mārkaṇḍeyeśvaramāhātmyavarṇanam
īśvara uvāca
tato gacchenmahādevi mārkaṇḍeyeśamuttamam ||
tasmāduttaradigbhāge mārkaṇḍena pratiṣṭhitam
||1||ततो गच्छेन्महादेवि मार्कण्डेयेशमुत्तमम् ॥
तस्मादुत्तरदिग्भागे मार्कण्डेन प्रतिष्ठितम्
sāvitryāḥ pūrvabhāge tu nātidūre vyavasthitam ||
maharṣirabhavatpūrvaṃ mārkaṇḍeya iti śrutaḥ
||2||सावित्र्याः पूर्वभागे तु नातिदूरे व्यवस्थितम् ॥
महर्षिरभवत्पूर्वं मार्कण्डेय इति श्रुतः
ajaraścāmaraścaiva prasādātpadmayoninaḥ ||
sa gatvā tatra viprendro devadevasya śūlinaḥ ||
liṃgaṃ tu sthāpayāmāsa jñātvā tatkṣetramuttamam
||3||अजरश्चामरश्चैव प्रसादात्पद्मयोनिनः ॥
स गत्वा तत्र विप्रेन्द्रो देवदेवस्य शूलिनः ॥
लिंगं तु स्थापयामास ज्ञात्वा तत्क्षेत्रमुत्तमम्
sa taṃ pūjya vidhānena sthitvā dakṣiṇato muniḥ ||
padmāsanadharo bhūtvā dhyānāvasthastadā'bhavat
||4||स तं पूज्य विधानेन स्थित्वा दक्षिणतो मुनिः ॥
पद्मासनधरो भूत्वा ध्यानावस्थस्तदाऽभवत्
tasya dhyānaratasyaiva prayutānyarbudāni ca ||
yugānāṃ samatītāni na jānāti munīśvaraḥ
||5||तस्य ध्यानरतस्यैव प्रयुतान्यर्बुदानि च ॥
युगानां समतीतानि न जानाति मुनीश्वरः
atha lopaṃ samāpannaḥ prāsādaḥ śāṃkaraḥ sthitaḥ ||
kālena mahatā devi pāṃsubhirmārutodbhavaiḥ
||6||अथ लोपं समापन्नः प्रासादः शांकरः स्थितः ॥
कालेन महता देवि पांसुभिर्मारुतोद्भवैः
kasyacittvatha kālasya prabuddho munisattamaḥ ||
apaśyatpāṃsubhirvyāptaṃ tatsarvaṃ śivamandiram
||7||कस्यचित्त्वथ कालस्य प्रबुद्धो मुनिसत्तमः ॥
अपश्यत्पांसुभिर्व्याप्तं तत्सर्वं शिवमन्दिरम्
tataḥ kṛcchrātsa niṣkrāntaḥ khanitvā munipuṃgavaḥ ||
akarotsumahādvāraṃ pūjārthaṃ tasya bhāmini
||8||ततः कृच्छ्रात्स निष्क्रान्तः खनित्वा मुनिपुंगवः ॥
अकरोत्सुमहाद्वारं पूजार्थं तस्य भामिनि
praviśya tatra yo bhaktyā pūjayedvṛṣabhadhvajam ||
sa yāti paramaṃ sthānaṃ yatra devo maheśvaraḥ
||9||प्रविश्य तत्र यो भक्त्या पूजयेद्वृषभध्वजम् ॥
स याति परमं स्थानं यत्र देवो महेश्वरः
devyuvāca
amaratvaṃ kathaṃ prāpto mārkaṃṇḍo munisattamaḥ ||
abhavatkautukaṃ hyetattasmāttvaṃ vaktumarhasi
||10||अमरत्वं कथं प्राप्तो मार्कंण्डो मुनिसत्तमः ॥
अभवत्कौतुकं ह्येतत्तस्मात्त्वं वक्तुमर्हसि
amaratvaṃ yato nāsti prāṇināṃ bhuvi śaṃkara ||
devānāmapi kalpāṃte sa kathaṃ na mṛto muniḥ
||11||अमरत्वं यतो नास्ति प्राणिनां भुवि शंकर ॥
देवानामपि कल्पांते स कथं न मृतो मुनिः
