa śaptastvāṃ śaraṇaṃ gataḥ ||
rakṣa māṃ devadeveśa kṣayiṇaṃ pāparogiṇam
||47||सप्तमोऽहं महादेव आत्रेय इति विश्रुतः ॥
प्राचेतसेन दक्षेण शप्तस्त्वां शरणं गतः ॥
रक्ष मां देवदेवेश क्षयिणं पापरोगिणम्
iti saṃstuvatastasya caṃdrasya karuṇākaraḥ ||
tutoṣa bhagavānrudro vākyaṃ cedamuvāca ha
||48||इति संस्तुवतस्तस्य चंद्रस्य करुणाकरः ॥
तुतोष भगवान्रुद्रो वाक्यं चेदमुवाच ह
parituṣṭo'smi te caṃdra varaṃ varaya suvrata ||
ki te kāmaṃ karomyadya brūhi yatsyātsudurllabham
||49||परितुष्टोऽस्मि ते चंद्र वरं वरय सुव्रत ॥
कि ते कामं करोम्यद्य ब्रूहि यत्स्यात्सुदुर्ल्लभम्
mama nāmāni guhyāni mama priyatarāṇi ca ||
paṭhiṣyaṃti narā ye tu dāsye teṣāṃ manogatam
||50||मम नामानि गुह्यानि मम प्रियतराणि च ॥
पठिष्यंति नरा ये तु दास्ये तेषां मनोगतम्
atītā ye caṃdramaso bhaviṣyaṃti ca ye'dhunā ||
teṣāṃ pūjyamidaṃ liṃgaṃ yāvadanyo'ṣṭavārṣikaḥ
||51||अतीता ये चंद्रमसो भविष्यंति च येऽधुना ॥
तेषां पूज्यमिदं लिंगं यावदन्योऽष्टवार्षिकः
āḥ paraṃ caturvaktro brahmā yo bhavitā yadā ||
prāṇanātheti devasya tadā nāma bhaviṣyati
||52||आः परं चतुर्वक्त्रो ब्रह्मा यो भविता यदा ॥
प्राणनाथेति देवस्य तदा नाम भविष्यति
prāṇāstu vāyavaḥ proktāstadārādhananāma tat ||
prāṇanātheti saṃproktaṃ me'dhunā tadbhaviṣyati
||53||प्राणास्तु वायवः प्रोक्तास्तदाराधननाम तत् ॥
प्राणनाथेति संप्रोक्तं मेऽधुना तद्भविष्यति
tasmādagnīśanāmeti kālarudretyanaṃtaram ||
tāraketi tato nāma bhaviṣyatyeva kīrtitam
||54||तस्मादग्नीशनामेति कालरुद्रेत्यनंतरम् ॥
तारकेति ततो नाम भविष्यत्येव कीर्तितम्
mṛtyuñjayeti devasya bhavitā tadanaṃtaram ||
tryaṃbakeśastvitīśeti bhuvaneśetyanantaram
||55||मृत्युञ्जयेति देवस्य भविता तदनंतरम् ॥
त्र्यंबकेशस्त्वितीशेति भुवनेशेत्यनन्तरम्
bhūtanātheti ghoreti brahmeśetyatha nāmakam ||
bhaviṣyaṃ pṛthivīśeti ādināthetyanaṃtaram
||56||भूतनाथेति घोरेति ब्रह्मेशेत्यथ नामकम् ॥
भविष्यं पृथिवीशेति आदिनाथेत्यनंतरम्
kalpeśvareti devasya caṃdranāthetyanantaram ||
nāma devasya yadbhāvi sāṃprataṃ te prakāśitam ||
57 [|
ityevamādi nāmāni svasaṃkhyātāni ṣoḍaśa ||
gatāni saṃbhaviṣyaṃti kālasyānaṃtabhāvataḥ
||58||कल्पेश्वरेति देवस्य चंद्रनाथेत्यनन्तरम् ॥
नाम देवस्य यद्भावि सांप्रतं ते प्रकाशितम् ॥
५७ [।
इत्येवमादि नामानि स्वसंख्यातानि षोडश ॥
गतानि संभविष्यंति कालस्यानंतभावतः
ekaikaṃ vartate nāma brahmaṇaḥ pralayāvadhi ||
tatonyajjāyate nāma yathā nāmānurūpataḥ
||59||एकैकं वर्तते नाम ब्रह्मणः प्रलयावधि ॥
