sāvitrīvratavidhipūjanaprakārodyāpanādikathanam
devyuvāca
prabhāse saṃsthitā yā tu sāvitrī brahmaṇaḥ priyā ||
tasyāścaritraṃ me brūhi devadeva jagatpate
||1||प्रभासे संस्थिता या तु सावित्री ब्रह्मणः प्रिया ॥
तस्याश्चरित्रं मे ब्रूहि देवदेव जगत्पते
vratamāhātmyasaṃyuktamitihāsasamanvitam ||
pāti vratyakaraṃ strīṇāṃ mahābhāgyaṃ mahodayam
||2||व्रतमाहात्म्यसंयुक्तमितिहाससमन्वितम् ॥
पाति व्रत्यकरं स्त्रीणां महाभाग्यं महोदयम्
īśvara uvāca
kathayāmi mahādevi sāvitryāścaritaṃ mahat ||
prabhāsakṣetrasaṃsthāyāḥ sthala sthāne maheśvari ||
yathā cīrṇaṃ vratakaraṃ sāvitryā rājakanyayā
||3||कथयामि महादेवि सावित्र्याश्चरितं महत् ॥
प्रभासक्षेत्रसंस्थायाः स्थल स्थाने महेश्वरि ॥
यथा चीर्णं व्रतकरं सावित्र्या राजकन्यया
āsīnmadreṣu dharmātmā sarvabhūtahite rataḥ ||
pārthivo'śvapatirnāma paurajānapada priyaḥ
||4||आसीन्मद्रेषु धर्मात्मा सर्वभूतहिते रतः ॥
पार्थिवोऽश्वपतिर्नाम पौरजानपद प्रियः
kṣamāvānanapatyaśca satyavādī jitendriyaḥ ||
prabhāsakṣetrayātrāyāmājagāma sa bhūpatiḥ ||
yātrāṃ kurvanvidhānena sāvitrīsthalamāgataḥ
||5||क्षमावाननपत्यश्च सत्यवादी जितेन्द्रियः ॥
प्रभासक्षेत्रयात्रायामाजगाम स भूपतिः ॥
यात्रां कुर्वन्विधानेन सावित्रीस्थलमागतः
sa sabhāryo vratamidaṃ tatra cakre nṛpaḥ svayam ||
sāvitrīti prasiddhaṃ yatsarvakāmaphalapradam
||6||स सभार्यो व्रतमिदं तत्र चक्रे नृपः स्वयम् ॥
सावित्रीति प्रसिद्धं यत्सर्वकामफलप्रदम्
tasya tuṣṭā'bhavaddevi sāvitrī brahmaṇaḥ priyā ||
bhūrbhuvaḥsvaritītyeṣā sākṣānmūrtimatī sthitā
||7||तस्य तुष्टाऽभवद्देवि सावित्री ब्रह्मणः प्रिया ॥
भूर्भुवःस्वरितीत्येषा साक्षान्मूर्तिमती स्थिता
kamaṃḍaludharā devī jagāmādarśanaṃ punaḥ ||
kālena vahunā jātā duhitā devarūpiṇī
||8||कमंडलुधरा देवी जगामादर्शनं पुनः ॥
कालेन वहुना जाता दुहिता देवरूपिणी
sāvitryā prītayā dattā sāvitryāḥ pūjayā tathā ||
sāvitrītyeva nāmā'syāścakre viprājñayā nṛpaḥ
||9||सावित्र्या प्रीतया दत्ता सावित्र्याः पूजया तथा ॥
सावित्रीत्येव नामाऽस्याश्चक्रे विप्राज्ञया नृपः
sā vigrāhavatīva śrīḥ prāvardhata nṛpātmajā ||
sāvitrī sukumārāṃgī yauvanasthā babhūva ha
||10||सा विग्राहवतीव श्रीः प्रावर्धत नृपात्मजा ॥
सावित्री सुकुमारांगी यौवनस्था बभूव ह
yā sumadhyā pṛthuśroṇī pratimā kāñcanī yathā ||
prāpteyaṃ devakanyā vā dṛṣṭvā tāṃ menire janāḥ
||11||या सुमध्या पृथुश्रोणी प्रतिमा काञ्चनी यथा ॥
प्राप्तेयं देवकन्या वा दृष्ट्वा तां मेनिरे जनाः
sā tu padmā viśālākṣī prajvalatīva tejasā ||
cacāra sā ca sāvitrī vrataṃ yadbhṛguṇoditam
||12||सा तु पद्मा विशालाक्षी प्रज्वलतीव तेजसा ॥
चचार सा च सावित्री व्रतं यद्भृगुणोदितम्
athopoṣya śiraḥsnātā devatāmabhigamya ca ||
hutvāgniṃ vidhivadviprānvācayedvaravarṇinī
||13||अथोपोष्य शिरःस्नाता देवतामभिगम्य च ॥
हुत्वाग्निं विधिवद्विप्रान्वाचयेद्वरवर्णिनी
tebhyaḥ sumanasaḥ śeṣāṃ pratigṛhya nṛpātmajā ||
sakhīparivṛtā'bhyetya devī śrīvatsarūpiṇī
||14||तेभ्यः सुमनसः शेषां प्रतिगृह्य नृपात्मजा ॥
सखीपरिवृताऽभ्येत्य देवी श्रीवत्सरूपिणी
sā'bhivādya pituḥ pādau śeṣāṃ pūrvaṃ nivedya ca ||
kṛtāñjalirvarārohā nṛpateḥ pārśvataḥ sthitā
||15||साऽभिवाद्य पितुः पादौ शेषां पूर्वं निवेद्य च ॥
कृताञ्जलिर्वरारोहा नृपतेः पार्श्वतः स्थिता
tāṃ dṛṣṭvā yauvanaprāptāṃ svāṃ sutāṃ devarūpiṇīm ||
uvāca rājā saṃmantrya putryarthaṃ saha mantribhiḥ
||16||तां दृष्ट्वा यौवनप्राप्तां स्वां सुतां देवरूपिणीम् ॥
उवाच राजा संमन्त्र्य पुत्र्यर्थं सह मन्त्रिभिः
