śrāddhānarhabrāhmaṇaparīkṣaṇakathanam
devyuvāca
bhagandevadeveśa saṃsārārṇavatāraka ||
brūhi śrāddhavidhiṃ puṇyaṃ vistarājjagatāṃpate
||1||भगन्देवदेवेश संसारार्णवतारक ॥
ब्रूहि श्राद्धविधिं पुण्यं विस्तराज्जगतांपते
kasminvāsarabhāge tu śrāddhakṛcchrāddhamācaret ||
asminsarasvatī tīrthe prabhāsakṣetra uttame
||2||कस्मिन्वासरभागे तु श्राद्धकृच्छ्राद्धमाचरेत् ॥
अस्मिन्सरस्वती तीर्थे प्रभासक्षेत्र उत्तमे
kasmiṃstīrthe kṛtaṃ śrāddhaṃ bahupuṇyaphalaṃ bhavet ||
etatsarvaṃ mahādeva yathāvadvaktumarhasi
||3||कस्मिंस्तीर्थे कृतं श्राद्धं बहुपुण्यफलं भवेत् ॥
एतत्सर्वं महादेव यथावद्वक्तुमर्हसि
īśvara uvāca
prātaḥkāle muhūtāṃstrīnsaṃgavastāvadeva tu ||
madhyāhnastrimuhūrtaḥ syādaparāhṇastataḥ param
||4||प्रातःकाले मुहूतांस्त्रीन्संगवस्तावदेव तु ॥
मध्याह्नस्त्रिमुहूर्तः स्यादपराह्णस्ततः परम्
sāyāhnastrimuhūrtaḥ syācchrāddhaṃ tatra na kārayet ||
rākṣasīnāma sā velā garhitā sarvakarmasu
||5||सायाह्नस्त्रिमुहूर्तः स्याच्छ्राद्धं तत्र न कारयेत् ॥
राक्षसीनाम सा वेला गर्हिता सर्वकर्मसु
ahno muhūrtā vikhyātā daśapaṃca ca sarvadā ||
tatrāṣṭamo muhūrto yaḥ sa kālaḥ kutapaḥ smṛtaḥ
||6||अह्नो मुहूर्ता विख्याता दशपंच च सर्वदा ॥
तत्राष्टमो मुहूर्तो यः स कालः कुतपः स्मृतः
madhyāhne sarvadā yasmānmandībhavati bhāskaraḥ ||
tasmādanaṃtaphaladastadārambho bhaviṣyati
||7||मध्याह्ने सर्वदा यस्मान्मन्दीभवति भास्करः ॥
तस्मादनंतफलदस्तदारम्भो भविष्यति
madhyāhnaḥ khaḍgapātraṃ tu tathānye kālakambalāḥ ||
rūpyaṃ darbhāṃstilā gāvo dauhitraścāṣṭamaḥ smṛtaḥ
||8||मध्याह्नः खड्गपात्रं तु तथान्ये कालकम्बलाः ॥
रूप्यं दर्भांस्तिला गावो दौहित्रश्चाष्टमः स्मृतः
pāpaṃ kutsitamityāhustasya santāpakāriṇaḥ ||
aṣṭa caivaṃ matāstasmātkutapā iti viśrutāḥ
||9||पापं कुत्सितमित्याहुस्तस्य सन्तापकारिणः ॥
अष्ट चैवं मतास्तस्मात्कुतपा इति विश्रुताः
ūrdhvaṃ muhūrtātkutapādyanmuhūrtacatuṣṭayam ||
muhūrtapañcakaṃ caiva svadhābhavanamiṣyate
||10||ऊर्ध्वं मुहूर्तात्कुतपाद्यन्मुहूर्तचतुष्टयम् ॥
मुहूर्तपञ्चकं चैव स्वधाभवनमिष्यते
viṣṇordehasamudbhūtāḥ kuśāḥ kṛṣṇāstilāstathā ||
śrāddhasya rakṣaṇārthāya etatprāhurdivaukasaḥ