īśvara uvāca
athātastvāṃ prava kṣyāmi yathāsāvamaro'bhavat ||
āsīnmuniḥ purākalpe mṛkaṇḍa iti viśrutaḥ
||12||अथातस्त्वां प्रव क्ष्यामि यथासावमरोऽभवत् ॥
आसीन्मुनिः पुराकल्पे मृकण्ड इति विश्रुतः
bhṛgoḥ putro mahābhāgaḥ sabhāryastapasi sthitaḥ ||
tasya putrastadā jāto vasatastu vanāṃtare
||13||भृगोः पुत्रो महाभागः सभार्यस्तपसि स्थितः ॥
तस्य पुत्रस्तदा जातो वसतस्तु वनांतरे
sa pāñcavārṣiko bhūtvā bāla eva guṇānvitaḥ ||
kasyacittvatha kālasya jñānī tatra samāgataḥ
||14||स पाञ्चवार्षिको भूत्वा बाल एव गुणान्वितः ॥
कस्यचित्त्वथ कालस्य ज्ञानी तत्र समागतः
tena dṛṣṭastadā bālaḥ prāṃgaṇe vicaranpriye ||
smṛtvā'hasacciraṃ kālaṃ bhāvyarthaṃ prati noditaḥ
||15||तेन दृष्टस्तदा बालः प्रांगणे विचरन्प्रिये ॥
स्मृत्वाऽहसच्चिरं कालं भाव्यर्थं प्रति नोदितः
tasya pitrā sa dṛṣṭastu sāmudrajño viduttamaḥ ||
hāsyasya kāraṇaṃ pṛṣṭo vismayānvitacetasā
||16||तस्य पित्रा स दृष्टस्तु सामुद्रज्ञो विदुत्तमः ॥
हास्यस्य कारणं पृष्टो विस्मयान्वितचेतसा
kasmānme sutamālokya smitaṃ vipra kṛtaṃ tvayā ||
tatra me kāraṇaṃ brahmanyathāvadvaktumarhasi
||17||कस्मान्मे सुतमालोक्य स्मितं विप्र कृतं त्वया ॥
तत्र मे कारणं ब्रह्मन्यथावद्वक्तुमर्हसि
iti tasya vacaḥ śrutvā jñānī vipro vaco'bravīt
||18||इति तस्य वचः श्रुत्वा ज्ञानी विप्रो वचोऽब्रवीत्
ayaṃ putrastava mune sarvalakṣaṇasaṃyutaḥ ||
adyaprabhṛti ṣaṇmāsamadhye mṛtyumavāpsyati
||19||अयं पुत्रस्तव मुने सर्वलक्षणसंयुतः ॥
अद्यप्रभृति षण्मासमध्ये मृत्युमवाप्स्यति
yadi jīvetpunarayaṃ cirāyurvai bhaviṣyati ||
ato mayā kṛtaṃ hāsyaṃ vicitrā karmaṇo gatiḥ
||20||यदि जीवेत्पुनरयं चिरायुर्वै भविष्यति ॥
अतो मया कृतं हास्यं विचित्रा कर्मणो गतिः
etacchrutvā vaco raudraṃ jñāninā samudāhṛtam ||
vratopanayanaṃ cakre bālakasya pitā tadā
||21||एतच्छ्रुत्वा वचो रौद्रं ज्ञानिना समुदाहृतम् ॥
व्रतोपनयनं चक्रे बालकस्य पिता तदा
āha cainamṛṣiḥ putraṃ dṛṣṭvā brāhmaṇamāgatam ||
abhivādyāstrayo varṇāstataḥ śreyo hyavāpsyasi
||22||आह चैनमृषिः पुत्रं दृष्ट्वा ब्राह्मणमागतम् ॥
अभिवाद्यास्त्रयो वर्णास्ततः श्रेयो ह्यवाप्स्यसि
evamuktaḥ sa vai vipraḥ karotyevābhivādanam ||
na varṇāvarajaṃ vetti bālabhāvādvarānane
||23||एवमुक्तः स वै विप्रः करोत्येवाभिवादनम् ॥
न वर्णावरजं वेत्ति बालभावाद्वरानने
paṃcamāsā hyatikrāntā divasāḥ pañcaviṃśatiḥ ||