putri pradānakālaste na hi kaścidvṛṇoti mām ||
vicārayanna paśyāmi varaṃ tulyamihātmanaḥ
||17||पुत्रि प्रदानकालस्ते न हि कश्चिद्वृणोति माम् ॥
विचारयन्न पश्यामि वरं तुल्यमिहात्मनः
devādīnāṃ yathā vācyo na bhaveyaṃ tathā kuru ||
paṭhyamānaṃ mayā putri dharmaśāstreṣu ca śrutam
||18||देवादीनां यथा वाच्यो न भवेयं तथा कुरु ॥
पठ्यमानं मया पुत्रि धर्मशास्त्रेषु च श्रुतम्
piturgehe tu yā kanyā rajaḥ paśyatyasaṃskṛtā ||
brahmahatyā pitustasya sā kanyā vṛṣalī smṛtā
||19||पितुर्गेहे तु या कन्या रजः पश्यत्यसंस्कृता ॥
ब्रह्महत्या पितुस्तस्य सा कन्या वृषली स्मृता
ato'rthaṃ preṣayāmi tvāṃ kuru putri svayaṃvaram ||
vṛddhairamātyaiḥ sahitā śīghraṃ gacchāvadhāraya
||20||अतोऽर्थं प्रेषयामि त्वां कुरु पुत्रि स्वयंवरम् ॥
वृद्धैरमात्यैः सहिता शीघ्रं गच्छावधारय
evamastviti sāvitrī procya tasmādviniryayau ||
tapovanāni ramyāṇi rājarṣīṇāṃ jagāma sā
||21||एवमस्त्विति सावित्री प्रोच्य तस्माद्विनिर्ययौ ॥
तपोवनानि रम्याणि राजर्षीणां जगाम सा
mānyānāṃ tatra vṛddhānāṃ kṛtvā pādābhivandanam ||
tato'bhigamya tīrthāni sarvāṇyevāśramāṇi ca
||22||मान्यानां तत्र वृद्धानां कृत्वा पादाभिवन्दनम् ॥
ततोऽभिगम्य तीर्थानि सर्वाण्येवाश्रमाणि च
ājagāma punarveśma sāvitrī saha maṃtribhiḥ ||
tatrāpaśyata devarṣiṃ nāradaṃ purataḥ śucim
||23||आजगाम पुनर्वेश्म सावित्री सह मंत्रिभिः ॥
तत्रापश्यत देवर्षिं नारदं पुरतः शुचिम्
āsīnamāsane vipraṃ praṇamya smitabhāṣiṇī ||
kathayāmāsa tatkāryaṃ yenāraṇyaṃ gatā ca sā
||24||आसीनमासने विप्रं प्रणम्य स्मितभाषिणी ॥
कथयामास तत्कार्यं येनारण्यं गता च सा
sāvitryuvāca
āsīcchālveṣu dharmātmā kṣatriyaḥ pṛthivīpatiḥ ||
dyumatsena iti khyāto daivādandho vabhūva saḥ
||25||आसीच्छाल्वेषु धर्मात्मा क्षत्रियः पृथिवीपतिः ॥
द्युमत्सेन इति ख्यातो दैवादन्धो वभूव सः
āryasya bālaputrasya dyumatsenasya rukmiṇā ||
sāmantena hṛtaṃ rājyaṃ chidre'sminpūrvavairiṇā
||26||आर्यस्य बालपुत्रस्य द्युमत्सेनस्य रुक्मिणा ॥
सामन्तेन हृतं राज्यं छिद्रेऽस्मिन्पूर्ववैरिणा
sa bālavatsayā sārdhaṃ bhāryayā prasthito vanam
||27||स बालवत्सया सार्धं भार्यया प्रस्थितो वनम्
sa tasya ca vane vṛddhaḥ putraḥ paramadhārmikaḥ ||
satyavāganurūpo me bharteti manasepsitaḥ
||28||स तस्य च वने वृद्धः पुत्रः परमधार्मिकः ॥
सत्यवागनुरूपो मे भर्तेति मनसेप्सितः
nārada uvāca
aho bata mahatkaṣṭaṃ sāvitryā nṛpate kṛtam ||
bālasvabhāvādanayā guṇavānsatyavāgvṛtaḥ
||29||अहो बत महत्कष्टं सावित्र्या नृपते कृतम् ॥
बालस्वभावादनया गुणवान्सत्यवाग्वृतः
satyaṃ vadatyasya pitā satyaṃ mātā prabhāṣate ||
satyaṃ vadeti munibhiḥ satyavānnāma vai kṛtam
||30||सत्यं वदत्यस्य पिता सत्यं माता प्रभाषते ॥
सत्यं वदेति मुनिभिः सत्यवान्नाम वै कृतम्
nityaṃ cāśvāḥ priyāstasya karotyaśvāśca mṛnmayān ||
citre'pi ca likhatyaśvāṃścitrāśva iti cocyate
||31||नित्यं चाश्वाः प्रियास्तस्य करोत्यश्वाश्च मृन्मयान् ॥
चित्रेऽपि च लिखत्यश्वांश्चित्राश्व इति चोच्यते
satyavānraṃtidevasya śiṣyo dānaguṇaiḥ samaḥ ||
brahmaṇyaḥ satyavādī ca śibirauśīnaro yathā
||32||सत्यवान्रंतिदेवस्य शिष्यो दानगुणैः समः ॥
ब्रह्मण्यः सत्यवादी च शिबिरौशीनरो यथा
yayātiriva codāraḥ somavatpriyadarśanaḥ ||
rūpeṇānyatamo'śvibhyāṃ dyumatsenasuto balī
||33||ययातिरिव चोदारः सोमवत्प्रियदर्शनः ॥
रूपेणान्यतमोऽश्विभ्यां द्युमत्सेनसुतो बली
eko doṣo'sti nānyaśca so'dyaprabhṛti satyavān ||
saṃvatsareṇa kṣīṇāyurdehatyāgaṃ kariṣyati
||34||एको दोषोऽस्ति नान्यश्च सोऽद्यप्रभृति सत्यवान् ॥