||11||विष्णोर्देहसमुद्भूताः कुशाः कृष्णास्तिलास्तथा ॥
श्राद्धस्य रक्षणार्थाय एतत्प्राहुर्दिवौकसः
tilodakāñjalirdeyo jalasthaistīrthavāsibhiḥ ||
sadarbhahastenaikena śrāddhasevanamiṣyate
||12||तिलोदकाञ्जलिर्देयो जलस्थैस्तीर्थवासिभिः ॥
सदर्भहस्तेनैकेन श्राद्धसेवनमिष्यते
trīṇi śrāddhe pavitrāṇi dauhitraḥ kutapastilāḥ ||
trīṇi cātra praśaṃsaṃti śuddhimakrodhamatvarām
||13||त्रीणि श्राद्धे पवित्राणि दौहित्रः कुतपस्तिलाः ॥
त्रीणि चात्र प्रशंसंति शुद्धिमक्रोधमत्वराम्
dauhitraṃ khaḍgamityuktaṃ lalāṭe śṛṅgamasti yat ||
tasya śṛṃgasya yatpātraṃ taddauhitramiti smṛtam
||14||दौहित्रं खड्गमित्युक्तं ललाटे शृङ्गमस्ति यत् ॥
तस्य शृंगस्य यत्पात्रं तद्दौहित्रमिति स्मृतम्
kṣīriṇī vāpi citrā gaustatkṣīrāyadghṛtaṃ bhavet ||
taddauhitramiti proktaṃ daive pitrye ca karmaṇi
||15||क्षीरिणी वापि चित्रा गौस्तत्क्षीरायद्घृतं भवेत् ॥
तद्दौहित्रमिति प्रोक्तं दैवे पित्र्ये च कर्मणि
darbhāgraṃ daivamityuktaṃ samūlāgraṃ tu paitṛkam ||
tatrāvalaṃbino ye tu kuśāste kutapāḥ smṛtāḥ
||16||दर्भाग्रं दैवमित्युक्तं समूलाग्रं तु पैतृकम् ॥
तत्रावलंबिनो ये तु कुशास्ते कुतपाः स्मृताः
śarīradravyadārābhūmanomaṃtradvi janmanām ||
śuddhiḥ saptasu vijñeyā śrāddhakāle viśeṣataḥ
||17||शरीरद्रव्यदाराभूमनोमंत्रद्वि जन्मनाम् ॥
शुद्धिः सप्तसु विज्ञेया श्राद्धकाले विशेषतः
saptadhā dravyaśuddhistu sottamā madhyamā'dhamā
||18||सप्तधा द्रव्यशुद्धिस्तु सोत्तमा मध्यमाऽधमा
śrutaṃ śauryaṃ tapaḥ kanyā śiṣyādyaṃ cānvayāgatam ||
dhanaṃ saptavidhaṃ śuklamupāyopyasya tādṛśaḥ
||19||श्रुतं शौर्यं तपः कन्या शिष्याद्यं चान्वयागतम् ॥
धनं सप्तविधं शुक्लमुपायोप्यस्य तादृशः
kutsitaṃ kṛṣivāṇijyaṃ śuklaṃ śilpānuvṛttibhiḥ ||
kṛtopakārādāptaṃ ca śaṃbalaṃ samudāhṛtam
||20||कुत्सितं कृषिवाणिज्यं शुक्लं शिल्पानुवृत्तिभिः ॥
कृतोपकारादाप्तं च शंबलं समुदाहृतम्
utkocataśca yatprāptaṃ yatprāptaṃ caiva sāhasāt ||
vyājenopārjitaṃ yacca tatkṛṣṇaṃ samudāhṛtam
||21||उत्कोचतश्च यत्प्राप्तं यत्प्राप्तं चैव साहसात् ॥
व्याजेनोपार्जितं यच्च तत्कृष्णं समुदाहृतम्
anyāyopārjitairdravyai ryacchrāddhaṃ kriyate naraiḥ ||
tṛpyaṃti tena caṇḍālāḥ puṣkasādyāsu yoniṣu