ततोन्यज्जायते नाम यथा नामानुरूपतः
atha kiṃ bahunoktena rahasyaṃ te prakāśitam ||
vatsa yatkāraṇeneha tapastaptaṃ tvayā'khilam ||
tanme niḥśeṣato brūhi dāsye tuṣṭo'smi te varam
||60||अथ किं बहुनोक्तेन रहस्यं ते प्रकाशितम् ॥
वत्स यत्कारणेनेह तपस्तप्तं त्वयाऽखिलम् ॥
तन्मे निःशेषतो ब्रूहि दास्ये तुष्टोऽस्मि ते वरम्
candra uvāca
ahaṃ śaptastu dakṣeṇa kasmiṃścitkāraṇāṃtare ||
yakṣmaṇā ca kṣayaṃ nītastasmāttvaṃ trātumarhasi
||61||अहं शप्तस्तु दक्षेण कस्मिंश्चित्कारणांतरे ॥
यक्ष्मणा च क्षयं नीतस्तस्मात्त्वं त्रातुमर्हसि
śaṃbhuruvāca
adhunā bhoḥ samaṃ paśya sarvāstā dakṣakanyakāḥ ||
kṣayaste bhavitā pakṣaṃ pakṣaṃ vṛddhirbhaviṣyati
||62||अधुना भोः समं पश्य सर्वास्ता दक्षकन्यकाः ॥
क्षयस्ते भविता पक्षं पक्षं वृद्धिर्भविष्यति
pūrvocitāṃ prabhāṃ soma prāpsyase matprasādataḥ ||
prācetasasya dakṣasya tapasā hatapāpmanaḥ
||63||पूर्वोचितां प्रभां सोम प्राप्स्यसे मत्प्रसादतः ॥
प्राचेतसस्य दक्षस्य तपसा हतपाप्मनः
tasyānyathā vacaḥ kartuṃ śakyaṃ nānyaiḥ surairapi ||
brāhmaṇāḥ kupitā hanyurbhasmīkuryuḥ svatejasā
||64||तस्यान्यथा वचः कर्तुं शक्यं नान्यैः सुरैरपि ॥
ब्राह्मणाः कुपिता हन्युर्भस्मीकुर्युः स्वतेजसा
devānkuryuradevāṃśca nāśayeyuridaṃ jagat ||
brāhmaṇāścaiva devāśca teja ekaṃ dvidhā kṛtam
||65||देवान्कुर्युरदेवांश्च नाशयेयुरिदं जगत् ॥
ब्राह्मणाश्चैव देवाश्च तेज एकं द्विधा कृतम्
pratyakṣaṃ brāhmaṇā devāḥ parokṣaṃ divi devatāḥ ||
na vinā brāhmaṇā devairna devā brāhmaṇairvinā
||66||प्रत्यक्षं ब्राह्मणा देवाः परोक्षं दिवि देवताः ॥
न विना ब्राह्मणा देवैर्न देवा ब्राह्मणैर्विना
ekatra mantrā stiṣṭhanti teja ekatra tiṣṭhati ||
brāhmaṇā devatā loke brāhmaṇā divi devatāḥ ||
trailokye brāhmaṇāḥ śreṣṭhā brāhmaṇā eva kāraṇam
||67||एकत्र मन्त्रा स्तिष्ठन्ति तेज एकत्र तिष्ठति ॥
ब्राह्मणा देवता लोके ब्राह्मणा दिवि देवताः ॥
त्रैलोक्ये ब्राह्मणाः श्रेष्ठा ब्राह्मणा एव कारणम्
piturniyuktāḥ pitaro bhavaṃti kriyāsu daivīṣu bhavaṃti devāḥ ||
dvijottamā hastaniṣaktatoyāstenaiva dehena bhavaṃti devāḥ
||68||पितुर्नियुक्ताः पितरो भवंति क्रियासु दैवीषु भवंति देवाः ॥
द्विजोत्तमा हस्तनिषक्ततोयास्तेनैव देहेन भवंति देवाः
ṣaṭka rmatattvābhirateṣu nityaṃ vipreṣu vedārthakutūhaleṣu ||
na teṣu bhaktyā praviśaṃti ghoraṃ mahābhayaṃ pretabhavaṃ kadācit
||69||षट्क र्मतत्त्वाभिरतेषु नित्यं विप्रेषु वेदार्थकुतूहलेषु ॥
न तेषु भक्त्या प्रविशंति घोरं महाभयं प्रेतभवं कदाचित्
yadbrāhmaṇāḥ stutyatamā vadanti taddevatā karmabhirācaraṃti ||