संवत्सरेण क्षीणायुर्देहत्यागं करिष्यति
nāradasya vacaḥ śrutvā duhitā prāha pārthivam
||35||नारदस्य वचः श्रुत्वा दुहिता प्राह पार्थिवम्
sāvitryuvāca
sakṛjjalpaṃti rājānaḥ sakṛjjalpaṃti brāhmaṇāḥ ||
sakṛtkanyā pradīyeta trīṇyetāni sakṛtsakṛt
||36||सकृज्जल्पंति राजानः सकृज्जल्पंति ब्राह्मणाः ॥
सकृत्कन्या प्रदीयेत त्रीण्येतानि सकृत्सकृत्
dīrghāyurathavālpāyuḥ saguṇo nirguṇo'pi vā ||
sakṛdvṛto mayā bhartā na dvitīyaṃ vṛṇomyaham
||37||दीर्घायुरथवाल्पायुः सगुणो निर्गुणोऽपि वा ॥
सकृद्वृतो मया भर्ता न द्वितीयं वृणोम्यहम्
manasā niścayaṃ kṛtvā tato vācā'bhidhīyate ||
kriyate karmaṇā paścātpramāṇaṃ hi manastataḥ
||38||मनसा निश्चयं कृत्वा ततो वाचाऽभिधीयते ॥
क्रियते कर्मणा पश्चात्प्रमाणं हि मनस्ततः
nārada uvāca
yadyetadiṣṭaṃ bhavataḥ śīghrameva vidhīyatām ||
avighnena tu sāvitryāḥ pradānaṃ duhitustava
||39||यद्येतदिष्टं भवतः शीघ्रमेव विधीयताम् ॥
अविघ्नेन तु सावित्र्याः प्रदानं दुहितुस्तव
evamuktvā samutpatya nārūdastridivaṃ gataḥ ||
rājā ca duhituḥ sarvaṃ vaivāhikamathākarot ||
śubhe muhūrte pārśvasthairbrāhmaṇairvedapāragaiḥ
||40||एवमुक्त्वा समुत्पत्य नारूदस्त्रिदिवं गतः ॥
राजा च दुहितुः सर्वं वैवाहिकमथाकरोत् ॥
शुभे मुहूर्ते पार्श्वस्थैर्ब्राह्मणैर्वेदपारगैः
sāvitryapi ca taṃ labdhvā bhartāraṃ manaseptitam ||
mumude'tīva tanvaṃgī svargaṃ prāpyeva puṇyakṛt
||41||सावित्र्यपि च तं लब्ध्वा भर्तारं मनसेप्तितम् ॥
मुमुदेऽतीव तन्वंगी स्वर्गं प्राप्येव पुण्यकृत्
evaṃ tatrāśrame teṣāṃ tadā nivasatāṃ satām ||
kālastu paśyatāṃ kiñcidaticakrāma pārvati
||42||एवं तत्राश्रमे तेषां तदा निवसतां सताम् ॥
कालस्तु पश्यतां किञ्चिदतिचक्राम पार्वति
sāvitryāstu tadā nāryāstiṣṭhantyāśca divāniśam ||
nāradena yaduktaṃ tadvākyaṃ manasi vartate
||43||सावित्र्यास्तु तदा नार्यास्तिष्ठन्त्याश्च दिवानिशम् ॥
नारदेन यदुक्तं तद्वाक्यं मनसि वर्तते
tataḥ kāle bahutithe vyatikrānte kadācana ||
prāptaḥ kālo'tha martavyo yatra satyavrato nṛpaḥ
||44||ततः काले बहुतिथे व्यतिक्रान्ते कदाचन ॥
प्राप्तः कालोऽथ मर्तव्यो यत्र सत्यव्रतो नृपः
jyeṣṭhamāse site pakṣe dvādaśyāṃ rajanīmukhe ||
gaṇayaṃtyāśca sāvitryā nāradoktaṃ vaco hṛdi
||45||ज्येष्ठमासे सिते पक्षे द्वादश्यां रजनीमुखे ॥
गणयंत्याश्च सावित्र्या नारदोक्तं वचो हृदि
caturthe'hani martavyamiti saṃciṃtya bhāminī ||
vrataṃ trirātramuddiśya divārātraṃ sthitā''śrame
||46||चतुर्थेऽहनि मर्तव्यमिति संचिंत्य भामिनी ॥
व्रतं त्रिरात्रमुद्दिश्य दिवारात्रं स्थिताऽऽश्रमे
tatastrirātraṃ nyavasatsnātvā saṃtarpya devatām ||
śvaśrūśvaśurayoḥ pādau vavaṃde cāruhāsinī
||47||ततस्त्रिरात्रं न्यवसत्स्नात्वा संतर्प्य देवताम् ॥
श्वश्रूश्वशुरयोः पादौ ववंदे चारुहासिनी
atha pratasthe paraśuṃ gṛhītvā satyavānvanam ||
sāvitryapi ca bhartāraṃ gacchaṃtaṃ pṛṣṭhato'nvayāt
||48||अथ प्रतस्थे परशुं गृहीत्वा सत्यवान्वनम् ॥
सावित्र्यपि च भर्तारं गच्छंतं पृष्ठतोऽन्वयात्
tato gṛhītvā tarasā phalapuṣpasamitkuśān ||
atha śuṣkāṇi cādāya kāṣṭhabhāramakalpayat
||49||ततो गृहीत्वा तरसा फलपुष्पसमित्कुशान् ॥
अथ शुष्काणि चादाय काष्ठभारमकल्पयत्
atha pāṭayataḥ kāṣṭhaṃ jātā śirasi vedanā ||
kāṣṭhabhāraṃ kṣaṇāttyaktvā vaṭaśākhāvalaṃbitaḥ
||50||अथ पाटयतः काष्ठं जाता शिरसि वेदना ॥
काष्ठभारं क्षणात्त्यक्त्वा वटशाखावलंबितः
sāvitrīṃ prāha śiraso vedanā māṃ prabādhate ||
tavotsaṃge kṣaṇaṃ tāvatsvaptumicchāmi sundari
||51||सावित्रीं प्राह शिरसो वेदना मां प्रबाधते ॥
तवोत्संगे क्षणं तावत्स्वप्तुमिच्छामि सुन्दरि
