prabhāsasthāṃ mahādevīṃ devānāṃ prītidāyinīm
īśvara uvāca
atha dvitīyāṃ te vacmi śaktiṃ devi kriyātmikām ||
prabhāsasthāṃ mahādevīṃ devānāṃ prītidāyinīm
||1||अथ द्वितीयां ते वच्मि शक्तिं देवि क्रियात्मिकाम् ॥
प्रभासस्थां महादेवीं देवानां प्रीतिदायिनीम्
someśādvāyave bhāge ṣaṣṭidhanvatare sthitā ||
tatra pīṭhaṃ mahādevi yoginīgaṇavanditam
||2||सोमेशाद्वायवे भागे षष्टिधन्वतरे स्थिता ॥
तत्र पीठं महादेवि योगिनीगणवन्दितम्
tasminsthāne sthitaṃ devi pātālavivaraṃ mahat ||
tasminmahāprabhe sthāne rakṣārūpeṇa saṃsthitām
||3||तस्मिन्स्थाने स्थितं देवि पातालविवरं महत् ॥
तस्मिन्महाप्रभे स्थाने रक्षारूपेण संस्थिताम्
pātālanidhi nikṣepadivyauṣadhirasāyanam ||
kṣetramadhye sthitaṃ sarvaṃ tadarcanarato labhet
||4||पातालनिधि निक्षेपदिव्यौषधिरसायनम् ॥
क्षेत्रमध्ये स्थितं सर्वं तदर्चनरतो लभेत्
bhairavīti ca taddevyāḥ pūrvaṃ nāma prakīrttitam ||
asminpunaścāṃtare tu aṣṭāviṃśe caturyuge ||
tretāyugamukhe rājā ajāpālo babhūva ha
||5||भैरवीति च तद्देव्याः पूर्वं नाम प्रकीर्त्तितम् ॥
अस्मिन्पुनश्चांतरे तु अष्टाविंशे चतुर्युगे ॥
त्रेतायुगमुखे राजा अजापालो बभूव ह
tena cāgatya kṣetresminpaṃcavarṣaśatāni ca ||
bhairavī pūjitā devī vyādhigrastena bhāmini
||6||तेन चागत्य क्षेत्रेस्मिन्पंचवर्षशतानि च ॥
भैरवी पूजिता देवी व्याधिग्रस्तेन भामिनि
tataḥ provāca taṃ devī saṃtuṣṭā rājasattamam ||
alaṃ kleśena rājarṣe tuṣṭāhaṃ tava bhaktitaḥ
||7||ततः प्रोवाच तं देवी संतुष्टा राजसत्तमम् ॥
अलं क्लेशेन राजर्षे तुष्टाहं तव भक्तितः
ityuktaḥ sa tadā rājā kṛtāñjalipuṭaḥ sudhīḥ ||
praṇamyovāca tāṃ devīmānaṃdāsrāvilekṣaṇaḥ
||8||इत्युक्तः स तदा राजा कृताञ्जलिपुटः सुधीः ॥
प्रणम्योवाच तां देवीमानंदास्राविलेक्षणः
yadi tuṣṭāsi me devi varārho yadi vāpyaham ||
sarve rogāḥ śarīrānme nāśaṃ yāṃtu bahiḥ kṛtāḥ
||9||यदि तुष्टासि मे देवि वरार्हो यदि वाप्यहम् ॥
सर्वे रोगाः शरीरान्मे नाशं यांतु बहिः कृताः
evamuktā tu sā devī punaḥ provāca taṃ nṛpam ||
sarvameva mahārāja yathoktaṃ te bhaviṣyati
||10||एवमुक्ता तु सा देवी पुनः प्रोवाच तं नृपम् ॥
सर्वमेव महाराज यथोक्तं ते भविष्यति
ityukte tu tadā devyā tasya rājñaḥ kalevarāt ||
nirgatā vyādhayastatra ajārūpeṇa vai pṛthak
||11||इत्युक्ते तु तदा देव्या तस्य राज्ञः कलेवरात् ॥
निर्गता व्याधयस्तत्र अजारूपेण वै पृथक्
sahasrāṇāṃ tu pañcaiva niyataṃ sārddhameva ca ||
iti vṛtte mahādevyā punaḥ prokto narādhipaḥ
||12||सहस्राणां तु पञ्चैव नियतं सार्द्धमेव च ॥
इति वृत्ते महादेव्या पुनः प्रोक्तो नराधिपः
rājannetānajārūpānvyādhīnpālaya kṛtsnaśaḥ ||
kiṃkurvāṇā bhaviṣyaṃti tavaivādeśakāriṇaḥ
||13||राजन्नेतानजारूपान्व्याधीन्पालय कृत्स्नशः ॥