tuṣṭeṣu tuṣṭāḥ satataṃ bhavanti pratyakṣadeveṣu parokṣadevāḥ ||
7.1.22.70 [|
yathā rudrā yathā devā maruto vasavo'śvinau ||
brahmā ca somasūryau ca tathā loke dvijottamāḥ
||71||यद्ब्राह्मणाः स्तुत्यतमा वदन्ति तद्देवता कर्मभिराचरंति ॥
तुष्टेषु तुष्टाः सततं भवन्ति प्रत्यक्षदेवेषु परोक्षदेवाः ॥
7.1.22.७० [।
यथा रुद्रा यथा देवा मरुतो वसवोऽश्विनौ ॥
ब्रह्मा च सोमसूर्यौ च तथा लोके द्विजोत्तमाः
devādhīnāḥ prajāḥ sarvā yajñādhīnāśca devatāḥ ||
te yajñā brāhmaṇādhīnāstasmāddevā dvijottamāḥ
||72||देवाधीनाः प्रजाः सर्वा यज्ञाधीनाश्च देवताः ॥
ते यज्ञा ब्राह्मणाधीनास्तस्माद्देवा द्विजोत्तमाः
brāhmaṇānarcayennityaṃ brāhmaṇāṃstarpayetsadā ||
brāhmaṇāstārakā loke brāhmaṇātsvargamaśnute
||73||ब्राह्मणानर्चयेन्नित्यं ब्राह्मणांस्तर्पयेत्सदा ॥
ब्राह्मणास्तारका लोके ब्राह्मणात्स्वर्गमश्नुते
abhedyamacchedyamanādimakṣayaṃ vidhiṃ purāṇaṃ paripālayanti ||
mahāmatistānabhipūjya vai dvijānbhavedajeyo divi devarāḍiva
||79||अभेद्यमच्छेद्यमनादिमक्षयं विधिं पुराणं परिपालयन्ति ॥
महामतिस्तानभिपूज्य वै द्विजान्भवेदजेयो दिवि देवराडिव
śakyaṃ hi kavacaṃ bhettuṃ nārācena śareṇa vā ||
api vajra sahasreṇa brāhmaṇāśīḥ sudurbhidā
||75||शक्यं हि कवचं भेत्तुं नाराचेन शरेण वा ॥
अपि वज्र सहस्रेण ब्राह्मणाशीः सुदुर्भिदा
hutena śāmyate pāpaṃ hutamannena śāmyati ||
annaṃ hiraṇyadānena hiraṇyaṃ brāhmaṇāśiṣā
||76||हुतेन शाम्यते पापं हुतमन्नेन शाम्यति ॥
अन्नं हिरण्यदानेन हिरण्यं ब्राह्मणाशिषा
ya icchennarakaṃ gaṃtuṃ saputrapaśubāṃdhava ||
deveṣvadhikṛtaṃ kuryādbrāhmaṇeṣu ca goṣu ca
||77||य इच्छेन्नरकं गंतुं सपुत्रपशुबांधव ॥
देवेष्वधिकृतं कुर्याद्ब्राह्मणेषु च गोषु च
brāhmaṇāndveṣṭi yo mohāddevāngāśca makhānyadi ||
naiva tasya paro loko nā'yaṃ loko durātmanaḥ
||78||ब्राह्मणान्द्वेष्टि यो मोहाद्देवान्गाश्च मखान्यदि ॥
नैव तस्य परो लोको नाऽयं लोको दुरात्मनः
anindyā brāhmaṇā gāvaḥ kāṃcanaṃ salilaṃ striyaḥ ||
pṛthivī tu ṣaḍetāni yo nindati sa pātakī
||79||अनिन्द्या ब्राह्मणा गावः कांचनं सलिलं स्त्रियः ॥
पृथिवी तु षडेतानि यो निन्दति स पातकी
agraṃ dharmasya rājāno mūlaṃ dharmasya brāhmaṇāḥ ||
tasmānmūlaṃ na hiṃsīta mūle hyagraṃ pratiṣṭhitam
||80||अग्रं धर्मस्य राजानो मूलं धर्मस्य ब्राह्मणाः ॥
तस्मान्मूलं न हिंसीत मूले ह्यग्रं प्रतिष्ठितम्
phalaṃ dharmasya rājānaḥ puṣpaṃ dharmasya brāhmaṇāḥ ||
tasmātpuṣpaṃ na hiṃsīta puṣpātsaṃjāyate phalam
||81||फलं धर्मस्य राजानः पुष्पं धर्मस्य ब्राह्मणाः ॥