viśramasva mahābāho sāvitrī prāha duḥkhitā ||
paścādapi gamiṣyāmi hyāśramaṃ śramanāśanam
||52||विश्रमस्व महाबाहो सावित्री प्राह दुःखिता ॥
पश्चादपि गमिष्यामि ह्याश्रमं श्रमनाशनम्
yāvadutsaṃgagaṃ kṛtvā śirosya tu mahītale ||
tāvaddadarśa sāvitrī puruṣaṃ kṛṣṇapiṃgalam
||53||यावदुत्संगगं कृत्वा शिरोस्य तु महीतले ॥
तावद्ददर्श सावित्री पुरुषं कृष्णपिंगलम्
kirīṭinaṃ pītavastraṃ sākṣātsūryamivoditam ||
tamuvācātha sāvitrī praṇamya madhurākṣaram
||54||किरीटिनं पीतवस्त्रं साक्षात्सूर्यमिवोदितम् ॥
तमुवाचाथ सावित्री प्रणम्य मधुराक्षरम्
kastvaṃ devo'thavā daityo yo māṃ dharṣitumāgataḥ ||
na cāhaṃ kenacicchakyā svadharmāddeva rodhitum
||55||कस्त्वं देवोऽथवा दैत्यो यो मां धर्षितुमागतः ॥
न चाहं केनचिच्छक्या स्वधर्माद्देव रोधितुम्
viddhi māṃ puruṣaśreṣṭha dīptāmagniśikhāmiva
||56||विद्धि मां पुरुषश्रेष्ठ दीप्तामग्निशिखामिव
yama uvāca
yamaḥ saṃyamanaścāsmi sarvalokabhayaṃkaraḥ
||57||यमः संयमनश्चास्मि सर्वलोकभयंकरः
kṣīṇāyureṣa te bhartā saṃnidhau te pativrate ||
na śakyaḥ kiṃkarairnetumato'haṃ svayamāgataḥ
||58||क्षीणायुरेष ते भर्ता संनिधौ ते पतिव्रते ॥
न शक्यः किंकरैर्नेतुमतोऽहं स्वयमागतः
evamuktvā satyavrataśarīrātpāśasaṃyutaḥ ||
aṃguṣṭhamātraṃ puruṣaṃ nicakarṣa yamo balāt
||59||एवमुक्त्वा सत्यव्रतशरीरात्पाशसंयुतः ॥
अंगुष्ठमात्रं पुरुषं निचकर्ष यमो बलात्
atha prayātumārebhe paṃthānaṃ pitṛsevitam ||
sāvitryapi varārohā pṛṣṭhato'nujagāma ha
||60||अथ प्रयातुमारेभे पंथानं पितृसेवितम् ॥
सावित्र्यपि वरारोहा पृष्ठतोऽनुजगाम ह
pativratatvāccāśrāṃtā tāmuvāca yamastathā ||
nivarta gaccha sāvitri muhūrtaṃ tvamihāgatā
||61||पतिव्रतत्वाच्चाश्रांता तामुवाच यमस्तथा ॥
निवर्त गच्छ सावित्रि मुहूर्तं त्वमिहागता
eṣa mārgo viśālākṣi na kenāpyanugamyate
||62||एष मार्गो विशालाक्षि न केनाप्यनुगम्यते
sāvitryuvāca
na śramo na ca me glāniḥ kadācidapi jāyate ||
bhartāramanugacchantyā viśiṣṭasya ca saṃnidhau
||63||न श्रमो न च मे ग्लानिः कदाचिदपि जायते ॥
भर्तारमनुगच्छन्त्या विशिष्टस्य च संनिधौ
satāṃ santo gatirnānyā strīṇāṃ bhartā sadā gatiḥ ||
vedo varṇāśramāṇāṃ ca śiṣyāṇāṃ ca gatirguruḥ
||64||सतां सन्तो गतिर्नान्या स्त्रीणां भर्ता सदा गतिः ॥
वेदो वर्णाश्रमाणां च शिष्याणां च गतिर्गुरुः
sarveṣāmeva bhūtānāṃ sthānamasti mahītale ||
bharttāramekamutsṛjya strīṇāṃ nānyaḥ samāśrayaḥ
||65||सर्वेषामेव भूतानां स्थानमस्ति महीतले ॥
भर्त्तारमेकमुत्सृज्य स्त्रीणां नान्यः समाश्रयः
evamanyaiḥ sumadhurairvākyairdharmārthasaṃhitaiḥ ||
tutoṣa sūryatanayaḥ sāvitrīṃ vākyamabravīt
||66||एवमन्यैः सुमधुरैर्वाक्यैर्धर्मार्थसंहितैः ॥
तुतोष सूर्यतनयः सावित्रीं वाक्यमब्रवीत्
yama uvāca
tuṣṭo'smi tava bhadraṃ te varaṃ varaya bhāmini ||
sāpi vavre ca rājyaṃ svaṃ vinayāvanatānanā
||67||तुष्टोऽस्मि तव भद्रं ते वरं वरय भामिनि ॥
सापि वव्रे च राज्यं स्वं विनयावनतानना
cakṣuḥprāptiṃ tathā rājyaṃ śvaśurasya mahātmanaḥ ||
pituḥ putraśataṃ caiva putrāṇāṃ śatamātmanaḥ
||68||चक्षुःप्राप्तिं तथा राज्यं श्वशुरस्य महात्मनः ॥
पितुः पुत्रशतं चैव पुत्राणां शतमात्मनः
jīvitaṃ ca tathā bharturdharmasiddhiṃ ca śāśvatīm ||
dharmarājo varaṃ dattvā preṣayāmāsa tāṃ tataḥ
||69||जीवितं च तथा भर्तुर्धर्मसिद्धिं च शाश्वतीम् ॥
धर्मराजो वरं दत्त्वा प्रेषयामास तां ततः
atha bhartāramāsādya sāvitrī hṛṣṭamānasā ||
jagāma svāśramapadaṃ saha bhartrā nirākulā
||70||अथ भर्तारमासाद्य सावित्री हृष्टमानसा ॥
जगाम स्वाश्रमपदं सह भर्त्रा निराकुला