||22||अन्यायोपार्जितैर्द्रव्यै र्यच्छ्राद्धं क्रियते नरैः ॥
तृप्यंति तेन चण्डालाः पुष्कसाद्यासु योनिषु
annaprakiraṇaṃ yattu manuṣyaiḥ kriyate bhuvi ||
tena tṛptimupāyāṃti ye piśācatvamāgatāḥ
||23||अन्नप्रकिरणं यत्तु मनुष्यैः क्रियते भुवि ॥
तेन तृप्तिमुपायांति ये पिशाचत्वमागताः
yatpayaḥ snānavastrotthaṃ bhūmau patati putraka ||
tena ye tarutāṃ prāptāsteṣāṃtṛptiḥ prajāyate
||24||यत्पयः स्नानवस्त्रोत्थं भूमौ पतति पुत्रक ॥
तेन ये तरुतां प्राप्तास्तेषांतृप्तिः प्रजायते
yāstu gaṃdhāṃbukaṇikāḥ pataṃti dharaṇītale ||
tābhirāpyāyanaṃ teṣāṃ ye devatvamupāgatāḥ
||25||यास्तु गंधांबुकणिकाः पतंति धरणीतले ॥
ताभिराप्यायनं तेषां ये देवत्वमुपागताः
uddhṛteṣvapi piṇḍeṣu yāścānnakaṇikā bhuvi ||
tābhirāpyāyanaṃ teṣāṃ tiryaktvaṃ ca kule gatāḥ
||26||उद्धृतेष्वपि पिण्डेषु याश्चान्नकणिका भुवि ॥
ताभिराप्यायनं तेषां तिर्यक्त्वं च कुले गताः
ye cādagdhāḥ kule bālāḥ striyo yāścāpyasaṃskṛtāḥ ||
vipannāste tu vikirasaṃmārjanasulālasāḥ
||27||ये चादग्धाः कुले बालाः स्त्रियो याश्चाप्यसंस्कृताः ॥
विपन्नास्ते तु विकिरसंमार्जनसुलालसाः
bhuktvā vā bhramate yacca jalaṃ yaccāhni sevate ||
brāhmaṇānāṃ tathānnena tena tṛptiṃ prayāṃti te
||28||भुक्त्वा वा भ्रमते यच्च जलं यच्चाह्नि सेवते ॥
ब्राह्मणानां तथान्नेन तेन तृप्तिं प्रयांति ते
piśācatvamanuprāptāḥ kṛmikīṭatvameva ye ||
atha kālānpravakṣyāmi kathyamā nānnibodha me
||29||पिशाचत्वमनुप्राप्ताः कृमिकीटत्वमेव ये ॥
अथ कालान्प्रवक्ष्यामि कथ्यमा नान्निबोध मे
śrāddhaṃ kāryamamāvāsyāṃ māsimāsīṃdusaṃkṣaye ||
tathāṣṭakāsu viprāptau sūryendugrahaṇe tathā
||30||श्राद्धं कार्यममावास्यां मासिमासींदुसंक्षये ॥
तथाष्टकासु विप्राप्तौ सूर्येन्दुग्रहणे तथा
ayane viṣuve yugme sāmānye cārkasaṃkrame ||
amāvāsyāṣṭakāyāṃ ca kṛṣṇapakṣe viśeṣataḥ
||31||अयने विषुवे युग्मे सामान्ये चार्कसंक्रमे ॥
अमावास्याष्टकायां च कृष्णपक्षे विशेषतः
ārdrāmaghārohiṇīṣu dravyabrāhmaṇasaṃgame ||
gajacchāyāvyatīpāte viṣṭivaidhṛti vāsare
||32||आर्द्रामघारोहिणीषु द्रव्यब्राह्मणसंगमे ॥
गजच्छायाव्यतीपाते विष्टिवैधृति वासरे
vaiśākhasya tṛtīyāyāṃ navamyāṃ kārttikasya ca ||
paṃcadaśyāṃ tu māghasya nabhasye ca trayodaśī
