sarvakṣetrottamatvavarṇanam
īśvara uvāca
anyacca kathayiṣyāmi rahasyaṃ tava bhāmini ||
yatra kasya cidākhyātaṃ tatte vacmi varānane
||1||अन्यच्च कथयिष्यामि रहस्यं तव भामिनि ॥
यत्र कस्य चिदाख्यातं तत्ते वच्मि वरानने
pṛthvībhāge sthito brahmā apāṃ bhāge janārddanaḥ ||
tejobhāgasthito rudro vāyubhāge tatheśvaraḥ
||2||पृथ्वीभागे स्थितो ब्रह्मा अपां भागे जनार्द्दनः ॥
तेजोभागस्थितो रुद्रो वायुभागे तथेश्वरः
ākāśabhāgasaṃsthāne sthitaḥ sākṣātsadāśivaḥ
||3||आकाशभागसंस्थाने स्थितः साक्षात्सदाशिवः
yasyayasyaiva yo bhāgastasmiṃstīrthāni yāni vai ||
tasyatasya na saṃdehaḥ sa sa eveśvaraḥ smṛtaḥ
||4||यस्ययस्यैव यो भागस्तस्मिंस्तीर्थानि यानि वै ॥
तस्यतस्य न संदेहः स स एवेश्वरः स्मृतः
chāgalaṃḍaṃ dugaṇḍaṃ ca mākoṭaṃ maṇḍaleśvaram ||
kāliṃjaraṃ vanaṃ caiva śaṃkukarṇaṃ sthaleśvaram
||5||छागलंडं दुगण्डं च माकोटं मण्डलेश्वरम् ॥
कालिंजरं वनं चैव शंकुकर्णं स्थलेश्वरम्
mahābhūtopari ṭippaṇī śūleśvaraṃ ca vikhyātaṃ pṛthvītattve ca saṃsthitam ||
hariścandraṃ ca śrīśailaṃ jalpeśonnāṃtikeśvaram
||6||महाभूतोपरि टिप्पणी शूलेश्वरं च विख्यातं पृथ्वीतत्त्वे च संस्थितम् ॥
हरिश्चन्द्रं च श्रीशैलं जल्पेशोन्नांतिकेश्वरम्
mahākālaṃ madhyamaṃ ca kedāraṃ bhairavaṃ tathā ||
pavitrāṣṭakametaddhi jalasaṃsthaṃ varānane
||7||महाकालं मध्यमं च केदारं भैरवं तथा ॥
पवित्राष्टकमेतद्धि जलसंस्थं वरानने
amareśaṃ prabhāsaṃ ca naimiṣaṃ puṣkaraṃ tathā ||
āṣāḍhiṃ caiva daṇḍiṃ ca bhārabhūtiṃ ca lāṃgalam
||8||अमरेशं प्रभासं च नैमिषं पुष्करं तथा ॥
आषाढिं चैव दण्डिं च भारभूतिं च लांगलम्
ādi guhyāṣṭakaṃ hyetattejastattve pratiṣṭhitam ||
gayā caiva kurukṣetraṃ tīrthaṃ kanakhalaṃ tathā
||9||आदि गुह्याष्टकं ह्येतत्तेजस्तत्त्वे प्रतिष्ठितम् ॥
गया चैव कुरुक्षेत्रं तीर्थं कनखलं तथा
vimalaṃ cāṭṭahāsaṃ ca māhendraṃ bhīmasaṃjñakam ||
guhyādguhyataraṃ hyetatproktaṃ vāyvaṣṭakaṃ tava
||10||विमलं चाट्टहासं च माहेन्द्रं भीमसंज्ञकम् ॥
गुह्याद्गुह्यतरं ह्येतत्प्रोक्तं वाय्वष्टकं तव
vastrāpathaṃ rudrakoṭirjyeṣṭheśvaraṃ mahālayam ||
gokarṇaṃ rudrakarṇaṃ ca varṇākhyaṃ sthāpasaṃjñakam
||11||वस्त्रापथं रुद्रकोटिर्ज्येष्ठेश्वरं महालयम् ॥
गोकर्णं रुद्रकर्णं च वर्णाख्यं स्थापसंज्ञकम्
pavitrāṣṭakametaddhi ākāśasthaṃ varānane ||
etāni tattvatīrthāni sarvāṇi kathitāni vai
||12||पवित्राष्टकमेतद्धि आकाशस्थं वरानने ॥
एतानि तत्त्वतीर्थानि सर्वाणि कथितानि वै
yo yasmindevatā tattve sā tanmāhātmyasūcikā ||