etasminneva kāle tu prāptāḥ saptarṣayo'malāḥ
||24||पंचमासा ह्यतिक्रान्ता दिवसाः पञ्चविंशतिः ॥
एतस्मिन्नेव काले तु प्राप्ताः सप्तर्षयोऽमलाः
tīrthayātrāprasaṃgena tena mārgeṇa bhāmini ||
kālena tena sarve'tha yathāvadabhivādanaiḥ ||
āyuṣmānbhava tairuktaḥ sa bālo daṇḍavalkalī
||25||तीर्थयात्राप्रसंगेन तेन मार्गेण भामिनि ॥
कालेन तेन सर्वेऽथ यथावदभिवादनैः ॥
आयुष्मान्भव तैरुक्तः स बालो दण्डवल्कली
uktvā te tu punarbālaṃ vīkṣya vai kṣīṇajīvitam ||
dināni paṃca te hyāyurjñātvā bhītāstato'nṛtāt
||26||उक्त्वा ते तु पुनर्बालं वीक्ष्य वै क्षीणजीवितम् ॥
दिनानि पंच ते ह्यायुर्ज्ञात्वा भीतास्ततोऽनृतात्
brahmacāriṇamādāya gatāste brahmaṇo'ntike ||
pratimucyāgrato bālaṃ praṇemuste pitāmaham
||27||ब्रह्मचारिणमादाय गतास्ते ब्रह्मणोऽन्तिके ॥
प्रतिमुच्याग्रतो बालं प्रणेमुस्ते पितामहम्
tatastenāpi bālena brahmā caivābhivāditaḥ ||
cirāyurbrahmaṇā bālaḥ prokto'sāvṛṣisannidhau
||28||ततस्तेनापि बालेन ब्रह्मा चैवाभिवादितः ॥
चिरायुर्ब्रह्मणा बालः प्रोक्तोऽसावृषिसन्निधौ
tataste munayaḥ prītāḥ śrutvā vākyaṃ pitāmahāt ||
pitāmahastu tāndṛṣṭvā ṛṣīnprovāca vismitān ||
kena kāryeṇa vā''yātāḥ kena bālo niveditaḥ
||29||ततस्ते मुनयः प्रीताः श्रुत्वा वाक्यं पितामहात् ॥
पितामहस्तु तान्दृष्ट्वा ऋषीन्प्रोवाच विस्मितान् ॥
केन कार्येण वाऽऽयाताः केन बालो निवेदितः
ṛṣaya ūcuḥ
bhṛgoḥ putro mṛkaṇḍastu kṣīṇāyustasya bālakaḥ ||
akālena pitā jñātvā babaṃdhāsya ca mekhalām
||30||भृगोः पुत्रो मृकण्डस्तु क्षीणायुस्तस्य बालकः ॥
अकालेन पिता ज्ञात्वा बबंधास्य च मेखलाम्
yajñopavītaṃ ca tatastena vipreṇa bodhitaḥ ||
yaṃ kañciddrakṣyase loke bhramantaṃ bhūtale dvijam
||31||यज्ञोपवीतं च ततस्तेन विप्रेण बोधितः ॥
यं कञ्चिद्द्रक्ष्यसे लोके भ्रमन्तं भूतले द्विजम्
tasyābhivādanaṃ kāryaṃ nityameva ca putraka ||
tato vayamanenaiva dṛṣṭā bālena sattama
||32||तस्याभिवादनं कार्यं नित्यमेव च पुत्रक ॥
ततो वयमनेनैव दृष्टा बालेन सत्तम
tīrthayātrāprasaṃgena daivayogātpitāmaha ||
cirāyureṣa vai prokto hyamībhiścābhivāditaiḥ
||33||तीर्थयात्राप्रसंगेन दैवयोगात्पितामह ॥
चिरायुरेष वै प्रोक्तो ह्यमीभिश्चाभिवादितैः
tvatsakāśaṃ samānītastvayā caivamudāhṛtaḥ ||
kathaṃ vāganṛtā deva hyasmākaṃ bhavatā saha
||34||त्वत्सकाशं समानीतस्त्वया चैवमुदाहृतः ॥
कथं वागनृता देव ह्यस्माकं भवता सह
