'narakeśvaramāhātmyavarṇanam
īśvara uvāca
tatogacchenmahādevi devaṃ cā'narakeśvaram ||
tasmāduttaradigbhāge sarvapātakanāśanam ||
tanmāhātmyaṃ pravakṣyāmi śṛṇu hyekamanāḥ priye
||1||ततोगच्छेन्महादेवि देवं चाऽनरकेश्वरम् ॥
तस्मादुत्तरदिग्भागे सर्वपातकनाशनम् ॥
तन्माहात्म्यं प्रवक्ष्यामि शृणु ह्येकमनाः प्रिये
mathurānāma vikhyātā nagarī dharaṇītale ||
tatra vipro'bhavatpūrvaṃ devaśarmeti viśrutaḥ ||
agastyagotro vidvānvai sa tu dāridryapīḍitaḥ
||2||मथुरानाम विख्याता नगरी धरणीतले ॥
तत्र विप्रोऽभवत्पूर्वं देवशर्मेति विश्रुतः ॥
अगस्त्यगोत्रो विद्वान्वै स तु दारिद्र्यपीडितः
athāparo'bhavattatra tādṛgrūpavayo'nvitaḥ ||
tannāma gotro deveśi brāhmaṇo vedapāragaḥ
||3||अथापरोऽभवत्तत्र तादृग्रूपवयोऽन्वितः ॥
तन्नाम गोत्रो देवेशि ब्राह्मणो वेदपारगः
atha prāha yamo dūtaṃ raudramūrdhaśiroruham ||
gaccha bho mathurāṃ śīghraṃ devaśarmāṇamānaya
||4||अथ प्राह यमो दूतं रौद्रमूर्धशिरोरुहम् ॥
गच्छ भो मथुरां शीघ्रं देवशर्माणमानय
athāgatya tato dūto gṛhītvā tatra vai gataḥ ||
taṃ dṛṣṭvātha yamo natvā prāha dūtaṃ krudhānvitaḥ
||5||अथागत्य ततो दूतो गृहीत्वा तत्र वै गतः ॥
तं दृष्ट्वाथ यमो नत्वा प्राह दूतं क्रुधान्वितः
nāyamānetumādiṣṭo devaśarmāṃ mayā tava ||
anyosti devaśarmā yasta mānaya gatāyuṣam ||
enaṃ vipraṃ ca dīrghāyuṃ naya tatrāvilaṃbitam
||6||नायमानेतुमादिष्टो देवशर्मां मया तव ॥
अन्योस्ति देवशर्मा यस्त मानय गतायुषम् ॥
एनं विप्रं च दीर्घायुं नय तत्राविलंबितम्
īśvara uvāca
athābravīdbrāhmaṇo vai nāhaṃ yāsye gṛhaṃ vibho ||
dāridryeṇātinirviṇṇo yāvajjīvaṃ sureśvara ||
ihaiva kṣapayiṣyāmi śeṣamāyustavāṃtike
||7||अथाब्रवीद्ब्राह्मणो वै नाहं यास्ये गृहं विभो ॥
दारिद्र्येणातिनिर्विण्णो यावज्जीवं सुरेश्वर ॥
इहैव क्षपयिष्यामि शेषमायुस्तवांतिके
yama uvāca
akāle nātra cāyāti kaścidbrāhmaṇasattama ||
muhūrtamapi no jīvetpūrṇakālena vai bhuvi
||8||अकाले नात्र चायाति कश्चिद्ब्राह्मणसत्तम ॥
मुहूर्तमपि नो जीवेत्पूर्णकालेन वै भुवि
ata eva hi me nāma dharmarājeti viśrutam
||9||अत एव हि मे नाम धर्मराजेति विश्रुतम्
na me suhṛnna me dveṣyaḥ kaścidasti dharātale ||
viddhaḥ śaraśatenāpi nā'kāle mriyate yataḥ
||10||न मे सुहृन्न मे द्वेष्यः कश्चिदस्ति धरातले ॥
विद्धः शरशतेनापि नाऽकाले म्रियते यतः
kuśāgreṇāpi viddhaḥ sankāle pūrṇe na jīvati ||
tasmādgaccha dvijaśreṣṭha yāvadgātraṃ na dahyate
||11||कुशाग्रेणापि विद्धः सन्काले पूर्णे न जीवति ॥
तस्माद्गच्छ द्विजश्रेष्ठ यावद्गात्रं न दह्यते
athābravīdbrāhmaṇo'sau yadi preṣayase prabho ||