audakaṃ ca mahātattvaṃ viṣṇoścātipriyaṃ priye
||13||यो यस्मिन्देवता तत्त्वे सा तन्माहात्म्यसूचिका ॥
औदकं च महातत्त्वं विष्णोश्चातिप्रियं प्रिये
jalaśāyī smṛtastena nārāyaṇa iti śrutiḥ ||
āpyatattvaṃ tu tīrthāni yāni proktā- ni te mayā
||14||जलशायी स्मृतस्तेन नारायण इति श्रुतिः ॥
आप्यतत्त्वं तु तीर्थानि यानि प्रोक्ता- नि ते मया
tāni priyāṇi deveśi dhruvaṃ nārāyaṇasya vai ||
audakaṃ caiva yattattvaṃ tasminprābhāsikaṃ smṛtam
||15||तानि प्रियाणि देवेशि ध्रुवं नारायणस्य वै ॥
औदकं चैव यत्तत्त्वं तस्मिन्प्राभासिकं स्मृतम्
tatra devo layaṃ yāti harirjanmanijanmani ||
sa vāsudevaḥ sūkṣmātmā parātparatare sthitaḥ
||16||तत्र देवो लयं याति हरिर्जन्मनिजन्मनि ॥
स वासुदेवः सूक्ष्मात्मा परात्परतरे स्थितः
sa śivaḥ paramaṃ vyoma anādinidhano vibhuḥ ||
tasmātparataraṃ nāsti sarvaśāstrāgameṣu ca
||17||स शिवः परमं व्योम अनादिनिधनो विभुः ॥
तस्मात्परतरं नास्ति सर्वशास्त्रागमेषु च
siddhāṃtāgamavedāṃtadarśaneṣu viśeṣataḥ ||
teṣu caiva na bhinnastu mayā sārddhaṃ yaśasvini
||18||सिद्धांतागमवेदांतदर्शनेषु विशेषतः ॥
तेषु चैव न भिन्नस्तु मया सार्द्धं यशस्विनि
tasminsthāne hariḥ sākṣātpratyakṣeṇa tu saṃsthitaḥ ||
liṃgaiścaturbhiḥ saṃyukto jñāyate na ca kenacit
||19||तस्मिन्स्थाने हरिः साक्षात्प्रत्यक्षेण तु संस्थितः ॥
लिंगैश्चतुर्भिः संयुक्तो ज्ञायते न च केनचित्
mokṣārthaṃ naiṣṭhikairvarṇairvrataiścaiva tu yatphalam ||
tatphalaṃ samavāpnoti bhallukātīrthadarśanāt
||20||मोक्षार्थं नैष्ठिकैर्वर्णैर्व्रतैश्चैव तु यत्फलम् ॥
तत्फलं समवाप्नोति भल्लुकातीर्थदर्शनात्
gocarmamātraṃ tatsthānaṃ samaṃtātparimaṇḍalam ||
na hi kaścidvijānāti vinā śāstreṇa bhāmini
||21||गोचर्ममात्रं तत्स्थानं समंतात्परिमण्डलम् ॥
न हि कश्चिद्विजानाति विना शास्त्रेण भामिनि
viṣuvaṃ vahate tatra nṛṇāmadyāpi pārvati ||
paṃcaliṃgāni tatraiva paṃcavaktrāṇi kāni cit
||22||विषुवं वहते तत्र नृणामद्यापि पार्वति ॥
पंचलिंगानि तत्रैव पंचवक्त्राणि कानि चित्
kukkuṭāṃḍakamānāni mahāsthūlāni kānicit ||
sarpeṇa veṣṭitānyeva cihnitāni triśūlibhiḥ
||23||कुक्कुटांडकमानानि महास्थूलानि कानिचित् ॥
सर्पेण वेष्टितान्येव चिह्नितानि त्रिशूलिभिः
teṣāṃ darśanamātreṇa koṭiliṃgārcanaphalam ||
tasmādidaṃ mahākṣetraṃ brahmādyaiḥ sevyate sadā
||24||तेषां दर्शनमात्रेण कोटिलिंगार्चनफलम् ॥
तस्मादिदं महाक्षेत्रं ब्रह्माद्यैः सेव्यते सदा
śrutimadbhiśca vipreṃdraiḥ saṃsiddhaiśca tapasvibhiḥ ||