किंकुर्वाणा भविष्यंति तवैवादेशकारिणः
ajāpāleti te nāma khyātaṃ loke bhaviṣyati ||
tava nāmnā mama nāma ajāpāleśvarīti ca ||
bhaviṣyati dharāpṛṣṭhe tacca yāvaccaturyugam
||14||अजापालेति ते नाम ख्यातं लोके भविष्यति ॥
तव नाम्ना मम नाम अजापालेश्वरीति च ॥
भविष्यति धरापृष्ठे तच्च यावच्चतुर्युगम्
aṣṭamyāṃ ca caturddaśyāṃ yo'tra māṃ pūjayiṣyati ||
tasyāṣṭaguṇamaiśvaryaṃ dāsye tuṣṭā na saṃśayaḥ
||15||अष्टम्यां च चतुर्द्दश्यां योऽत्र मां पूजयिष्यति ॥
तस्याष्टगुणमैश्वर्यं दास्ये तुष्टा न संशयः
aśvayukchuklāṣṭamyāṃ ca triḥ kṛtvā tu pradakṣiṇām ||
someśaṃ madhyataḥ kṛtvā saṃsnāpyābhyarcya māṃ pṛthak ||
tasya varṣatrayaṃ rājanna bhīḥ śoko bhaviṣyati
||16||अश्वयुक्छुक्लाष्टम्यां च त्रिः कृत्वा तु प्रदक्षिणाम् ॥
सोमेशं मध्यतः कृत्वा संस्नाप्याभ्यर्च्य मां पृथक् ॥
तस्य वर्षत्रयं राजन्न भीः शोको भविष्यति
yā tu vaṃdhyā bhavennārī rogiṇī durbhagā tathā ||
tayoktā navamī kāryā mamāgre tuṣṭivarddhinī
||17||या तु वंध्या भवेन्नारी रोगिणी दुर्भगा तथा ॥
तयोक्ता नवमी कार्या ममाग्रे तुष्टिवर्द्धिनी
īśvara uvāca
ityuktvā tu tadā devī tatraivāṃtarhitā'bhavat ||
prabhāsakṣetramadhyasthaḥ sa rājātulavikramaḥ
||18||इत्युक्त्वा तु तदा देवी तत्रैवांतर्हिताऽभवत् ॥
प्रभासक्षेत्रमध्यस्थः स राजातुलविक्रमः
pālayāmāsa dharmātmā tānajānvyādhirūpiṇaḥ ||
auṣadhīrvividhākārāsteṣāṃ yāḥ puṣṭihetavaḥ
||19||पालयामास धर्मात्मा तानजान्व्याधिरूपिणः ॥
औषधीर्विविधाकारास्तेषां याः पुष्टिहेतवः
tatra varṣaśataṃ sāgraṃ puṣṭiṃ nītā ajāḥ pṛthak ||
mahānidhānasaṃsthānamajāpālena nirmiṃtam
||20||तत्र वर्षशतं साग्रं पुष्टिं नीता अजाः पृथक् ॥
महानिधानसंस्थानमजापालेन निर्मिंतम्
atha tasyāḥ prasādena sa rājā pṛthuvikramaḥ ||
saptadvīpādhipo jātaḥ sūryavaṃśavibhūṣaṇaḥ
||21||अथ तस्याः प्रसादेन स राजा पृथुविक्रमः ॥
सप्तद्वीपाधिपो जातः सूर्यवंशविभूषणः
devyuvāca
atyāścaryamidaṃ deva ajā devyāḥ samudbhavam ||
punaśca śrotumicchāmi tasya rājñodbhutaṃ mahat
||22||अत्याश्चर्यमिदं देव अजा देव्याः समुद्भवम् ॥
पुनश्च श्रोतुमिच्छामि तस्य राज्ञोद्भुतं महत्
kathaṃ rājā sa deveśa saptadvīpāṃ vasundharām ||
śaśāsa eka evāsau kathaṃ te vyādhayaḥ kṛtāḥ
||23||कथं राजा स देवेश सप्तद्वीपां वसुन्धराम् ॥
शशास एक एवासौ कथं ते व्याधयः कृताः
īśvara uvāca
purā babhūva rājarṣirdilīpa iti viśrutaḥ ||
dīrgho nāma sutastasya raghustasmādajāyata
||24||पुरा बभूव राजर्षिर्दिलीप इति विश्रुतः ॥
दीर्घो नाम सुतस्तस्य रघुस्तस्मादजायत
ajaḥputro raghoścāpi tasmādyaścātivīryavān ||
sa bhairavīṃ samārādhya kṛtvā vyādhīnajāgaṇān
||25||अजःपुत्रो रघोश्चापि तस्माद्यश्चातिवीर्यवान् ॥
स भैरवीं समाराध्य कृत्वा व्याधीनजागणान्