||33||वैशाखस्य तृतीयायां नवम्यां कार्त्तिकस्य च ॥
पंचदश्यां तु माघस्य नभस्ये च त्रयोदशी
yugādayaḥ smṛtā etā datta syākṣayakārikāḥ
||34||युगादयः स्मृता एता दत्त स्याक्षयकारिकाः
yasya manvantarasyādau rathārūḍho divākaraḥ ||
māghamāsasya saptamyāṃ sā tu syādrathasaptamī
||35||यस्य मन्वन्तरस्यादौ रथारूढो दिवाकरः ॥
माघमासस्य सप्तम्यां सा तु स्याद्रथसप्तमी
vaiśākhasya tṛtīyāyāṃ kṛṣṇāyāṃ phālgunasya ca ||
paṃcamī caitramāsasya tasyaivāntyā tathāparā
||36||वैशाखस्य तृतीयायां कृष्णायां फाल्गुनस्य च ॥
पंचमी चैत्रमासस्य तस्यैवान्त्या तथापरा
śuklatrayodaśī māghe kārttikasya ca saptamī ||
kārttikī phālgunī caitrī jyaiṣṭhī pañcadaśīti ca ||
manvantarāḥ smṛtā hyetā dattasyākṣayakārikāḥ
||37||शुक्लत्रयोदशी माघे कार्त्तिकस्य च सप्तमी ॥
कार्त्तिकी फाल्गुनी चैत्री ज्यैष्ठी पञ्चदशीति च ॥
मन्वन्तराः स्मृता ह्येता दत्तस्याक्षयकारिकाः
śrāvaṇasyāṣṭamī kṛṣṇā tathāṣāḍhī ca pūrṇimā ||
kārttikī phālgunī caitrī jyaiṣṭhī pañcadaśī tithiḥ
||38||श्रावणस्याष्टमी कृष्णा तथाषाढी च पूर्णिमा ॥
कार्त्तिकी फाल्गुनी चैत्री ज्यैष्ठी पञ्चदशी तिथिः
manvādayaḥ smṛtāścaitā dattasyākṣayakārikāḥ ||
navamī mārgaśīrṣasya saptaitāḥ saṃsmarā myaham
||39||मन्वादयः स्मृताश्चैता दत्तस्याक्षयकारिकाः ॥
नवमी मार्गशीर्षस्य सप्तैताः संस्मरा म्यहम्
kalpanāmādayo devi dattasyākṣayakārikāḥ ||
tathā manvantarasyādau dvādaśaiva varānane
||40||कल्पनामादयो देवि दत्तस्याक्षयकारिकाः ॥
तथा मन्वन्तरस्यादौ द्वादशैव वरानने
nityaṃ naimittikaṃ kāmyaṃ vṛddhi śrāddhaṃ sapiṇḍakam ||
pārvaṇaṃ cātivijñānaṃ goṣṭhaṃ śuddhyarthamuttamam
||41||नित्यं नैमित्तिकं काम्यं वृद्धि श्राद्धं सपिण्डकम् ॥
पार्वणं चातिविज्ञानं गोष्ठं शुद्ध्यर्थमुत्तमम्
karmāṃgaṃ navamaṃ proktaṃ daivakaṃ daśamaṃ smṛtam ||
ekādaśaṃ kṣayāhaṃ tu puṣṭyarthe dvādaśaṃ smṛtam
||42||कर्मांगं नवमं प्रोक्तं दैवकं दशमं स्मृतम् ॥
एकादशं क्षयाहं तु पुष्ट्यर्थे द्वादशं स्मृतम्
sarveṣāmeva śrāddhānāṃ śreṣṭhaṃ sāṃvatsaraṃ smṛtam ||
ahanyahani yacchrāddhaṃ nityaṃ tatparikīrtitam
||43||सर्वेषामेव श्राद्धानां श्रेष्ठं सांवत्सरं स्मृतम् ॥
अहन्यहनि यच्छ्राद्धं नित्यं तत्परिकीर्तितम्