praśnamekaṃ mayā pṛṣṭo yathāvadvaktumarhasi
||12||अथाब्रवीद्ब्राह्मणोऽसौ यदि प्रेषयसे प्रभो ॥
प्रश्नमेकं मया पृष्टो यथावद्वक्तुमर्हसि
na vṛthā jāyate deva sādhūnāṃ darśanaṃ kvacit ||
yuṣmākaṃ ca viśeṣeṇa tasmādetadbravīmyaham
||13||न वृथा जायते देव साधूनां दर्शनं क्वचित् ॥
युष्माकं च विशेषेण तस्मादेतद्ब्रवीम्यहम्
ete ye narakā raudrā dṛśyante ca sudāruṇāḥ ||
karmaṇā kena kaṃ gacchenmānavo narakaṃ yama
||14||एते ये नरका रौद्रा दृश्यन्ते च सुदारुणाः ॥
कर्मणा केन कं गच्छेन्मानवो नरकं यम
kati saṃkhyāḥ syurete ca narakāḥ kiṃpramāṇataḥ ||
etatsarvaṃ suraśreṣṭha yathāvadvaktumarhasi
||15||कति संख्याः स्युरेते च नरकाः किंप्रमाणतः ॥
एतत्सर्वं सुरश्रेष्ठ यथावद्वक्तुमर्हसि
yama uvāca
śṛṇu deva pravakṣyāmi yāvanto narakāḥ sthitāḥ ||
karmaṇā yena gaccheta mānavo dvijasattama ||
ekaviṃśatsamākhyātā narakā mama mandire
||16||शृणु देव प्रवक्ष्यामि यावन्तो नरकाः स्थिताः ॥
कर्मणा येन गच्छेत मानवो द्विजसत्तम ॥
एकविंशत्समाख्याता नरका मम मन्दिरे
yānetānprekṣase vipra yaṃtra madhye vyavasthitān ||
pīḍyamānānkiṃkarairme kṛtaghnānpā pasaṃyutān
||17||यानेतान्प्रेक्षसे विप्र यंत्र मध्ये व्यवस्थितान् ॥
पीड्यमानान्किंकरैर्मे कृतघ्नान्पा पसंयुतान्
lohāsyavāyasā yeṣāṃ netroddhāraṃ prakurvate ||
etairnirīkṣitānyeva kalatrāṇi durātmabhiḥ
||18||लोहास्यवायसा येषां नेत्रोद्धारं प्रकुर्वते ॥
एतैर्निरीक्षितान्येव कलत्राणि दुरात्मभिः
pareṣāṃ dvijaśārdūla sarāgaiḥ pāpi bhiḥ sadā ||
kumbhīpākagatānetānatha paśyasi pāpinaḥ
||19||परेषां द्विजशार्दूल सरागैः पापि भिः सदा ॥
कुम्भीपाकगतानेतानथ पश्यसि पापिनः
kūṭasākṣyaratā hyete kaṭuvāṅniratāstathā ||
ete lohamayāstambhānsaṃtaptānpāvakapra bhān
||20||कूटसाक्ष्यरता ह्येते कटुवाङ्निरतास्तथा ॥
एते लोहमयास्तम्भान्संतप्तान्पावकप्र भान्
āliṃgaṃti durātmānaḥ paradāraratāstu ye ||
ete vaitaraṇīmadhye pūyaśoṇitasaṃkule
||21||आलिंगंति दुरात्मानः परदाररतास्तु ये ॥
एते वैतरणीमध्ये पूयशोणितसंकुले
ye tiṣṭhaṃti dvijaśreṣṭha sarve viśvāsaghātakāḥ ||
asipatravane ghore bhidyante ye tu khaṇḍaśaḥ ||
te naṣṭāḥ svāminaṃ tyaktvā saṃgrāme samupasthite
||22||ये तिष्ठंति द्विजश्रेष्ठ सर्वे विश्वासघातकाः ॥
असिपत्रवने घोरे भिद्यन्ते ये तु खण्डशः ॥
ते नष्टाः स्वामिनं त्यक्त्वा संग्रामे समुपस्थिते
aṃgārarāśīnvai dīptānye gāhante narādhamāḥ ||
svāmidroharatā hyete tathā hetupravādakāḥ
||23||अंगारराशीन्वै दीप्तान्ये गाहन्ते नराधमाः ॥
स्वामिद्रोहरता ह्येते तथा हेतुप्रवादकाः