pratimāsaṃ tathāṣṭamyāṃ pratimāsaṃ caturdaśīm
||25||श्रुतिमद्भिश्च विप्रेंद्रैः संसिद्धैश्च तपस्विभिः ॥
प्रतिमासं तथाष्टम्यां प्रतिमासं चतुर्दशीम्
śaśibhānūparāge vā kārttikyāṃ tu viśeṣataḥ ||
prabhāsasthāni liṃgāni prapūjyante varānane
||26||शशिभानूपरागे वा कार्त्तिक्यां तु विशेषतः ॥
प्रभासस्थानि लिंगानि प्रपूज्यन्ते वरानने
saṃnihatyāṃ kurukṣetre sarvastīrthāyutaiḥ saha ||
puṣkaraṃ naimiṣaṃ caivaṃ prayāgaṃ saṃpṛthūdakam
||27||संनिहत्यां कुरुक्षेत्रे सर्वस्तीर्थायुतैः सह ॥
पुष्करं नैमिषं चैवं प्रयागं संपृथूदकम्
ṣaṣṭi tīrthasahasrāṇi ṣaṣṭikoṭiśatāni ca ||
māghyāṃmāghyāṃ sameṣyaṃti sarasvatyabdhisaṃgame
||28||षष्टि तीर्थसहस्राणि षष्टिकोटिशतानि च ॥
माघ्यांमाघ्यां समेष्यंति सरस्वत्यब्धिसंगमे
smaraṇāttasya tīrthasya nāmasaṃkīrtanādapi ||
mṛtyukālabhavādvāpi pāpaṃ tyakṣyati suvrate
||29||स्मरणात्तस्य तीर्थस्य नामसंकीर्तनादपि ॥
मृत्युकालभवाद्वापि पापं त्यक्ष्यति सुव्रते
ānarttasāraṃ saumyaṃ ca tathā bhuvanabhūṣaṇam ||
divyaṃ pāṃcanadaṃ puṇyamādiguhyaṃ mahodayam
||30||आनर्त्तसारं सौम्यं च तथा भुवनभूषणम् ॥
दिव्यं पांचनदं पुण्यमादिगुह्यं महोदयम्
siddha ratnākaraṃ nāma samudrāvaraṇaṃ tathā ||
dharmākāraṃ kalādhāraṃ śivagarbhagṛhaṃ tathā
||31||सिद्ध रत्नाकरं नाम समुद्रावरणं तथा ॥
धर्माकारं कलाधारं शिवगर्भगृहं तथा
sarvadevaniveśaṃ ca sarvapātakanāśanam ||
asya kṣetrasya nāmāni kalpe kalpe pṛthakpriye
||32||सर्वदेवनिवेशं च सर्वपातकनाशनम् ॥
अस्य क्षेत्रस्य नामानि कल्पे कल्पे पृथक्प्रिये
āyāmādīni jānīhi guhyāni surasundari ||
ādye kalpe purā devi pramodanamiti smṛtam
||33||आयामादीनि जानीहि गुह्यानि सुरसुन्दरि ॥
आद्ये कल्पे पुरा देवि प्रमोदनमिति स्मृतम्
nandanaṃ paritastasya tasyāpi parataḥ śivam ||
śivātparataraṃ cograṃ bhadrikaṃ parataḥ punaḥ
||34||नन्दनं परितस्तस्य तस्यापि परतः शिवम् ॥
शिवात्परतरं चोग्रं भद्रिकं परतः पुनः
samiṃdhanaṃ paraṃ tasmātkāmadaṃ ca tataḥ param ||
siddhidaṃ cāpi dharmajñaṃ vaiśvarūpaṃ ca muktidam
||35||समिंधनं परं तस्मात्कामदं च ततः परम् ॥
सिद्धिदं चापि धर्मज्ञं वैश्वरूपं च मुक्तिदम्
tathā śrīpadmanābhaṃ tu śrīvatsaṃ tu mahāprabham ||
tathā ca pāpasaṃhāraṃ sarvakāmapradaṃ tathā
||36||तथा श्रीपद्मनाभं तु श्रीवत्सं तु महाप्रभम् ॥
तथा च पापसंहारं सर्वकामप्रदं तथा
mokṣamārgaṃ varā rohe tathā devi sudarśanam ||
dharmagarbhaṃ tu dharmāṇāṃ prabhāsaṃ pāpanāśanam ||
ataḥ paraṃ bhavantīha utpalāvarttikāni ca