jyeṣṭhasya pūrṇimāyāṃ ca tayā cīrṇaṃ vrataṃ tvidam ||
māhātmyato'sya nṛpateścakṣuḥprāptirabhūtpuraḥ
||71||ज्येष्ठस्य पूर्णिमायां च तया चीर्णं व्रतं त्विदम् ॥
माहात्म्यतोऽस्य नृपतेश्चक्षुःप्राप्तिरभूत्पुरः
tataḥ svadeśarājyaṃ ca prāpa niṣkaṇṭakaṃ nṛpaḥ ||
pitāsyāḥ putraśatakaṃ sā ca lebhe sutāñchatam
||72||ततः स्वदेशराज्यं च प्राप निष्कण्टकं नृपः ॥
पितास्याः पुत्रशतकं सा च लेभे सुताञ्छतम्
evaṃ vratasya māhātmyaṃ kathitaṃ sakalaṃ mayā
||73||एवं व्रतस्य माहात्म्यं कथितं सकलं मया
devyuvāca
kīdṛśaṃ tadvrataṃ deva sāvitryā caritaṃ mahat ||
tasmiṃstu jyeṣṭhamāse hi vidhānaṃ tasya kīdṛśam
||74||कीदृशं तद्व्रतं देव सावित्र्या चरितं महत् ॥
तस्मिंस्तु ज्येष्ठमासे हि विधानं तस्य कीदृशम्
kā devatā vrate tasminke mantrāḥ kiṃ phalaṃ vibho ||
vistareṇa maheśa tvaṃ brūhi dharmaṃ sanātanam
||76||का देवता व्रते तस्मिन्के मन्त्राः किं फलं विभो ॥
विस्तरेण महेश त्वं ब्रूहि धर्मं सनातनम्
īśvara uvāca
śrūyatāṃ devadeveśi sāvitrīvratamā darāt ||
kathayāmi yathā cīrṇaṃ tayā satyā maheśvari
||76||श्रूयतां देवदेवेशि सावित्रीव्रतमा दरात् ॥
कथयामि यथा चीर्णं तया सत्या महेश्वरि
trayodaśyāṃ tu jyeṣṭhasya dantadhāvanapūrvakam ||
trirātraṃ niyamaṃ kuryādupavāsasya bhāmini
||77||त्रयोदश्यां तु ज्येष्ठस्य दन्तधावनपूर्वकम् ॥
त्रिरात्रं नियमं कुर्यादुपवासस्य भामिनि
aśaktastu trayodaśyāṃ naktaṃ kuryājjitendriyaḥ ||
ayācitaṃ caturdaśyāṃ hyupavāsena pūrṇimām
||78||अशक्तस्तु त्रयोदश्यां नक्तं कुर्याज्जितेन्द्रियः ॥
अयाचितं चतुर्दश्यां ह्युपवासेन पूर्णिमाम्
nityaṃ snātvā taḍāge vā mahānadyāṃ ca nirjhare ||
pāṃḍukūpe tu suśroṇi sarvasnānaphalaṃ labhet
||79||नित्यं स्नात्वा तडागे वा महानद्यां च निर्झरे ॥
पांडुकूपे तु सुश्रोणि सर्वस्नानफलं लभेत्
viśeṣātpūrṇimāyāṃ tu snānaṃ sarṣapamṛjjalaiḥ
||80||विशेषात्पूर्णिमायां तु स्नानं सर्षपमृज्जलैः
gṛhītvā vālukaṃ pātre prasthamātre yaśasvini ||
athavā dhānyamādāya yavaśālitilādikam
||81||गृहीत्वा वालुकं पात्रे प्रस्थमात्रे यशस्विनि ॥
अथवा धान्यमादाय यवशालितिलादिकम्
tato vaṃśamaye pātre vastrayugmena veṣṭite ||
sāvitrīpratimāṃ kṛtvā sarvāvayavaśobhitām
||82||ततो वंशमये पात्रे वस्त्रयुग्मेन वेष्टिते ॥
सावित्रीप्रतिमां कृत्वा सर्वावयवशोभिताम्
sauvarṇīṃ mṛnmayīṃ vāpi svaśaktyā dārunirmitām ||
raktavastradvayaṃ dadyātsāvitryā brahmaṇaḥ sitam
||83||सौवर्णीं मृन्मयीं वापि स्वशक्त्या दारुनिर्मिताम् ॥
रक्तवस्त्रद्वयं दद्यात्सावित्र्या ब्रह्मणः सितम्
sāvitrīṃ brahmaṇā sārdhamevaṃ śaktyā prapūjayet ||
gandhaiḥ sugandhapuṣpaiśca dhūpanaivedyadīpakaiḥ
||94||सावित्रीं ब्रह्मणा सार्धमेवं शक्त्या प्रपूजयेत् ॥
गन्धैः सुगन्धपुष्पैश्च धूपनैवेद्यदीपकैः
pūrṇakośātakaiḥ pakvaiḥ kūṣmāṇḍakarkaṭīphalaiḥ ||
nālikeraiḥ sakharjūraiḥ kapitthairdāḍimaiḥ śubhaiḥ
||85||पूर्णकोशातकैः पक्वैः कूष्माण्डकर्कटीफलैः ॥
नालिकेरैः सखर्जूरैः कपित्थैर्दाडिमैः शुभैः
jaṃbūjaṃbīranāriṃgairakṣoṭaiḥ panasaistathā ||
jīrakaiḥ kaṭukhaṇḍaiśca guḍena lavaṇena ca
||86||जंबूजंबीरनारिंगैरक्षोटैः पनसैस्तथा ॥
जीरकैः कटुखण्डैश्च गुडेन लवणेन च
virūḍhaiḥ saptadhānyaiśca vaṃśapātraprakalpitaiḥ ||
raṃjayetpaṭṭasūtraiśca śubhaiḥ kuṃkumakesaraiḥ
||87||विरूढैः सप्तधान्यैश्च वंशपात्रप्रकल्पितैः ॥
रंजयेत्पट्टसूत्रैश्च शुभैः कुंकुमकेसरैः
avatāraṃ karotyevaṃ sāvitrī brahmaṇaḥ priyā
||88||अवतारं करोत्येवं सावित्री ब्रह्मणः प्रिया
tāmarccayīta mantreṇa sāvitryā brahmaṇā samam ||
itareṣāṃ purāṇokto maṃtro'yaṃ samudāhṛtaḥ