lohaśaṃkubhirākīrṇamākramanti narādhamāḥ ||
krandamānā dvijaśreṣṭha upānaddānavarjitāḥ
||24||लोहशंकुभिराकीर्णमाक्रमन्ति नराधमाः ॥
क्रन्दमाना द्विजश्रेष्ठ उपानद्दानवर्जिताः
adhomukhā nibaddhā ye vṛkṣāgre pāvakopari ||
brahmahatyānvitāḥ sarva ete caiva narādhamāḥ
||25||अधोमुखा निबद्धा ये वृक्षाग्रे पावकोपरि ॥
ब्रह्महत्यान्विताः सर्व एते चैव नराधमाः
maśakairmatkuṇaiḥ kākairye bhakṣyaṃte vihaṃgamaiḥ ||
vratabhaṃgaratā hyete vratinā caiva hiṃsakāḥ
||26||मशकैर्मत्कुणैः काकैर्ये भक्ष्यंते विहंगमैः ॥
व्रतभंगरता ह्येते व्रतिना चैव हिंसकाः
kuṭhārakaṇṭhitā hyete bhūyaḥ saṃti tathāvidhāḥ ||
gohantāro durātmāno devabrāhmaṇāniṃdakā
||27||कुठारकण्ठिता ह्येते भूयः संति तथाविधाः ॥
गोहन्तारो दुरात्मानो देवब्राह्मणानिंदका
ye bhakṣyaṃte śṛgālaiśca vṛkairlohamayairmukhaiḥ ||
parasvānāṃ ca hartāraḥ parastrīṇāṃ ca hartṛkāḥ ||
ātmamāṃsāni ye pāpā bhakṣayaṃti bubhukṣitāḥ
||28||ये भक्ष्यंते शृगालैश्च वृकैर्लोहमयैर्मुखैः ॥
परस्वानां च हर्तारः परस्त्रीणां च हर्तृकाः ॥
आत्ममांसानि ये पापा भक्षयंति बुभुक्षिताः
na dattamannametaistu kadācidvai dvijottama ||
rudhiraṃ ye pibaṃtyete vasāpūyapariplutam ||
brāhmaṇānāṃ vināśāya gavāmete sadā sthitāḥ
||29||न दत्तमन्नमेतैस्तु कदाचिद्वै द्विजोत्तम ॥
रुधिरं ये पिबंत्येते वसापूयपरिप्लुतम् ॥
ब्राह्मणानां विनाशाय गवामेते सदा स्थिताः
kūṭaśālmalibaddhāśca tīkṣṇakaṇṭakapīḍitāḥ ||
chidrānveṣaṇasaṃyuktāḥ pareṣāṃ nityasaṃsthitāḥ
||30||कूटशाल्मलिबद्धाश्च तीक्ष्णकण्टकपीडिताः ॥
छिद्रान्वेषणसंयुक्ताः परेषां नित्यसंस्थिताः
krakacena tu chidyante ya ime dvijasattama ||
abhakṣyaniratā hyete svadharmasya vidūṣakāḥ
||31||क्रकचेन तु छिद्यन्ते य इमे द्विजसत्तम ॥
अभक्ष्यनिरता ह्येते स्वधर्मस्य विदूषकाः
kanyāvikrayakarttāraḥ kanyānāṃ jīvabhaṃjakāḥ ||
purīṣamadhyagā hyete pacyaṃte mama kiṃkaraiḥ
||32||कन्याविक्रयकर्त्तारः कन्यानां जीवभंजकाः ॥
पुरीषमध्यगा ह्येते पच्यंते मम किंकरैः
saṃdeśairdāruṇairjihvā yeṣāmutpāṭyate muhuḥ ||
vāglopaniratā hyete mṛṣāvādaparāyaṇāḥ
||33||संदेशैर्दारुणैर्जिह्वा येषामुत्पाट्यते मुहुः ॥
वाग्लोपनिरता ह्येते मृषावादपरायणाः
ye śītena prabādhyaṃte vepa mānā muhurmuhuḥ ||
devasvānāṃ ca hartāro brāhmaṇānāṃ viśeṣataḥ
||34||ये शीतेन प्रबाध्यंते वेप माना मुहुर्मुहुः ॥
देवस्वानां च हर्तारो ब्राह्मणानां विशेषतः
teṣāṃ śirasi nikṣipto bhūribhāro dvijottama ||
ato'mī brāhmaṇaśreṣṭha pūtkā rayanti bhairavam
||35||तेषां शिरसि निक्षिप्तो भूरिभारो द्विजोत्तम ॥
अतोऽमी ब्राह्मणश्रेष्ठ पूत्का रयन्ति भैरवम्