vaiśvadevavihīnaṃ tu aśaktāvudakena tu ||
ekoddiṣṭaṃ tu yacchrāddhaṃ tannaimittikamucyate
||44||वैश्वदेवविहीनं तु अशक्तावुदकेन तु ॥
एकोद्दिष्टं तु यच्छ्राद्धं तन्नैमित्तिकमुच्यते
kāmena vihitaṃ kāmyamabhipretārthasiddhaye ||
vṛddhau yatkriyate śrāddhaṃ vṛddhi śrāddhaṃ taducyate
||45||कामेन विहितं काम्यमभिप्रेतार्थसिद्धये ॥
वृद्धौ यत्क्रियते श्राद्धं वृद्धि श्राद्धं तदुच्यते
ye samānā iti dvābhyāmetacchrāddhaṃ sapiṇḍanam ||
amāvāsyāṃ tu yacchrāddhaṃ tatpārvaṇamudāhṛtam
||46||ये समाना इति द्वाभ्यामेतच्छ्राद्धं सपिण्डनम् ॥
अमावास्यां तु यच्छ्राद्धं तत्पार्वणमुदाहृतम्
goṣṭhyāṃ yatkri yate śrāddhaṃ tadgoṣṭhīśrāddhamucyate ||
kriyate pāpaśuddhyarthaṃ śuddhiśrāddhaṃ taducyate
||47||गोष्ठ्यां यत्क्रि यते श्राद्धं तद्गोष्ठीश्राद्धमुच्यते ॥
क्रियते पापशुद्ध्यर्थं शुद्धिश्राद्धं तदुच्यते
niṣekakāle some ca sīmantonnayane tathā ||
tathā puṃsavane caiva śrāddhaṃ karmāṃgameva ca
||48||निषेककाले सोमे च सीमन्तोन्नयने तथा ॥
तथा पुंसवने चैव श्राद्धं कर्मांगमेव च
devamuddiśya kriyate yattaddaivakamucyate ||
gaccheddeśāntaraṃ yastu śrāddhaṃ kāryaṃ tu sarpiṣā
||49||देवमुद्दिश्य क्रियते यत्तद्दैवकमुच्यते ॥
गच्छेद्देशान्तरं यस्तु श्राद्धं कार्यं तु सर्पिषा
puṣṭyarthametadvijñeyaṃ kṣayāhaṃ dvādaśaṃ smṛtam ||
mṛte'hani pituryastu na kuryācchrāddhamādarāt
||50||पुष्ट्यर्थमेतद्विज्ञेयं क्षयाहं द्वादशं स्मृतम् ॥
मृतेऽहनि पितुर्यस्तु न कुर्याच्छ्राद्धमादरात्
mātuścaiva varārohe vatsarānte mṛte'hani ||
nāhaṃ tasya mahādevi pūjāṃ gṛhṇāmi no hariḥ
||51||मातुश्चैव वरारोहे वत्सरान्ते मृतेऽहनि ॥
नाहं तस्य महादेवि पूजां गृह्णामि नो हरिः
mṛtāharyo na jānāti mānavo yadi vā kvacit ||
tena kāryamamāvāsyāṃ śrāddhaṃ māghe'tha mārgake
||52||मृताहर्यो न जानाति मानवो यदि वा क्वचित् ॥
तेन कार्यममावास्यां श्राद्धं माघेऽथ मार्गके
atha viprānpravakṣyāmi śrāddhe ye kecana kṣamāḥ ||
viśiṣṭaḥ śrotriyo yogī vedavidyāsamanvitaḥ
||53||अथ विप्रान्प्रवक्ष्यामि श्राद्धे ये केचन क्षमाः ॥
विशिष्टः श्रोत्रियो योगी वेदविद्यासमन्वितः
triṇāciketastrimadhustrisuparṇaḥ ṣaḍaṃgavit ||
dauhitrakastu jāmātā svasrīyaḥ śvaśurastathā