तस्मात्पुष्पं न हिंसीत पुष्पात्संजायते फलम्
rājā vṛkṣo brāhmaṇāstasya mūlaṃ paurāḥ parṇaṃ mantriṇastasya śākhāḥ ||
tasmādrājñā brāhmaṇā rakṣaṇīyā mūle gupte nāsti vṛkṣasya nāśaḥ
||82||राजा वृक्षो ब्राह्मणास्तस्य मूलं पौराः पर्णं मन्त्रिणस्तस्य शाखाः ॥
तस्माद्राज्ञा ब्राह्मणा रक्षणीया मूले गुप्ते नास्ति वृक्षस्य नाशः
āsanno hi dahatyagnirdūrāddahati brāhmaṇaḥ ||
prarohatyagninā dagdhaṃ brahmadagdhaṃ na rohati
||83||आसन्नो हि दहत्यग्निर्दूराद्दहति ब्राह्मणः ॥
प्ररोहत्यग्निना दग्धं ब्रह्मदग्धं न रोहति
brāhmaṇānāṃ ca śāpena sarvabhakṣo hutāśanaḥ ||
samudraścāpyapeyastu viphalaśca puraṃdaraḥ
||84||ब्राह्मणानां च शापेन सर्वभक्षो हुताशनः ॥
समुद्रश्चाप्यपेयस्तु विफलश्च पुरंदरः
tvaṃ candra rājayakṣmī ca pṛthivyāmūṣarāṇi ca ||
sūryācandramasoḥ pātaḥ punaruddharaṇaṃ tayoḥ
||85||त्वं चन्द्र राजयक्ष्मी च पृथिव्यामूषराणि च ॥
सूर्याचन्द्रमसोः पातः पुनरुद्धरणं तयोः
vanaspatīnāṃ niryāso dānavānāṃ parājayaḥ ||
nāgānāṃ ca vaśīkāraḥ kṣatrasyotsādanaṃ tathā ||
devotpatti viparyāso lokānāṃ ca viparyayaḥ
||86||वनस्पतीनां निर्यासो दानवानां पराजयः ॥
नागानां च वशीकारः क्षत्रस्योत्सादनं तथा ॥
देवोत्पत्ति विपर्यासो लोकानां च विपर्ययः
evamādīni tejāṃsi brāhmaṇānāṃ mahātmanām ||
tasmādvipreṣu nṛpatiḥ praṇamennityameva ca
||87||एवमादीनि तेजांसि ब्राह्मणानां महात्मनाम् ॥
तस्माद्विप्रेषु नृपतिः प्रणमेन्नित्यमेव च
parā mapyāpadaṃ prāpto brāhmaṇānna prakopayet ||
te hyenaṃ kupitā hanyuḥ sadyaḥ sabalavāhanam
||88||परा मप्यापदं प्राप्तो ब्राह्मणान्न प्रकोपयेत् ॥
ते ह्येनं कुपिता हन्युः सद्यः सबलवाहनम्
praṇītaścāpraṇītaśca yathāgnirdaivataṃ mahat ||
evaṃ vidvānavidvānvā brāhmaṇo daivataṃ mahat
||89||प्रणीतश्चाप्रणीतश्च यथाग्निर्दैवतं महत् ॥
एवं विद्वानविद्वान्वा ब्राह्मणो दैवतं महत्
śmaśāneṣvapi tejasvī pāvako naiva duṣyati ||
hūyamānaśca yajñeṣu bhūya evābhivarddhate
||90||श्मशानेष्वपि तेजस्वी पावको नैव दुष्यति ॥
हूयमानश्च यज्ञेषु भूय एवाभिवर्द्धते
evaṃ yadyapya niṣṭeṣu varttate sarvakarmasu ||
sarveṣāṃ brāhmaṇaḥ pūjyo daivataṃ paramaṃ mahat
||91||एवं यद्यप्य निष्टेषु वर्त्तते सर्वकर्मसु ॥
सर्वेषां ब्राह्मणः पूज्यो दैवतं परमं महत्
kṣatrasyātipravṛddhasya brāhmaṇānāṃ prabhāvataḥ ||
brāhmaṃ hi paramaṃ pūjyaṃ kṣatraṃ hi brahmasaṃbhavam
||92||क्षत्रस्यातिप्रवृद्धस्य ब्राह्मणानां प्रभावतः ॥
ब्राह्मं हि परमं पूज्यं क्षत्रं हि ब्रह्मसंभवम्
adbhyo'gnirbrahmataḥ kṣatramaśmano lohamutthitam ||