||37||मोक्षमार्गं वरा रोहे तथा देवि सुदर्शनम् ॥
धर्मगर्भं तु धर्माणां प्रभासं पापनाशनम् ॥
अतः परं भवन्तीह उत्पलावर्त्तिकानि च
kṣetrasya madhye yaddevi mama garbhagṛhaṃ smṛtam ||
tasya nāmāni te devi kathitānyanupūrvaśaḥ
||38||क्षेत्रस्य मध्ये यद्देवि मम गर्भगृहं स्मृतम् ॥
तस्य नामानि ते देवि कथितान्यनुपूर्वशः
śrutvā nāmānyaśeṣāṇi kṣetramāhātmyameva ca ||
teṣāṃ tu vāṃchitā siddhi rbhaviṣyati na saṃśayaḥ
||39||श्रुत्वा नामान्यशेषाणि क्षेत्रमाहात्म्यमेव च ॥
तेषां तु वांछिता सिद्धि र्भविष्यति न संशयः
etatkīrttayamānasya trikālaṃ tu mahodayam ||
saṃdhyākālāṃtaraṃ pāpamahorātraṃ vinaśyati
||40||एतत्कीर्त्तयमानस्य त्रिकालं तु महोदयम् ॥
संध्याकालांतरं पापमहोरात्रं विनश्यति
api vai dāṃbhikāścaiva ye vasaṃtyalpabuddhayaḥ ||
mūḍhā jīvanikā viprāste'pi yāṃti mṛtā divam
||41||अपि वै दांभिकाश्चैव ये वसंत्यल्पबुद्धयः ॥
मूढा जीवनिका विप्रास्तेऽपि यांति मृता दिवम्
asya kṣetrasya madhye tu raviyojanamadhyataḥ ||
upakṣetrāṇi deveśi saṃtyanyāni sahasraśaḥ
||42||अस्य क्षेत्रस्य मध्ये तु रवियोजनमध्यतः ॥
उपक्षेत्राणि देवेशि संत्यन्यानि सहस्रशः
kānicitpadmarūpāṇi yavākārāṇi kānicit ||
ṣaṭkoṇāni trikoṇāni daṇḍākārāṇi kānicit
||43||कानिचित्पद्मरूपाणि यवाकाराणि कानिचित् ॥
षट्कोणानि त्रिकोणानि दण्डाकाराणि कानिचित्
caṃdrabiṃbārddhabhedāni caturasraprabhedataḥ ||
brahmādidaivatānīśe kṣetramadhye sthitāni tu
||44||चंद्रबिंबार्द्धभेदानि चतुरस्रप्रभेदतः ॥
ब्रह्मादिदैवतानीशे क्षेत्रमध्ये स्थितानि तु
kānicidyojanārddhāni tadardhārdhāni kānicit ||
nivarttanapramāṇena daṇḍamānena kānicit
||45||कानिचिद्योजनार्द्धानि तदर्धार्धानि कानिचित् ॥
निवर्त्तनप्रमाणेन दण्डमानेन कानिचित्
gocarmamānamadhyāni kāniciddhanuṣāṃtaram ||
yajñopavītamātrāṇi prabhāse saṃti koṭiśaḥ
||46||गोचर्ममानमध्यानि कानिचिद्धनुषांतरम् ॥
यज्ञोपवीतमात्राणि प्रभासे संति कोटिशः
aṃgulyaṣṭama bhāgo'pi nabhosti kamalekṣaṇe ||
na saṃti yasmiṃstīrthāni divyāni ca nabhastale
||47||अंगुल्यष्टम भागोऽपि नभोस्ति कमलेक्षणे ॥
न संति यस्मिंस्तीर्थानि दिव्यानि च नभस्तले
prabhāsakṣetramāsādya tiṣṭhaṃti pralayādanu ||
kedāre caiva yalliṃgaṃ yacca devi mahālaye
||48||प्रभासक्षेत्रमासाद्य तिष्ठंति प्रलयादनु ॥
केदारे चैव यल्लिंगं यच्च देवि महालये
madhyameśvarasaṃsthaṃ ca tathā pāśupateśvaram ||
śaṃkukarṇeśvaraṃ caiva bhadreśvaramathāpi ca
||49||मध्यमेश्वरसंस्थं च तथा पाशुपतेश्वरम् ॥