pālayāmāsa saṃhṛṣṭo hyajāpālastato'bhavat ||
tasminkāle babhūvātha rāvaṇo rākṣaseśvaraḥ
||26||पालयामास संहृष्टो ह्यजापालस्ततोऽभवत् ॥
तस्मिन्काले बभूवाथ रावणो राक्षसेश्वरः
laṃkāsthitaḥ suragaṇānniyuyoja svakarmasu ||
akhaṃḍamaṃḍalaṃ candramātapatraṃ cakāra ha
||27||लंकास्थितः सुरगणान्नियुयोज स्वकर्मसु ॥
अखंडमंडलं चन्द्रमातपत्रं चकार ह
indraṃ senāpatiṃ cakre vāyuṃ pāṃsupramārjakam ||
varuṇaṃ dūtakarmasthaṃ dhanadaṃ dhanarakṣakam
||28||इन्द्रं सेनापतिं चक्रे वायुं पांसुप्रमार्जकम् ॥
वरुणं दूतकर्मस्थं धनदं धनरक्षकम्
yamaṃ saṃyamane'rīṇāṃ yuyuje mantraṇe manum ||
meghāśchardaṃti liṃpaṃti drumāḥ puṣpāṇi cikṣipuḥ
||29||यमं संयमनेऽरीणां युयुजे मन्त्रणे मनुम् ॥
मेघाश्छर्दंति लिंपंति द्रुमाः पुष्पाणि चिक्षिपुः
saptarṣayaḥ śāṃtiparā brāhmaṇāḥ śaṃsinaḥ priyaḥ ||
nāgā yāmakakakṣāyāṃ gandharvā gītatatparāḥ
||3||सप्तर्षयः शांतिपरा ब्राह्मणाः शंसिनः प्रियः ॥
नागा यामककक्षायां गन्धर्वा गीततत्पराः
prekṣaṇīye'psarovṛṃdaṃ vādye vidyādharā vṛtāḥ ||
gaṃgādyāḥ saritaḥ pāne gārhapatye hutāśanaḥ
||31||प्रेक्षणीयेऽप्सरोवृंदं वाद्ये विद्याधरा वृताः ॥
गंगाद्याः सरितः पाने गार्हपत्ये हुताशनः
viśvakarmāṃgasaṃskāre tena śilpī niyojitaḥ ||
tiṣṭhaṃti pārthivāḥ sarve puraḥ sevāvidhāyinaḥ
||32||विश्वकर्मांगसंस्कारे तेन शिल्पी नियोजितः ॥
तिष्ठंति पार्थिवाः सर्वे पुरः सेवाविधायिनः
dṛśyaṃte bhāsvarai ratnaiḥ praskhalaṃto vibhūṣaṇaiḥ ||
tāndṛṣṭvā rāvaṇaḥ prāha prahastaṃ pratihārakam
||33||दृश्यंते भास्वरै रत्नैः प्रस्खलंतो विभूषणैः ॥
तान्दृष्ट्वा रावणः प्राह प्रहस्तं प्रतिहारकम्
sevāṃ karttuṃ mama sthāne brūhi ke'tra samāgatāḥ ||
uvāca sa praṇamyāgre daṇḍapāṇirniśācaraḥ
||34||सेवां कर्त्तुं मम स्थाने ब्रूहि केऽत्र समागताः ॥
उवाच स प्रणम्याग्रे दण्डपाणिर्निशाचरः
eṣa kākutstho māṃdhātā dhundhumāro nalo'rjunaḥ ||
yayātirnahuṣo bhīmo rāghavo'yaṃ vidūrathaḥ
||35||एष काकुत्स्थो मांधाता धुन्धुमारो नलोऽर्जुनः ॥
ययातिर्नहुषो भीमो राघवोऽयं विदूरथः
ete cānye ca bahavo rājāna iha cāgatāḥ ||
sevākarāstava sthāne nājāpāla iho gataḥ
||36||एते चान्ये च बहवो राजान इह चागताः ॥
सेवाकरास्तव स्थाने नाजापाल इहो गतः
rāvaṇaḥ kupitaḥ prāha śīghraṃ dūta visarjaya ||
ityuktvā prahito dūto dhūmrākṣo nāma rākṣasaḥ
||37||रावणः कुपितः प्राह शीघ्रं दूत विसर्जय ॥
इत्युक्त्वा प्रहितो दूतो धूम्राक्षो नाम राक्षसः
dhūmrākṣa gaccha brūhi tvamajāpālaṃ mamā jñayā ||
sevāṃ karttuṃ mamāgaccha karaṃ vā yaccha pārthiva
||38||धूम्राक्ष गच्छ ब्रूहि त्वमजापालं ममा ज्ञया ॥
सेवां कर्त्तुं ममागच्छ करं वा यच्छ पार्थिव
athavā candrahāsena tvāṃ kariṣye vikaṃdharam ||
rāvaṇenaivamuktastu dhūmrākṣo garuḍo yathā