||89||तामर्च्चयीत मन्त्रेण सावित्र्या ब्रह्मणा समम् ॥
इतरेषां पुराणोक्तो मंत्रोऽयं समुदाहृतः
oṃkārapūrvake devi vīṇāpustakadhāriṇi ||
vedāṃbike namastubhyamavaidhavyaṃ prayaccha me
||90||ओंकारपूर्वके देवि वीणापुस्तकधारिणि ॥
वेदांबिके नमस्तुभ्यमवैधव्यं प्रयच्छ मे
evaṃ saṃpūjya vidhivajjāgaraṃ tatra kārayet ||
gītavāditraśabdenanaranārīkadaṃbakam ||
nṛtyaddhasannayedrātriṃ nṛtyaśāstraviśāradaiḥ
||91||एवं संपूज्य विधिवज्जागरं तत्र कारयेत् ॥
गीतवादित्रशब्देननरनारीकदंबकम् ॥
नृत्यद्धसन्नयेद्रात्रिं नृत्यशास्त्रविशारदैः
sāvitryākhyānakaṃ cāpi vācayīta dvijottamān ||
yāvatprabhātasamayaṃ gītabhāvarasaiḥ saha
||92||सावित्र्याख्यानकं चापि वाचयीत द्विजोत्तमान् ॥
यावत्प्रभातसमयं गीतभावरसैः सह
vivāhamevaṃ kṛtvā tu sāvitryā brahmaṇā saha ||
paridhāpya sitairvastrairdaṃpatīnāṃ tu saptakam
||93||विवाहमेवं कृत्वा तु सावित्र्या ब्रह्मणा सह ॥
परिधाप्य सितैर्वस्त्रैर्दंपतीनां तु सप्तकम्
gṛhadānaṃ pradātavyaṃ sarvopaskarasaṃyutam ||
brāhmaṇe vedaviduṣe sāvitrīṃ vinivedayet
||94||गृहदानं प्रदातव्यं सर्वोपस्करसंयुतम् ॥
ब्राह्मणे वेदविदुषे सावित्रीं विनिवेदयेत्
atha sāvitrīkalpajñe sāvitryākhyānavācake ||
daivajñe hyuñchavṛttisthe daridre cāgnihotriṇi
||95||अथ सावित्रीकल्पज्ञे सावित्र्याख्यानवाचके ॥
दैवज्ञे ह्युञ्छवृत्तिस्थे दरिद्रे चाग्निहोत्रिणि
evaṃ dattvā vidhānena tasyāṃ rātrau nimantrayet ||
paurṇamāsyāṃ vaṭādhastāddaṃpatīnāṃ caturdaśa
||96||एवं दत्त्वा विधानेन तस्यां रात्रौ निमन्त्रयेत् ॥
पौर्णमास्यां वटाधस्ताद्दंपतीनां चतुर्दश
tataḥ prabhātasamaye uṣaḥkāla upasthite ||
bhakṣyabhojyādikaṃ sarvaṃ sāvitrīsthalamānayet
||97||ततः प्रभातसमये उषःकाल उपस्थिते ॥
भक्ष्यभोज्यादिकं सर्वं सावित्रीस्थलमानयेत्
pākaṃ kṛtvā tu śucinā rakṣāṃ kṛtvā prayatnataḥ ||
brāhmaṇāngṛhiṇīyuktāṃstata āhvānayetsudhīḥ
||98||पाकं कृत्वा तु शुचिना रक्षां कृत्वा प्रयत्नतः ॥
ब्राह्मणान्गृहिणीयुक्तांस्तत आह्वानयेत्सुधीः
sāvitryāḥ sthalake tatra kṛtvā pādābhiṣecanam ||
susnātānbrāhmaṇāṃstatra sabhāryānupaveśayet
||99||सावित्र्याः स्थलके तत्र कृत्वा पादाभिषेचनम् ॥
सुस्नातान्ब्राह्मणांस्तत्र सभार्यानुपवेशयेत्
sāvitryāḥ purato devi daṃpatyorbhojanaṃ dadet ||
tenāhaṃ bhojitastatra bhavāmīha na saṃśaya
||100||सावित्र्याः पुरतो देवि दंपत्योर्भोजनं ददेत् ॥
तेनाहं भोजितस्तत्र भवामीह न संशय
dvitīyaṃ bhojayedyastu bhojitastena keśavaḥ ||
lakṣmyāḥ sahāyo varado varāṃstasya prayacchati
||101||द्वितीयं भोजयेद्यस्तु भोजितस्तेन केशवः ॥
लक्ष्म्याः सहायो वरदो वरांस्तस्य प्रयच्छति
sāvitryā sahito brahmā tṛtīye bhojito bhavet ||
ekaikaṃ bhojanaṃ tatra koṭibhojasamaṃ smṛtam
||102||सावित्र्या सहितो ब्रह्मा तृतीये भोजितो भवेत् ॥
एकैकं भोजनं तत्र कोटिभोजसमं स्मृतम्
aṣṭādaśaprakāreṇa ṣaḍrasīkṛtabhojanam ||
devyāstatra mahādevi sāvitrīsthalasannidhau
||103||अष्टादशप्रकारेण षड्रसीकृतभोजनम् ॥
देव्यास्तत्र महादेवि सावित्रीस्थलसन्निधौ
vidhavā na kule tasya na vaṃdhyā na ca durbhagā ||
na kanyājananī cāpi na ca syādbharturapriyā ||
aṣṭau doṣāstu nārīṇāṃ na bhavaṃti kadācana
||104||विधवा न कुले तस्य न वंध्या न च दुर्भगा ॥
न कन्याजननी चापि न च स्याद्भर्तुरप्रिया ॥
अष्टौ दोषास्तु नारीणां न भवंति कदाचन
tasmātsarvaprayatnena sāvitryagre ca bhojanam ||
dātavyaṃ sarvadā devi kaṭunīlavivarjitam
||105||तस्मात्सर्वप्रयत्नेन सावित्र्यग्रे च भोजनम् ॥
दातव्यं सर्वदा देवि कटुनीलविवर्जितम्