शंकुकर्णेश्वरं चैव भद्रेश्वरमथापि च
some śvaramathaikāgraṃ kāleśvaramajeśvaram ||
bhairaveśvaramīśānaṃ tathā kāyāvarohaṇam
||50||सोमे श्वरमथैकाग्रं कालेश्वरमजेश्वरम् ॥
भैरवेश्वरमीशानं तथा कायावरोहणम्
cāpaṭeśvarakaṃ puṇyaṃ tathā badarikāśramam ||
rudrakoṭirmahākoṭi stathā śrīparvataṃ śubham
||51||चापटेश्वरकं पुण्यं तथा बदरिकाश्रमम् ॥
रुद्रकोटिर्महाकोटि स्तथा श्रीपर्वतं शुभम्
kapālī caiva deveśaḥ karavīraṃ tathā punaḥ ||
oṃkāraṃ paramaṃ puṇyaṃ vaśiṣṭhāśramameva ca ||
yatra koṭiḥ smṛtā devi rudrāṇāṃ kāmarūpiṇām
||52||कपाली चैव देवेशः करवीरं तथा पुनः ॥
ओंकारं परमं पुण्यं वशिष्ठाश्रममेव च ॥
यत्र कोटिः स्मृता देवि रुद्राणां कामरूपिणाम्
yāni cānyāni sthānāni puṇyāni mama bhūtale ||
prayāgaṃ purataḥ kṛtvā prabhāse nivasaṃti ca
||53||यानि चान्यानि स्थानानि पुण्यानि मम भूतले ॥
प्रयागं पुरतः कृत्वा प्रभासे निवसंति च
uttare raviputrī tu dakṣiṇe sāgaraṃ smṛtam ||
dakṣiṇottaramāno'yaṃ kṣetrasyāsya prakīrttitaḥ
||54||उत्तरे रविपुत्री तु दक्षिणे सागरं स्मृतम् ॥
दक्षिणोत्तरमानोऽयं क्षेत्रस्यास्य प्रकीर्त्तितः
rukmiṇyāḥ pūrvataścaiva taptatoyācca paścime ||
pūrvapaścimamāno'yaṃ prabhāsasya prakīrttitaḥ
||55||रुक्मिण्याः पूर्वतश्चैव तप्ततोयाच्च पश्चिमे ॥
पूर्वपश्चिममानोऽयं प्रभासस्य प्रकीर्त्तितः
etadantaramāsādya tīrthāni surasundari ||
pātālādikaṭāhāṃtaṃ tāni tatra vasaṃti vai
||56||एतदन्तरमासाद्य तीर्थानि सुरसुन्दरि ॥
पातालादिकटाहांतं तानि तत्र वसंति वै
evaṃ jñātvā mahādevi sarvadevamayo hariḥ ||
prabhāsakṣetramāsādya tatyāja svaṃ kalevaram
||57||एवं ज्ञात्वा महादेवि सर्वदेवमयो हरिः ॥
प्रभासक्षेत्रमासाद्य तत्याज स्वं कलेवरम्
divyaṃ mamedaṃ caritaṃ hi raudraṃ śroṣyaṃti ye parvasu vā sadā vā ||
te cāpi yāsyaṃti mama prasādāttriviṣṭapaṃ puṇyajanādhivāsam
||58||दिव्यं ममेदं चरितं हि रौद्रं श्रोष्यंति ये पर्वसु वा सदा वा ॥
ते चापि यास्यंति मम प्रसादात्त्रिविष्टपं पुण्यजनाधिवासम्
iti kathitamaśeṣameva citraṃ caritamidaṃ tava devi puṇyayuktam ||
itaramapi tavātivallabhaṃ yadvada kathayāmi mahodayaṃ munīnām
||59||इति कथितमशेषमेव चित्रं चरितमिदं तव देवि पुण्ययुक्तम् ॥
इतरमपि तवातिवल्लभं यद्वद कथयामि महोदयं मुनीनाम्
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ saptame prabhāsakhaṇḍe prathame prabhāsakṣetramāhātmye prabhāsa kṣetrastha tīrthakṣetramāhātmyadvārā prabhāsakṣetrasya sarvakṣetrottamatvavarṇanaṃnāma daśamo'dhyāyaḥ || 10 ||