||54||त्रिणाचिकेतस्त्रिमधुस्त्रिसुपर्णः षडंगवित् ॥
दौहित्रकस्तु जामाता स्वस्रीयः श्वशुरस्तथा
pañcāgnikarmaniṣṭhaśca taponiṣṭhaśca mātulaḥ ||
pitṛmātṛparaścaiva śiṣyasaṃbaṃdhibāṃdhavaḥ
||55||पञ्चाग्निकर्मनिष्ठश्च तपोनिष्ठश्च मातुलः ॥
पितृमातृपरश्चैव शिष्यसंबंधिबांधवः
vedārthavitpravaktā ca brahmacārī sahasradaḥ ||
saṃbaṃdhinaṃ tathā saṃtaṃ dauhitraṃ duhituḥ patim
||56||वेदार्थवित्प्रवक्ता च ब्रह्मचारी सहस्रदः ॥
संबंधिनं तथा संतं दौहित्रं दुहितुः पतिम्
bhāgineyaṃ viśeṣeṇa tathā bandhugaṇānapi ||
nātikramennarastvetānmūrkhānapi varānane
||57||भागिनेयं विशेषेण तथा बन्धुगणानपि ॥
नातिक्रमेन्नरस्त्वेतान्मूर्खानपि वरानने
na brāhmaṇānparīkṣeta devakarmaṇyupa sthite ||
paitrakarmaṇi saṃprāpte parīkṣeta prayatnataḥ
||58||न ब्राह्मणान्परीक्षेत देवकर्मण्युप स्थिते ॥
पैत्रकर्मणि संप्राप्ते परीक्षेत प्रयत्नतः
ye stenāḥ patitāḥ klībā ye ca nāstikavṛttayaḥ ||
tānhavyakavyayorviprānanarhānmanura bravīt
||59||ये स्तेनाः पतिताः क्लीबा ये च नास्तिकवृत्तयः ॥
तान्हव्यकव्ययोर्विप्राननर्हान्मनुर ब्रवीत्
jaṭilaṃ cānadhīyānaṃ durbalaṃ kitavaṃ tathā ||
yājayaṃti ca ye śūdrāṃstāṃśca śrāddhe na pūjayet
||60||जटिलं चानधीयानं दुर्बलं कितवं तथा ॥
याजयंति च ये शूद्रांस्तांश्च श्राद्धे न पूजयेत्
cikitsakāndevalakānmāṃsa vikrayiṇastathā ||
vipaṇaiḥ pīrajīvaṃto varjyāḥ syurhavyakavyayoḥ
||61||चिकित्सकान्देवलकान्मांस विक्रयिणस्तथा ॥
विपणैः पीरजीवंतो वर्ज्याः स्युर्हव्यकव्ययोः
preṣyo grāmyaśca rājñaśca kunakhī śyāvadaṃtakaḥ ||
pratiroddhā guroścaiva tyaktā gnirvārdhuṣistathā
||62||प्रेष्यो ग्राम्यश्च राज्ञश्च कुनखी श्यावदंतकः ॥
प्रतिरोद्धा गुरोश्चैव त्यक्ता ग्निर्वार्धुषिस्तथा
yakṣmī ca paśupālaśca parivettā nirākṛtiḥ ||
brahmadhrukparivittiśca gaṇābhyantara eva ca
||63||यक्ष्मी च पशुपालश्च परिवेत्ता निराकृतिः ॥
ब्रह्मध्रुक्परिवित्तिश्च गणाभ्यन्तर एव च
kuśīlaścaiva kāṇaśca vṛṣalīpatireva ca ||
paunarbhavaśca kānīnaḥ kitavo madyapastathā
||64||कुशीलश्चैव काणश्च वृषलीपतिरेव च ॥
पौनर्भवश्च कानीनः कितवो मद्यपस्तथा
pāparogyabhiśastaśca dāṃbhiko rasavikrayī ||
dhanuḥśarāṇāṃ karttā ca yaśca syāddidhiṣūpatiḥ