teṣāṃ sarvatragaṃ tejaḥ svāsu yoniṣu śāmyati
||93||अद्भ्योऽग्निर्ब्रह्मतः क्षत्रमश्मनो लोहमुत्थितम् ॥
तेषां सर्वत्रगं तेजः स्वासु योनिषु शाम्यति
yānsamāśritya tiṣṭhanti devalokāśca sarvadā ||
brahmaiva vacanaṃ yeṣāṃ ko hiṃsyāttāñjijīviṣuḥ
||94||यान्समाश्रित्य तिष्ठन्ति देवलोकाश्च सर्वदा ॥
ब्रह्मैव वचनं येषां को हिंस्यात्ताञ्जिजीविषुः
mriyamāṇo'pyādadīta na rājā brāhmaṇātkaram ||
na ca kṣudhā 'sya saṃsīdedbrāhmaṇo viṣaye vasan
||95||म्रियमाणोऽप्याददीत न राजा ब्राह्मणात्करम् ॥
न च क्षुधा ऽस्य संसीदेद्ब्राह्मणो विषये वसन्
yasya rājñaśca viṣaye brāhmaṇaḥ sīdati kṣudhā ||
tasya tacchatadhā rāṣṭramacirādeva sīdati
||96||यस्य राज्ञश्च विषये ब्राह्मणः सीदति क्षुधा ॥
तस्य तच्छतधा राष्ट्रमचिरादेव सीदति
yadrājā kurute pāpaṃ pramādādyacca vibhramāt ||
vasanto brāhmaṇā rāṣṭre śrotriyāḥ śamayanti tat
||97||यद्राजा कुरुते पापं प्रमादाद्यच्च विभ्रमात् ॥
वसन्तो ब्राह्मणा राष्ट्रे श्रोत्रियाः शमयन्ति तत्
pūrvarātrāṃtarātreṣu dvijairyasya vidhīyate ||
sa rājā saha rāṣṭreṇa vardhate brahmatejasā
||98||पूर्वरात्रांतरात्रेषु द्विजैर्यस्य विधीयते ॥
स राजा सह राष्ट्रेण वर्धते ब्रह्मतेजसा
brāhmaṇānpūjayennityaṃ prātarutthāya bhūmipaḥ ||
brāhmaṇānāṃ prasādena dīvyanti divi devatāḥ
||99||ब्राह्मणान्पूजयेन्नित्यं प्रातरुत्थाय भूमिपः ॥
ब्राह्मणानां प्रसादेन दीव्यन्ति दिवि देवताः
atha kiṃ bahunoktena brāhmaṇā māmakī tanuḥ ||
ye kecitsāgarāṃtāyāṃ pṛthivyāṃ kīrtitā dvijāḥ ||
tadūpaṃ devadevasya śivasya paramātmanaḥ
||100||अथ किं बहुनोक्तेन ब्राह्मणा मामकी तनुः ॥
ये केचित्सागरांतायां पृथिव्यां कीर्तिता द्विजाः ॥
तदूपं देवदेवस्य शिवस्य परमात्मनः
etāndviṣaṃti ye mūḍhā brāhmaṇānsaṃśitavratān ||
te māṃ dviṣaṃti vai nūnaṃ pūjanātpūjayanti mām
||101||एतान्द्विषंति ये मूढा ब्राह्मणान्संशितव्रतान् ॥
ते मां द्विषंति वै नूनं पूजनात्पूजयन्ति माम्
na pradveṣastataḥ kāryo brāhmaṇeṣu vijānatā ||
pradveṣeṇāśu naśyanti brahmaśāpahatā narāḥ
||102||न प्रद्वेषस्ततः कार्यो ब्राह्मणेषु विजानता ॥
प्रद्वेषेणाशु नश्यन्ति ब्रह्मशापहता नराः
ityevaṃ kathitaścandra brāhmaṇānāṃ guṇārṇavaḥ ||
kuruṣvānantaraṃ kāryyaṃ yadbravīmyahameva te
||103||इत्येवं कथितश्चन्द्र ब्राह्मणानां गुणार्णवः ॥
कुरुष्वानन्तरं कार्य्यं यद्ब्रवीम्यहमेव ते
śāpasyānugraho datto mayā tava niśākara ||
na cānyathā vacaḥ karttuṃ śakyaṃ teṣāṃ drijanmanām
||104||शापस्यानुग्रहो दत्तो मया तव निशाकर ॥
न चान्यथा वचः कर्त्तुं शक्यं तेषां द्रिजन्मनाम्