yama uvāca
evametatsamākhyātaṃ tava sarvaṃ dvijottama ||
narakāṇāṃ svarūpaṃ tu karmaṇāṃ vai yathākramam
||36||एवमेतत्समाख्यातं तव सर्वं द्विजोत्तम ॥
नरकाणां स्वरूपं तु कर्मणां वै यथाक्रमम्
gaccha śīghraṃ mahābhāga yāvatkāyo na dahyate
||37||गच्छ शीघ्रं महाभाग यावत्कायो न दह्यते
brāhmaṇa uvāca
kathaya tvaṃ suraśreṣṭha mama sarvaṃ samāhitaḥ ||
na gacchetkarmaṇā yena narakaṃ mānavaḥ kvacit
||38||कथय त्वं सुरश्रेष्ठ मम सर्वं समाहितः ॥
न गच्छेत्कर्मणा येन नरकं मानवः क्वचित्
satāṃ saptapadaṃ maitramityāhurbuddhikovidāḥ ||
mitratāṃ ca puraskṛtya samāsādvaktumarhasi
||39||सतां सप्तपदं मैत्रमित्याहुर्बुद्धिकोविदाः ॥
मित्रतां च पुरस्कृत्य समासाद्वक्तुमर्हसि
yama uvāca
prabhāsaṃ kṣetramāsādyā narakeśvaramuttamam ||
yaḥ paśyati naro bhaktyā narakaṃ sa na paśyati
||40||प्रभासं क्षेत्रमासाद्या नरकेश्वरमुत्तमम् ॥
यः पश्यति नरो भक्त्या नरकं स न पश्यति
sthāpitaṃ yanmayā liṃgaṃ śivabhaktyā yutena ca ||
etadguhyaṃ mayā proktaṃ tava prītyai dvijottama
||41||स्थापितं यन्मया लिंगं शिवभक्त्या युतेन च ॥
एतद्गुह्यं मया प्रोक्तं तव प्रीत्यै द्विजोत्तम
gopanīyaṃ prayatnena mama vākyādasaṃśayam ||
evamuktastadā vipraḥ svayamevāvaniṃ yayau
||42||गोपनीयं प्रयत्नेन मम वाक्यादसंशयम् ॥
एवमुक्तस्तदा विप्रः स्वयमेवावनिं ययौ
labdhvā kalevaraṃ so'tha vismayaṃ paramaṃ gataḥ ||
tatsmṛtvā vacanaṃ sarvaṃ dharmarājasya dhīmataḥ
||43||लब्ध्वा कलेवरं सोऽथ विस्मयं परमं गतः ॥
तत्स्मृत्वा वचनं सर्वं धर्मराजस्य धीमतः
gatvā tatra sa nityaṃ vai pūjayāmāsa taṃ prabhum ||
yāvajjīvaṃ varārohe tataḥ siddhiṃ parāṃ gataḥ
||44||गत्वा तत्र स नित्यं वै पूजयामास तं प्रभुम् ॥
यावज्जीवं वरारोहे ततः सिद्धिं परां गतः
tasmātsarvaprayatnena bhaktyā tamavalokayan ||
api pātakayukto'pi na yāti narake naraḥ
||45||तस्मात्सर्वप्रयत्नेन भक्त्या तमवलोकयन् ॥
अपि पातकयुक्तोऽपि न याति नरके नरः
āśvayukkṛṣṇapakṣe tu caturdaśyāṃ vidhānataḥ ||
yastatra kurute śrāddhaṃ so'śvamedhaphalaṃ labhet
||46||आश्वयुक्कृष्णपक्षे तु चतुर्दश्यां विधानतः ॥
यस्तत्र कुरुते श्राद्धं सोऽश्वमेधफलं लभेत्
kṛṣṇājinaṃ tatra deyaṃ brāhmaṇe vedapārage ||
yāvattilānāṃ saṃkhyānaṃ tāvatsvarge mahīyate
||47||कृष्णाजिनं तत्र देयं ब्राह्मणे वेदपारगे ॥
यावत्तिलानां संख्यानं तावत्स्वर्गे महीयते
iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ saptame prabhāsakhaṇḍe prathame prabhāsakṣetra māhātmye 'narakeśvaramāhātmyavarṇanaṃnāma pañcaviṃśatyuttaradviśatatamo'dhyāyaḥ || 225 ||