dakṣayajñavidhvaṃsanaḥ
īśvara uvāca
tato gacchenmahādevi tasya dakṣiṇataḥ sthitam ||
sarasvatyāstaṭe ramye devaṃ tatra kṛtasmaram
||1||ततो गच्छेन्महादेवि तस्य दक्षिणतः स्थितम् ॥
सरस्वत्यास्तटे रम्ये देवं तत्र कृतस्मरम्
svayaṃbhūtaṃ mahādevi sarvapāpapraṇāśanam ||
tasyotpattiṃ pravakṣyāmi yathā jātaṃ mahītale
||2||स्वयंभूतं महादेवि सर्वपापप्रणाशनम् ॥
तस्योत्पत्तिं प्रवक्ष्यामि यथा जातं महीतले
purā kāmo mayā dagdho yadā tatra varānane ||
tadā ratiḥ samāgamya vilalāpa suduḥkhitā
||3||पुरा कामो मया दग्धो यदा तत्र वरानने ॥
तदा रतिः समागम्य विललाप सुदुःखिता
tāṃ tu śokāturāṃ dṛṣṭvā tatrāhaṃ karuṇānvitaḥ ||
avocaṃ mā rudiṣveti tava bhartā punaḥ śubhe ||
samutthāsyati kālena matprasādānna saṃśayaḥ
||4||तां तु शोकातुरां दृष्ट्वा तत्राहं करुणान्वितः ॥
अवोचं मा रुदिष्वेति तव भर्ता पुनः शुभे ॥
समुत्थास्यति कालेन मत्प्रसादान्न संशयः
devyuvāca
kimarthaṃ sa purā dagdhaḥ kāmadevastvayā vibho ||
kathamāpa punarjanma vistarātkathayasva me
||5||किमर्थं स पुरा दग्धः कामदेवस्त्वया विभो ॥
कथमाप पुनर्जन्म विस्तरात्कथयस्व मे
īśvara uvāca
dakṣaḥ prajāpatiḥ pūrvaṃ babhūva tvatpitā priye ||
śataṃ sutānāṃ jajñe'sya gaurīṇāṃ dīrghacakṣuṣām
||6||दक्षः प्रजापतिः पूर्वं बभूव त्वत्पिता प्रिये ॥
शतं सुतानां जज्ञेऽस्य गौरीणां दीर्घचक्षुषाम्
dadau tvāṃ prathamaṃ mahyaṃ satīnāmeti kīrtitām ||
dadau daśa ca dharmāya śraddhā medhā dhṛtiḥ kṣamā
||7||ददौ त्वां प्रथमं मह्यं सतीनामेति कीर्तिताम् ॥
ददौ दश च धर्माय श्रद्धा मेधा धृतिः क्षमा
anasūyā śucirlajjā smṛtiḥ śaktiḥ śrutistathā ||
dve bhārye kāmadevāya ratiḥ prītistathaiva ca
||8||अनसूया शुचिर्लज्जा स्मृतिः शक्तिः श्रुतिस्तथा ॥
द्वे भार्ये कामदेवाय रतिः प्रीतिस्तथैव च
ekāṃ svāhāṃ dadau vahneḥ pitṝṇāṃ ca tataḥ svadhām ||
saptaviṃśacchaśāṅkāya aśvinyādyāḥ prakīrtitāḥ
||9||एकां स्वाहां ददौ वह्नेः पितॄणां च ततः स्वधाम् ॥
सप्तविंशच्छशाङ्काय अश्विन्याद्याः प्रकीर्तिताः
tavāpi viditā devi revatyantāstathā jane ||
kaśyapāya dadau devi sa tu kanyāstrayodaśa
||10||तवापि विदिता देवि रेवत्यन्तास्तथा जने ॥
कश्यपाय ददौ देवि स तु कन्यास्त्रयोदश
aditiśca ditiścaiva vinatā kadrureva ca ||
siṃhikā suprabhā caiva ulūkī yā varānane
||11||अदितिश्च दितिश्चैव विनता कद्रुरेव च ॥
सिंहिका सुप्रभा चैव उलूकी या वरानने
anuviddhā sitā caiva īrṣyā hiṃsā tathā parā ||
māyā niṣkṛtisaṃyuktā dakṣaḥ pūrvaṃ mahāmatiḥ