||65||पापरोग्यभिशस्तश्च दांभिको रसविक्रयी ॥
धनुःशराणां कर्त्ता च यश्च स्याद्दिधिषूपतिः
mitradhruḍdūtavṛttiśca putrācāryastathaiva ca ||
bhramarī maṇḍapālī ca citrāṃgaḥ piśunastathā
||66||मित्रध्रुड्दूतवृत्तिश्च पुत्राचार्यस्तथैव च ॥
भ्रमरी मण्डपाली च चित्रांगः पिशुनस्तथा
unmattoṃ'dhaśca badhiro vedanindaka eva ca ||
hayago'śvoṣṭradamako nakṣatrairyaśca jīvati
||67||उन्मत्तोंऽधश्च बधिरो वेदनिन्दक एव च ॥
हयगोऽश्वोष्ट्रदमको नक्षत्रैर्यश्च जीवति
pakṣiṇāṃ poṣako yaśca yuddhācāryastathaiva ca ||
srotaḥsaṃbhedako yaśca veśyānāṃ poṣaṇe rataḥ
||68||पक्षिणां पोषको यश्च युद्धाचार्यस्तथैव च ॥
स्रोतःसंभेदको यश्च वेश्यानां पोषणे रतः
gṛhasaṃveśako dūtaḥ kṛṣyāropaka eva ca ||
ākheṭī śyenajīvī ca kanyādūṣaka eva ca
||69||गृहसंवेशको दूतः कृष्यारोपक एव च ॥
आखेटी श्येनजीवी च कन्यादूषक एव च
hiṃsro vṛṣalaputraśca gaṇānāṃ caiva yājakaḥ ||
ācārahīnaḥ klībaśca nityayājanakastathā
||70||हिंस्रो वृषलपुत्रश्च गणानां चैव याजकः ॥
आचारहीनः क्लीबश्च नित्ययाजनकस्तथा
kṛṣijīvī ślīpadī ca sadbhirnindita eva ca ||
aurabhriko māhiṣikaḥ parapūrvā patistathā ||
pretaniryātakāścaiva varjanīyāḥ prayatnataḥ
||71||कृषिजीवी श्लीपदी च सद्भिर्निन्दित एव च ॥
औरभ्रिको माहिषिकः परपूर्वा पतिस्तथा ॥
प्रेतनिर्यातकाश्चैव वर्जनीयाः प्रयत्नतः
etānvai garhitācārānapāṃkteyāndvijādhamān ||
dvijānāṃ sati lābhe tū bhayatraiva vivarjayet
||72||एतान्वै गर्हिताचारानपांक्तेयान्द्विजाधमान् ॥
द्विजानां सति लाभे तू भयत्रैव विवर्जयेत्
vīkṣāṃdho vaikataḥ kāṇaḥ kuṣṭhī ca vṛṣalīpatiḥ ||
pāparogī sahasrasya dāturnāśayate phalam
||73||वीक्षांधो वैकतः काणः कुष्ठी च वृषलीपतिः ॥
पापरोगी सहस्रस्य दातुर्नाशयते फलम्
yāvadbhiḥ saṃspṛśatyaṅgairbrāhmaṇāñchrūdrayājakaḥ ||
tāvatāṃ na bhavetpretya dāturvā tasya paitrikam
||74||यावद्भिः संस्पृशत्यङ्गैर्ब्राह्मणाञ्छ्रूद्रयाजकः ॥
तावतां न भवेत्प्रेत्य दातुर्वा तस्य पैत्रिकम्
ādau māhiṣakaṃ dṛṣṭvā madhye ca vṛṣalīpatim ||
ante vārdhuṣikaṃ dṛṣṭvā nirāśāḥ pitaro gatāḥ
||75||आदौ माहिषकं दृष्ट्वा मध्ये च वृषलीपतिम् ॥
अन्ते वार्धुषिकं दृष्ट्वा निराशाः पितरो गताः
mahiṣī procyate bhāryā sā vaidhavye'bhicāriṇī ||