uvāca bālamuddiśya prahasanpadmasaṃbhavaḥ ||
matsamānāyuṣo bālo mārkaṇḍeyo bhaviṣyati
||35||उवाच बालमुद्दिश्य प्रहसन्पद्मसंभवः ॥
मत्समानायुषो बालो मार्कण्डेयो भविष्यति
kalpasyādau tathā cānte sahāyo me bhaviṣyati ||
tatastu munayaḥ prītā gṛhītvā munidārakam ||
tasminneva pradeśe tu mumucuśceṣṭitaṃ yataḥ
||36||कल्पस्यादौ तथा चान्ते सहायो मे भविष्यति ॥
ततस्तु मुनयः प्रीता गृहीत्वा मुनिदारकम् ॥
तस्मिन्नेव प्रदेशे तु मुमुचुश्चेष्टितं यतः
tīrthayātrāṃ gatā viprā mārkaṇḍeyo gṛhaṃ yayau ||
gatvā gṛhamathovāca mṛkaṇḍaṃ munisattamam
||37||तीर्थयात्रां गता विप्रा मार्कण्डेयो गृहं ययौ ॥
गत्वा गृहमथोवाच मृकण्डं मुनिसत्तमम्
brahmalokamahaṃ nīto munibhistāta saptabhiḥ ||
ukto'yaṃ brahmaṇā kalpasyādau cānte ca me sakhā
||38||ब्रह्मलोकमहं नीतो मुनिभिस्तात सप्तभिः ॥
उक्तोऽयं ब्रह्मणा कल्पस्यादौ चान्ते च मे सखा
bhaviṣyati na saṃdeho matsamāyuśca bālakaḥ ||
tatastaiḥ punarānīto muktaścaivāśramaṃ prati
||39||भविष्यति न संदेहो मत्समायुश्च बालकः ॥
ततस्तैः पुनरानीतो मुक्तश्चैवाश्रमं प्रति
matkṛte hi dvijaśreṣṭha yātu te manaso jvaraḥ ||
mārkaṇḍeyavacaḥ śrutvā mṛkaṇḍo munisattamaḥ ||
jagāma paramaṃ harṣaṃ kṣaṇamekaṃ suduḥsaham
||40||मत्कृते हि द्विजश्रेष्ठ यातु ते मनसो ज्वरः ॥
मार्कण्डेयवचः श्रुत्वा मृकण्डो मुनिसत्तमः ॥
जगाम परमं हर्षं क्षणमेकं सुदुःसहम्
tatau dhairyaṃ samāsthāya vākyametaduvāca ha
||41||ततौ धैर्यं समास्थाय वाक्यमेतदुवाच ह
adya me saphalaṃ janma jīvitaṃ ca sujīvitam ||
yattvayā me suputreṇa dṛṣṭo lokapitāmahaḥ
||42||अद्य मे सफलं जन्म जीवितं च सुजीवितम् ॥
यत्त्वया मे सुपुत्रेण दृष्टो लोकपितामहः
vājapeyasahasreṇa rājasūyaśatena ca ||
yaṃ na paśyanti vidvāṃsaḥ sa tvayā līlayā suta
||43||वाजपेयसहस्रेण राजसूयशतेन च ॥
यं न पश्यन्ति विद्वांसः स त्वया लीलया सुत
dṛṣṭaścirāyurapyevaṃ kṛtastenābjayoninā ||
divārātramahaṃ tāta tava duḥkhena dukhitaḥ ||
na nidrāmanugacchāmi tanmeduḥkhaṃ gataṃ mahat
||44||दृष्टश्चिरायुरप्येवं कृतस्तेनाब्जयोनिना ॥
दिवारात्रमहं तात तव दुःखेन दुखितः ॥
न निद्रामनुगच्छामि तन्मेदुःखं गतं महत्
iti śrīskānde mahā purāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ saptame prabhāsakhaṃḍe prathame prabhāsakṣetramāhātmye mārkaṇḍeyeśvaramāhātmyavarṇanaṃnāma navottaradviśatatamo'dhyāyaḥ || 209.||