na cāmlaṃ na ca vai kṣāraṃ strīṇāṃ bhojyaṃ kadācana ||
paṃcaprakāraṃ madhuraṃ hṛdyaṃ sarvaṃ susaṃskṛtam
||106||न चाम्लं न च वै क्षारं स्त्रीणां भोज्यं कदाचन ॥
पंचप्रकारं मधुरं हृद्यं सर्वं सुसंस्कृतम्
ghṛtapūrṇāpūpakāśca bahukṣīrasamanvitāḥ ||
pūpakāstādṛśāḥ kāryā dvitīyā'śokavartikā
||107||घृतपूर्णापूपकाश्च बहुक्षीरसमन्विताः ॥
पूपकास्तादृशाः कार्या द्वितीयाऽशोकवर्तिका
tṛtīyā pūpikā kāryā kharjureṇa samanvitāḥ ||
caturthaścaiva saṃyāvo guḍājyābhyāṃ samanvitaḥ
||108||तृतीया पूपिका कार्या खर्जुरेण समन्विताः ॥
चतुर्थश्चैव संयावो गुडाज्याभ्यां समन्वितः
āhlādakāriṇī puṃsāṃ strīṇāṃ cātīva vallabhā ||
dhanadhānyajanopetaṃ nārīnaraśatākulam ||
pūpakaistu kulaṃ tasyā jāyate nātra saṃśayaḥ
||109||आह्लादकारिणी पुंसां स्त्रीणां चातीव वल्लभा ॥
धनधान्यजनोपेतं नारीनरशताकुलम् ॥
पूपकैस्तु कुलं तस्या जायते नात्र संशयः
na jvaro na ca saṃtāpo duḥkhaṃ ca na viyogajam ||
aśokavartidānena kulānāmekaviṃśatiḥ
||110||न ज्वरो न च संतापो दुःखं च न वियोगजम् ॥
अशोकवर्तिदानेन कुलानामेकविंशतिः
vadhūbhiśca sutaiścaiva dāsīdāsairanantakaiḥ ||
pūritaṃ ca kulaṃ tasyāḥ pūrikā yā prayacchati
||111||वधूभिश्च सुतैश्चैव दासीदासैरनन्तकैः ॥
पूरितं च कुलं तस्याः पूरिका या प्रयच्छति
putriṇyo vai duhitaro vadhūbhiḥ sahitāḥ kule ||
śikhariṇīpradātrīṇāṃ yuvatīnāṃ na saṃśayaḥ
||112||पुत्रिण्यो वै दुहितरो वधूभिः सहिताः कुले ॥
शिखरिणीप्रदात्रीणां युवतीनां न संशयः
modate ca kulaṃ sarvaṃ sarvasiddhiprapūritam ||
modakānāṃ pradānena evamāha pitāmahaḥ
||113||मोदते च कुलं सर्वं सर्वसिद्धिप्रपूरितम् ॥
मोदकानां प्रदानेन एवमाह पितामहः
etacca gauriṇīnāṃ tu bhojanaṃ hi viśiṣyate
||114||एतच्च गौरिणीनां तु भोजनं हि विशिष्यते
subhagā putriṇī sādhvī dhanaṛddhisamanvitā ||
sahasrabhojinī devi bhavejjanmanijanmani
||115||सुभगा पुत्रिणी साध्वी धनऋद्धिसमन्विता ॥
सहस्रभोजिनी देवि भवेज्जन्मनिजन्मनि
pānāni caiva mukhyāni hṛdyāni madhurāṇi ca ||
drākṣāpānaṃ tu ciṃcāyāḥ pānaṃ guḍasamanvitam
||116||पानानि चैव मुख्यानि हृद्यानि मधुराणि च ॥
द्राक्षापानं तु चिंचायाः पानं गुडसमन्वितम्
sarasena tu toyena kṛtakhaṇḍena vai śubham ||
suvāsinīnāṃ peyaṃ vai dātavyaṃ ca dvijanmanām
||117||सरसेन तु तोयेन कृतखण्डेन वै शुभम् ॥
सुवासिनीनां पेयं वै दातव्यं च द्विजन्मनाम्
itarairitarāṇyeva varṇayogyāni yāni ca ||
surabhīṇi ca pānāni tāsu yogyāni dāpayet
||118||इतरैरितराण्येव वर्णयोग्यानि यानि च ॥
सुरभीणि च पानानि तासु योग्यानि दापयेत्
pratipūjya vidhānena vastradānaiḥ sakaṃcukaiḥ ||
kuṅkumenānuliptāṃgāḥ sragdāmabhiralaṃkṛtāḥ ||
gaṃdhairdhūpaiśca saṃpūjya nālikerānpradāpayet
||119||प्रतिपूज्य विधानेन वस्त्रदानैः सकंचुकैः ॥
कुङ्कुमेनानुलिप्तांगाः स्रग्दामभिरलंकृताः ॥
गंधैर्धूपैश्च संपूज्य नालिकेरान्प्रदापयेत्
netrāṇāṃ cāñjanaṃ kṛtvā sindūraṃ caiva mastake ||
pūgīphalāni hṛdyāni vāsitāni mṛdūni ca ||
haste dattvā sapātrāṇi praṇipatya visarjayet
||120||नेत्राणां चाञ्जनं कृत्वा सिन्दूरं चैव मस्तके ॥
पूगीफलानि हृद्यानि वासितानि मृदूनि च ॥
हस्ते दत्त्वा सपात्राणि प्रणिपत्य विसर्जयेत्
svayaṃ ca bhojayetpaścādbaṃdhubhirbālakaiḥ saha
||121||स्वयं च भोजयेत्पश्चाद्बंधुभिर्बालकैः सह
athavā naiva saṃpadyettīrthe caiva tu bhojanam ||
gṛhe gatvā prabhoktavyaṃ tuṣṭā devī yathā bhavet
||112||अथवा नैव संपद्येत्तीर्थे चैव तु भोजनम् ॥
गृहे गत्वा प्रभोक्तव्यं तुष्टा देवी यथा भवेत्
evameva pitṝṇāṃ ca āgamya sve ca mandire ||
piṇḍapradānapūrvaṃ tu śrāddhaṃ kṛtvā vidhānataḥ ||