||12||अनुविद्धा सिता चैव ईर्ष्या हिंसा तथा परा ॥
माया निष्कृतिसंयुक्ता दक्षः पूर्वं महामतिः
gaurī ca suprabhā caiva vārttā sādhvī sumālikā ||
varuṇāya dadau pañca tadā'sau parvatātmaje
||13||गौरी च सुप्रभा चैव वार्त्ता साध्वी सुमालिका ॥
वरुणाय ददौ पञ्च तदाऽसौ पर्वतात्मजे
bhadrā ca madirā caiva vidyā dhanyā dhanā śubhā ||
dadau pañca kuberāya patnyarthaṃ parvatātmaje
||14||भद्रा च मदिरा चैव विद्या धन्या धना शुभा ॥
ददौ पञ्च कुबेराय पत्न्यर्थं पर्वतात्मजे
jayā ca vijayā caiva madhuspandā irāvatī ||
supriyā janakā kāntā subhadrā dhārmikā śubhā
||15||जया च विजया चैव मधुस्पन्दा इरावती ॥
सुप्रिया जनका कान्ता सुभद्रा धार्मिका शुभा
rudrāṇāṃ pradadau kanyā daśānāṃ dharmavittadā ||
prabhāvatī subhadrā ca vimalā nirmalā'nṛtā
||16||रुद्राणां प्रददौ कन्या दशानां धर्मवित्तदा ॥
प्रभावती सुभद्रा च विमला निर्मलाऽनृता
tīvrā dakṣāruṇā vidyā dhārapālā ca varcasā ||
ādityānāṃ dadau dakṣaḥ kanyādvādaśakaṃ priye
||17||तीव्रा दक्षारुणा विद्या धारपाला च वर्चसा ॥
आदित्यानां ददौ दक्षः कन्याद्वादशकं प्रिये
yoganidrābhibhūtasya saṃsarpā saramā guhā ||
mālā caṃpā tathā jyotsnā sa viśvebhyaśca eva ca
||18||योगनिद्राभिभूतस्य संसर्पा सरमा गुहा ॥
माला चंपा तथा ज्योत्स्ना स विश्वेभ्यश्च एव च
aśvibhyāṃ dve tathā kanye suveṣā bhūṣaṇā śubhā ||
ekā kanyā tathā vāyordattā etāḥ prakīrtitāḥ
||19||अश्विभ्यां द्वे तथा कन्ये सुवेषा भूषणा शुभा ॥
एका कन्या तथा वायोर्दत्ता एताः प्रकीर्तिताः
sāvitrīṃ brahmaṇe prādāllakṣmīṃ viṣṇormahātmanaḥ ||
kasyacittvatha kālasya sa īje dakṣiṇāvatā
||20||सावित्रीं ब्रह्मणे प्रादाल्लक्ष्मीं विष्णोर्महात्मनः ॥
कस्यचित्त्वथ कालस्य स ईजे दक्षिणावता
yajñena parvatasute himavante mahāgirau ||
yajñavāṭo hyabhūttasya sarvakāmasamṛddhimān
||21||यज्ञेन पर्वतसुते हिमवन्ते महागिरौ ॥
यज्ञवाटो ह्यभूत्तस्य सर्वकामसमृद्धिमान्
tasminyajñe samāyātā ādityā vasava stathā ||
viśvedevāśca maruto lokapālāśca sarvaśaḥ
||22||तस्मिन्यज्ञे समायाता आदित्या वसव स्तथा ॥
विश्वेदेवाश्च मरुतो लोकपालाश्च सर्वशः
brahmā viṣṇuḥ sahasrākṣo vāruṇo yama eva ca ||
dhanadaśca kumāraśca tathā nadyaśca sāgarāḥ
||23||ब्रह्मा विष्णुः सहस्राक्षो वारुणो यम एव च ॥
धनदश्च कुमारश्च तथा नद्यश्च सागराः
vāpyaḥ kūpāstathā caiva taḍāgāḥ palvalāni ca ||
suparṇaścātha ye nāgāḥ sarve mūrtā vyavasthitāḥ
||24||वाप्यः कूपास्तथा चैव तडागाः पल्वलानि च ॥