||39||अथवा चन्द्रहासेन त्वां करिष्ये विकंधरम् ॥
रावणेनैवमुक्तस्तु धूम्राक्षो गरुडो यथा
saṃprāptastāṃ purīṃ ramyāṃ tava rājakulaṃ gataḥ ||
dadarśāyāṃtamekaṃ sa ajāpālamajāvṛtam
||40||संप्राप्तस्तां पुरीं रम्यां तव राजकुलं गतः ॥
ददर्शायांतमेकं स अजापालमजावृतम्
muktakeśaṃ muktakacchaṃ svarṇakaṃbaladhāriṇam ||
yaṣṭiskaṃdhaṃ reṇuvṛtaṃ vyādhibhiḥ parivāritam
||41||मुक्तकेशं मुक्तकच्छं स्वर्णकंबलधारिणम् ॥
यष्टिस्कंधं रेणुवृतं व्याधिभिः परिवारितम्
nighnaṃtamiva śārdūlaṃ sarvopadravanāśanam ||
mahyāmālikhya nāmāni vinighnaṃtaṃ dviṣāṃ gaṇam
||42||निघ्नंतमिव शार्दूलं सर्वोपद्रवनाशनम् ॥
मह्यामालिख्य नामानि विनिघ्नंतं द्विषां गणम्
snātaṃ bhuktaṃ nijasthāne kṛtakṛtyaṃ manuṃ yathā ||
dṛṣṭvā hṛṣṭamanāḥ prāha dhūmrākṣo rāvaṇoditam
||43||स्नातं भुक्तं निजस्थाने कृतकृत्यं मनुं यथा ॥
दृष्ट्वा हृष्टमनाः प्राह धूम्राक्षो रावणोदितम्
ajāpālo'pi sākṣepaṃ pratyu ktvā kāraṇottaram ||
preṣayāmāsa dhūmrākṣaṃ tataḥ kṛtyaṃ samādadhe
||44||अजापालोऽपि साक्षेपं प्रत्यु क्त्वा कारणोत्तरम् ॥
प्रेषयामास धूम्राक्षं ततः कृत्यं समादधे
jvaramākārayitvā tu provācedaṃ mahīpatiḥ ||
gaccha laṃkādhipasthānamācara tvaṃ yathoditam
||45||ज्वरमाकारयित्वा तु प्रोवाचेदं महीपतिः ॥
गच्छ लंकाधिपस्थानमाचर त्वं यथोदितम्
niyuktastvajapālena jvaro divi jagāma ha ||
gatvā ca kaṃpayāmāsa rāvaṇaṃ rākṣaseśvaram
||46||नियुक्तस्त्वजपालेन ज्वरो दिवि जगाम ह ॥
गत्वा च कंपयामास रावणं राक्षसेश्वरम्
rāvaṇastaṃ viditvā tu jvaraṃ paramadāruṇam ||
provāca tiṣṭhatu nṛpastena me na prayojanam
||47||रावणस्तं विदित्वा तु ज्वरं परमदारुणम् ॥
प्रोवाच तिष्ठतु नृपस्तेन मे न प्रयोजनम्
tataḥ sa vijvaro rājā babhūva dhanadānujaḥ ||
evaṃ tasya caritrāṇi saṃti cānyāni koṭiśaḥ
||48||ततः स विज्वरो राजा बभूव धनदानुजः ॥
एवं तस्य चरित्राणि संति चान्यानि कोटिशः
ajāpālasya deveśi sūryavattviṭkirīṭinaḥ ||
tenaiṣā''rādhitā devī ajāpālena dhīmatā ||
sarvarogapraśamanī sarvo padravanāśinī
||49||अजापालस्य देवेशि सूर्यवत्त्विट्किरीटिनः ॥
तेनैषाऽऽराधिता देवी अजापालेन धीमता ॥
सर्वरोगप्रशमनी सर्वो पद्रवनाशिनी
pūjayettāṃ vidhānena bhogepsuryadi mānavaḥ ||
gaṃdhairdhūpairalaṃkārairvastrairanyaiśca bhaktitaḥ
||50||पूजयेत्तां विधानेन भोगेप्सुर्यदि मानवः ॥
गंधैर्धूपैरलंकारैर्वस्त्रैरन्यैश्च भक्तितः
iti te kathitaṃ sarvamajādevyāḥ samudbhavam ||
sarvaduḥkhopaśamanaṃ sarvapātakanāśanam
||51||इति ते कथितं सर्वमजादेव्याः समुद्भवम् ॥
सर्वदुःखोपशमनं सर्वपातकनाशनम्
iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyā saptame prabhāsakhaṇḍe prathame prabhāsakṣetramāhātmye'jāpāleśvarīmāhātmyavarṇanaṃnāmāṣṭapañcāśo'dhyāyaḥ || 58 ||