pitarastasya tuṣṭā vai bhavanti brahmaṇo dinam
||123||एवमेव पितॄणां च आगम्य स्वे च मन्दिरे ॥
पिण्डप्रदानपूर्वं तु श्राद्धं कृत्वा विधानतः ॥
पितरस्तस्य तुष्टा वै भवन्ति ब्रह्मणो दिनम्
tīrthādaṣṭaguṇaṃ puṇyaṃ svagṛhe dadataḥ śubhe ||
na ca paśyanti vai nīcāḥ śrāddhaṃ dattaṃ dvijātibhiḥ
||124||तीर्थादष्टगुणं पुण्यं स्वगृहे ददतः शुभे ॥
न च पश्यन्ति वै नीचाः श्राद्धं दत्तं द्विजातिभिः
ekānte tu gṛhe gupte pitṝṇāṃ śrāddhamiṣyate ||
nīcaṃ dṛṣṭvā hataṃ tattu pitṝṇāṃ nopatiṣṭhati
||125||एकान्ते तु गृहे गुप्ते पितॄणां श्राद्धमिष्यते ॥
नीचं दृष्ट्वा हतं तत्तु पितॄणां नोपतिष्ठति
tasmātsarvaprayatnena śrāddhaṃ guptaṃ ca kārayet ||
pitṝṇāṃ tṛptidaṃ proktaṃ svayameva svayaṃbhuvā
||126||तस्मात्सर्वप्रयत्नेन श्राद्धं गुप्तं च कारयेत् ॥
पितॄणां तृप्तिदं प्रोक्तं स्वयमेव स्वयंभुवा
gaurībhojyādikā yā tu utsargātkriyate kriyā ||
rājasī sā samākhyātā janānāṃ kīrtidāyinī
||127||गौरीभोज्यादिका या तु उत्सर्गात्क्रियते क्रिया ॥
राजसी सा समाख्याता जनानां कीर्तिदायिनी
idaṃ dānaṃ sadā deyamātmano hita micchatā ||
śrāddhe caiva viśeṣeṇa yadīcchetsāttvikaṃ phalam
||128||इदं दानं सदा देयमात्मनो हित मिच्छता ॥
श्राद्धे चैव विशेषेण यदीच्छेत्सात्त्विकं फलम्
idamudyāpanaṃ devi sāvitryāstu vratasya ca ||
sarvapātakaśuddhyarthaṃ kāryaṃ devi naraiḥ sadā ||
akāmataḥ kāmato vā pāpaṃ naśyati tatkṣaṇāt
||129||इदमुद्यापनं देवि सावित्र्यास्तु व्रतस्य च ॥
सर्वपातकशुद्ध्यर्थं कार्यं देवि नरैः सदा ॥
अकामतः कामतो वा पापं नश्यति तत्क्षणात्
iha loke tu saubhāgyaṃ dhanaṃ dhānyaṃ varāḥ striyaḥ ||
bhavaṃti vividhāsteṣāṃ yairyātrā tatra vai kṛtā
||130||इह लोके तु सौभाग्यं धनं धान्यं वराः स्त्रियः ॥
भवंति विविधास्तेषां यैर्यात्रा तत्र वै कृता
idaṃ yātrāvidhānaṃ tu bhaktyā yaḥ kurute naraḥ ||
śṛṇoti vā sa pāpaistu sarvaireva pramucyate
||131||इदं यात्राविधानं तु भक्त्या यः कुरुते नरः ॥
शृणोति वा स पापैस्तु सर्वैरेव प्रमुच्यते
jyeṣṭhasya pūrṇimāyāṃ tu sāvitrīsthalake śubhe ||
pradakṣiṇā yaḥ kurute phaladānairyathāvidhi
||132||ज्येष्ठस्य पूर्णिमायां तु सावित्रीस्थलके शुभे ॥
प्रदक्षिणा यः कुरुते फलदानैर्यथाविधि
aṣṭottaraśataṃ vāpi tadardhārdhaṃ tadardhakam ||
yaḥ karoti naro devi sṛṣṭvā tatra pradakṣiṇām
||133||अष्टोत्तरशतं वापि तदर्धार्धं तदर्धकम् ॥
यः करोति नरो देवि सृष्ट्वा तत्र प्रदक्षिणाम्
agamyāgamanaṃ yaiśca kṛtaṃ jñānācca mānavaiḥ ||
anyāni pātakānyevaṃ naśyaṃte nātra saṃśayaḥ
||134||अगम्यागमनं यैश्च कृतं ज्ञानाच्च मानवैः ॥
अन्यानि पातकान्येवं नश्यंते नात्र संशयः
yairgatvā sthalake saṃdhyā sāvitryāḥ samupāsitā ||
svapatnyāścaiva hastena pāṃḍukūpajalena ca
||135||यैर्गत्वा स्थलके संध्या सावित्र्याः समुपासिता ॥
स्वपत्न्याश्चैव हस्तेन पांडुकूपजलेन च
bhṛṃgārakanakenaiva mṛnmayenātha bhāmini ||
ānīya tu jalaṃ puṇyaṃ saṃdhyopāstiṃ karoti yaḥ ||
tena dvādaśavarṣāṇi bhavetsaṃdhyā hyupāsitā
||136||भृंगारकनकेनैव मृन्मयेनाथ भामिनि ॥
आनीय तु जलं पुण्यं संध्योपास्तिं करोति यः ॥
तेन द्वादशवर्षाणि भवेत्संध्या ह्युपासिता
aśvamedhaphalaṃ snāne dāne daśaguṇaṃ tathā ||
upavāse tvanaṃtaṃ ca kathāyāḥ śravaṇe tathā
||137||अश्वमेधफलं स्नाने दाने दशगुणं तथा ॥
उपवासे त्वनंतं च कथायाः श्रवणे तथा
iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ saptame prabhāsa khaṇḍe prathame prabhāsakṣetramāhātmye sāvitrīvratavidhipūjanaprakārodyāpanādikathanaṃnāma ṣaṭṣaṣṭyuttaraśatatamo'dhyāyaḥ || 166 ||