सुपर्णश्चाथ ये नागाः सर्वे मूर्ता व्यवस्थिताः
dānavāpsarasaścaiva yakṣāḥ kinnaraguhyakāḥ ||
sānugāste sabhāryāśca vedavedāṃgapāragāḥ
||25||दानवाप्सरसश्चैव यक्षाः किन्नरगुह्यकाः ॥
सानुगास्ते सभार्याश्च वेदवेदांगपारगाः
maharṣayo mahābhāgāstathā devarṣayaśca ye ||
te bhāryāsahitāstatra vasaṃti ca varānane
||26||महर्षयो महाभागास्तथा देवर्षयश्च ये ॥
ते भार्यासहितास्तत्र वसंति च वरानने
kapālamālābharaṇaścitābhasma bibharti yaḥ ||
apavitratayā śaṃbhurnāhūtastu tathāvidhaḥ
||27||कपालमालाभरणश्चिताभस्म बिभर्ति यः ॥
अपवित्रतया शंभुर्नाहूतस्तु तथाविधः
yatastataḥ samāyātāḥ kailāse parvatottame ||
aśvinyādyā bhaginyastāstvāṃ pratīdaṃ vaco'buvan
||28||यतस्ततः समायाताः कैलासे पर्वतोत्तमे ॥
अश्विन्याद्या भगिन्यस्तास्त्वां प्रतीदं वचोऽबुवन्
kiṃ tuṣṭeva ca kalyāṇi tiṣṭhasi tvaṃ sumadhyame ||
vayaṃ ca prasthitāḥ sarvāḥ pituryajñe sabhartṛkāḥ
||29||किं तुष्टेव च कल्याणि तिष्ठसि त्वं सुमध्यमे ॥
वयं च प्रस्थिताः सर्वाः पितुर्यज्ञे सभर्तृकाः
vayamākāritāstena sutāḥ sarvā yaśasvini ||
na tvāmāhūtavāndakṣastrapate śaṃkarādyataḥ
||30||वयमाकारितास्तेन सुताः सर्वा यशस्विनि ॥
न त्वामाहूतवान्दक्षस्त्रपते शंकराद्यतः
tāsāṃ vacanamākarṇya satī prāha krudhānvitā ||
hā dhigdakṣa durācāra kiṃ vadiṣye maheśvaram
||31||तासां वचनमाकर्ण्य सती प्राह क्रुधान्विता ॥
हा धिग्दक्ष दुराचार किं वदिष्ये महेश्वरम्
kathaṃ saṃdarśaye vaktramityuktvā''tmānamātmanā ||
visasarja tapoyogātsasmārānyanna kiñcana
||32||कथं संदर्शये वक्त्रमित्युक्त्वाऽऽत्मानमात्मना ॥
विससर्ज तपोयोगात्सस्मारान्यन्न किञ्चन
atha dṛṣṭvā mahādevaḥ satīṃ prāṇairvinā sthitām ||
avamānāttathā''tmānaṃ tyaktvā matvā kapālinam
||33||अथ दृष्ट्वा महादेवः सतीं प्राणैर्विना स्थिताम् ॥
अवमानात्तथाऽऽत्मानं त्यक्त्वा मत्वा कपालिनम्
gaṇānsaṃpreṣayāmāsa yajñavidhvaṃsanāya ca ||
te gatāśca gaṇā raudrāḥ śataśo'tha sahasraśaḥ
||34||गणान्संप्रेषयामास यज्ञविध्वंसनाय च ॥
ते गताश्च गणा रौद्राः शतशोऽथ सहस्रशः
vikṛtā vikṛtākārā asaṃkhyātā mahābalāḥ ||
rudreṇa preritāndṛṣṭvā vīrabhadrapurogamān
||35||विकृता विकृताकारा असंख्याता महाबलाः ॥
रुद्रेण प्रेरितान्दृष्ट्वा वीरभद्रपुरोगमान्
tato devagaṇāḥ sarve vasavaḥ saha bhāskaraiḥ ||
viśvedevāśca sādhyāśca dhanurhastā mahābalāḥ
||36||ततो देवगणाः सर्वे वसवः सह भास्करैः ॥
विश्वेदेवाश्च साध्याश्च धनुर्हस्ता महाबलाः
yuddhāya ca viniṣkrāntā muñcantaḥ sāyakāñchitān ||