śāpānugrahadaiḥ sarvai devairapi savāsavaiḥ ||
tasmāccandra tvayā śoko naiva kāryo vijānatā
||1085||शापानुग्रहदैः सर्वै देवैरपि सवासवैः ॥
तस्माच्चन्द्र त्वया शोको नैव कार्यो विजानता
kṣayaste bhavitā pakṣaṃ pakṣaṃ vṛddhirbhaviṣyati ||
athānyadvacanaṃ candra śṛṇu kāryaṃ yathā tvayā
||106||क्षयस्ते भविता पक्षं पक्षं वृद्धिर्भविष्यति ॥
अथान्यद्वचनं चन्द्र शृणु कार्यं यथा त्वया
idaṃ yatsāgaropāṃte tiṣṭhate liṃgamuttamam ||
dharāmadhyagataṃ tacca devānāṃ dṛṣṭigocaram
||107||इदं यत्सागरोपांते तिष्ठते लिंगमुत्तमम् ॥
धरामध्यगतं तच्च देवानां दृष्टिगोचरम्
kukkuṭāṃḍasamaprakhyaṃ sarpamekhalamaṃḍitam ||
mamādyaṃ paramaṃ tejo na cānyo veda kaścana
||108||कुक्कुटांडसमप्रख्यं सर्पमेखलमंडितम् ॥
ममाद्यं परमं तेजो न चान्यो वेद कश्चन
itaḥ sāgaramadhye tu dhanuṣāṃ ca śatatraye ||
tiṣṭhate tatra liṃgaṃ tu suguptaṃ lakṣaṇānvitam
||109||इतः सागरमध्ये तु धनुषां च शतत्रये ॥
तिष्ठते तत्र लिंगं तु सुगुप्तं लक्षणान्वितम्
ādikalpe maharṣīṇāṃ śāpena patitaṃ mama ||
liṃgaṃ sāgaramadhye tu tattvaṃ śīghraṃ samānaya
||110||आदिकल्पे महर्षीणां शापेन पतितं मम ॥
लिंगं सागरमध्ये तु तत्त्वं शीघ्रं समानय
sparśākhyaṃ yatra me liṃgaṃ tatra sthāne niveśaya ||
niveśya tu prayatnena sahito viśvakarmaṇā
||111||स्पर्शाख्यं यत्र मे लिंगं तत्र स्थाने निवेशय ॥
निवेश्य तु प्रयत्नेन सहितो विश्वकर्मणा
tato brahmāṇamāhūya sametaṃ tu munīśvaraiḥ ||
pratiṣṭhāṃ kāraya vibho iṣṭvā tatra mahāmakhaiḥ
||112||ततो ब्रह्माणमाहूय समेतं तु मुनीश्वरैः ॥
प्रतिष्ठां कारय विभो इष्ट्वा तत्र महामखैः
evamuktvā sa bhagavāṃstatraivāṃtaradhīyata ||
tataḥ prabhāṃ punarlebhe rātrinātho varānane
||113||एवमुक्त्वा स भगवांस्तत्रैवांतरधीयत ॥
ततः प्रभां पुनर्लेभे रात्रिनाथो वरानने
tataḥ prabhṛti tatkṣetraṃ prabhāsamiti viśrutam ||
niṣprabhasya prabhā dattā prabhāsaṃ tena cocyate
||114||ततः प्रभृति तत्क्षेत्रं प्रभासमिति विश्रुतम् ॥
निष्प्रभस्य प्रभा दत्ता प्रभासं तेन चोच्यते
dakṣasya tu vṛthā śāpo na kṛtastena lāṃchanam ||
somaḥ prabhāsate lokānvaraṃ prāpya maheśvarāt ||
vyaktībhūtaḥ sa deveśaḥ somasyaiva mahātmanaḥ
||115||दक्षस्य तु वृथा शापो न कृतस्तेन लांछनम् ॥
सोमः प्रभासते लोकान्वरं प्राप्य महेश्वरात् ॥
व्यक्तीभूतः स देवेशः सोमस्यैव महात्मनः
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ saptame prabhāsakhaṇḍe prathame prabhāsakṣetramāhātmye somavarapradānavarṇanaṃnāma dvāviṃśo'dhyāyaḥ || 22 ||