te sametya tato'nyonyaṃ pramathā vibudhaiḥ saha
||37||युद्धाय च विनिष्क्रान्ता मुञ्चन्तः सायकाञ्छितान् ॥
ते समेत्य ततोऽन्योन्यं प्रमथा विबुधैः सह
mumucuḥ śaravarṣāṇi vāridhārāṃ yathā ghanāḥ ||
teṣāṃ hastī gaṇenātha śūlena hṛdi bheditaḥ
||38||मुमुचुः शरवर्षाणि वारिधारां यथा घनाः ॥
तेषां हस्ती गणेनाथ शूलेन हृदि भेदितः
sa tu tena prahāreṇa visaṃjño niṣasāda ha ||
atha muṣṭyā hataḥ kumbhe nāga airāvaṇastadā
||39||स तु तेन प्रहारेण विसंज्ञो निषसाद ह ॥
अथ मुष्ट्या हतः कुम्भे नाग ऐरावणस्तदा
sahasā sa hatastena vāraṇo bhairavānravān ||
vinadañjavamāsthāya yajñavāṭamupādravat
||40||सहसा स हतस्तेन वारणो भैरवान्रवान् ॥
विनदञ्जवमास्थाय यज्ञवाटमुपाद्रवत्
viśvedevā nirucchvāsāḥ kṛtā raudrairmahāśaraiḥ ||
cakarṣa sa dhanuṣyeṇa vasumānbalavataraḥ
||41||विश्वेदेवा निरुच्छ्वासाः कृता रौद्रैर्महाशरैः ॥
चकर्ष स धनुष्येण वसुमान्बलवतरः
nistejasastadādityāḥ kṛtāstena raṇājire ||
etasminnantare devāḥ kṛtāstena parāṅmukhāḥ
||42||निस्तेजसस्तदादित्याः कृतास्तेन रणाजिरे ॥
एतस्मिन्नन्तरे देवाः कृतास्तेन पराङ्मुखाः
tataste śaraṇaṃ jagmurviṣṇuṃ tatra ca saṃsthitam ||
tataḥ kopasamāviṣṭo viṣṇurdevānsavāsavān
||43||ततस्ते शरणं जग्मुर्विष्णुं तत्र च संस्थितम् ॥
ततः कोपसमाविष्टो विष्णुर्देवान्सवासवान्
dṛṣṭvā vidrāvitānsarvānmumocāśu sudarśanam ||
tamāpatantaṃ vegena viṣṇoścakraṃ sudarśanam
||44||दृष्ट्वा विद्रावितान्सर्वान्मुमोचाशु सुदर्शनम् ॥
तमापतन्तं वेगेन विष्णोश्चक्रं सुदर्शनम्
prasārya vaktraṃ sahasā udarasthaṃ cakāra ha ||
tasmiṃścakre tadā graste amoghe parvatātmaje
||45||प्रसार्य वक्त्रं सहसा उदरस्थं चकार ह ॥
तस्मिंश्चक्रे तदा ग्रस्ते अमोघे पर्वतात्मजे
cukopa bhagavānviṣṇuḥ śārṅgahasto 'bhyadhāvata ||
sa hatvā daśabhistīkṣṇairnaṃdiṃ bhṛṅgiṃ śatena ca
||46||चुकोप भगवान्विष्णुः शार्ङ्गहस्तो ऽभ्यधावत ॥
स हत्वा दशभिस्तीक्ष्णैर्नंदिं भृङ्गिं शतेन च
mahākālaṃ sahasreṇa hyayutena gaṇādhipam ||
bāṇānāmayutairbhittvā vīrabhadramupādravat
||47||महाकालं सहस्रेण ह्ययुतेन गणाधिपम् ॥
बाणानामयुतैर्भित्त्वा वीरभद्रमुपाद्रवत्
taṃ hatvā gadayā viṣṇurvihvalaṃ rudhirokṣitam ||
gṛhītvā pādayorbhūmau nijaghānātiroṣitaḥ
||48||तं हत्वा गदया विष्णुर्विह्वलं रुधिरोक्षितम् ॥
गृहीत्वा पादयोर्भूमौ निजघानातिरोषितः
hanyamānasya tasyātha bhūmau cakraṃ sudarśanam ||
rudhirodgārasaṃyuktaṃ prahāramakaronna tu
||49||हन्यमानस्य तस्याथ भूमौ चक्रं सुदर्शनम् ॥
रुधिरोद्गारसंयुक्तं प्रहारमकरोन्न तु
rudralabdhavaro devi vīrabhadro gaṇeśvaraḥ ||
yanna pañcatvamāpanno gadayā pīḍito'pi saḥ
||50||रुद्रलब्धवरो देवि वीरभद्रो गणेश्वरः ॥
यन्न पञ्चत्वमापन्नो गदया पीडितोऽपि सः
patitaṃ vīkṣya taṃ sarve viṣṇutejobalārditāḥ ||
vidrutāḥ sarvato yātā yatra devo maheśvaraḥ
||51||पतितं वीक्ष्य तं सर्वे विष्णुतेजोबलार्दिताः ॥
विद्रुताः सर्वतो याता यत्र देवो महेश्वरः
tasmai sarvaṃ tathā vṛttaṃ samācakhyuḥ parābhavam ||
vikramaṃ vīrabhadrasya tataḥ kruddho maheśvaraḥ
||52||तस्मै सर्वं तथा वृत्तं समाचख्युः पराभवम् ॥
विक्रमं वीरभद्रस्य ततः क्रुद्धो महेश्वरः
pragṛhya sahasā śūlaṃ prasthitaḥ svagaṇaiḥ saha ||
yajñavāṭaṃ tu dakṣasya parābhavabhavaṃ tataḥ ||
vikramanvīrabhadreṇa yatra viṣṇuḥ svayaṃ sthitaḥ
||53||प्रगृह्य सहसा शूलं प्रस्थितः स्वगणैः सह ॥
यज्ञवाटं तु दक्षस्य पराभवभवं ततः ॥
विक्रमन्वीरभद्रेण यत्र विष्णुः स्वयं स्थितः
tamāyāntaṃ samālokya kopayuktaṃ maheśvaram ||
saṃgrāme so'jayaṃ matvā tatraivāntaradhīyata
||54||तमायान्तं समालोक्य कोपयुक्तं महेश्वरम् ॥
संग्रामे सोऽजयं मत्वा तत्रैवान्तरधीयत
marudbhiḥ sārdhamindro'pi vasubhiḥ saha kinnaraiḥ ||
śivaḥ krodhaparītātmā tataścādarśanaṃ gataḥ
||55||मरुद्भिः सार्धमिन्द्रोऽपि वसुभिः सह किन्नरैः ॥
शिवः क्रोधपरीतात्मा ततश्चादर्शनं गतः
kevalaṃ brāhmaṇāstatra sthitāḥ sadasi bhāmini ||
te dṛṣṭvā śaṃkaraṃ prāptaṃ kopasaṃraktalocanam
||56||केवलं ब्राह्मणास्तत्र स्थिताः सदसि भामिनि ॥
ते दृष्ट्वा शंकरं प्राप्तं कोपसंरक्तलोचनम्
homaṃ cakrustato bhītā rudramaṃtraiḥ samaṃtataḥ ||
anye trāsasamāyuktāḥ palāyaṃte diśo daśa
||57||होमं चक्रुस्ततो भीता रुद्रमंत्रैः समंततः ॥
अन्ये त्राससमायुक्ताः पलायंते दिशो दश
athāgatya mahādevo dṛṣṭvā tānbrāhmaṇottamān ||
apaśyamāno vibudhāṃstatra yajñaṃ jaghāna saḥ
||58||अथागत्य महादेवो दृष्ट्वा तान्ब्राह्मणोत्तमान् ॥
अपश्यमानो विबुधांस्तत्र यज्ञं जघान सः
sa ca mṛgavapurbhūtvā praṇaṣṭaḥ śivabhītitaḥ ||
pṛṣṭhatastu dhanuṣpāṇirjagāma bhagavāñchivaḥ ||
adyāpi dṛśyate vyomni tārārūpo maheśvari
||59||स च मृगवपुर्भूत्वा प्रणष्टः शिवभीतितः ॥
पृष्ठतस्तु धनुष्पाणिर्जगाम भगवाञ्छिवः ॥
अद्यापि दृश्यते व्योम्नि तारारूपो महेश्वरि
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ saptame prabhāsakhaṇḍe prathame prabhāsakṣetramāhātmye dakṣayajñavidhvaṃsanonāma navanavatyuttaraśatatamo'dhyāyaḥ || 199 ||