tasyāṃ yaḥ kṣapate doṣāṃ sa vai māhiṣikaḥ smṛtaḥ
||76||महिषी प्रोच्यते भार्या सा वैधव्येऽभिचारिणी ॥
तस्यां यः क्षपते दोषां स वै माहिषिकः स्मृतः
vṛṣalītyucyate śūdrī tasyā yaśca patirbhavet ||
tadoṣṭhalālāsaṃsargātpatito vṛṣalīpatiḥ
||77||वृषलीत्युच्यते शूद्री तस्या यश्च पतिर्भवेत् ॥
तदोष्ठलालासंसर्गात्पतितो वृषलीपतिः
svaṃ vṛṣaṃ tu parityaktvā pareṇa tu vṛṣāyate ||
vṛṣalī sā tu vijñeyā na śūdrī vṛṣalī bhavet
||78||स्वं वृषं तु परित्यक्त्वा परेण तु वृषायते ॥
वृषली सा तु विज्ञेया न शूद्री वृषली भवेत्
caṇḍālī baṃdhakī veśyā rajaḥsthā yā ca kanyakā ||
kuṭilā ca svagotrā ca vṛṣalyaḥ sapta kīrtitāḥ
||79||चण्डाली बंधकी वेश्या रजःस्था या च कन्यका ॥
कुटिला च स्वगोत्रा च वृषल्यः सप्त कीर्तिताः
piturgehe tu yā kanyā rajaḥ paśyatyasaṃskṛtā ||
patitāḥ pitarastasyāḥ kanyā sā vṛṣalī bhavet
||80||पितुर्गेहे तु या कन्या रजः पश्यत्यसंस्कृता ॥
पतिताः पितरस्तस्याः कन्या सा वृषली भवेत्
yastu tāṃ varayetkanyāṃ brāhmaṇo jñānapūrvataḥ ||
aśrāddheyamapāṃkteyaṃ taṃ vidyādvṛṣalīpatim
||81||यस्तु तां वरयेत्कन्यां ब्राह्मणो ज्ञानपूर्वतः ॥
अश्राद्धेयमपांक्तेयं तं विद्याद्वृषलीपतिम्
gaurī kanyā pradhānā vai madhyamā kanyakā matā ||
rohiṇī tatsamā jñeyā adhamā ca rajasvalā
||82||गौरी कन्या प्रधाना वै मध्यमा कन्यका मता ॥
रोहिणी तत्समा ज्ञेया अधमा च रजस्वला
aprāpte rajasi gaurī prāpte rajasi rohiṇī ||
avyaṃjanakṛtā kanyā kucahīnā tu nagnikā
||83||अप्राप्ते रजसि गौरी प्राप्ते रजसि रोहिणी ॥
अव्यंजनकृता कन्या कुचहीना तु नग्निका
saptavarṣā bhavedgaurī navavarṣā tu nagnikā ||
daśavarṣā bhavetkanyā hyata ūrdhvaṃ rajasvalā
||84||सप्तवर्षा भवेद्गौरी नववर्षा तु नग्निका ॥
दशवर्षा भवेत्कन्या ह्यत ऊर्ध्वं रजस्वला
vyaṃjanairhanti vai putrānkulaṃ hanyātpayodharā ||
gatimiṣṭāṃ tathā lokānhaṃti sā rajasā pituḥ
||85||व्यंजनैर्हन्ति वै पुत्रान्कुलं हन्यात्पयोधरा ॥
गतिमिष्टां तथा लोकान्हंति सा रजसा पितुः
ya udvahedrajoyuktāṃ sa jñeyo vṛṣalīpatiḥ
||86||य उद्वहेद्रजोयुक्तां स ज्ञेयो वृषलीपतिः
yatkarotyekarātreṇa vṛṣalīsevanāddvijaḥ ||
tadbhaikṣyabhugjapannityaṃ tribhirvarṣairvyapohati
||87||यत्करोत्येकरात्रेण वृषलीसेवनाद्द्विजः ॥
तद्भैक्ष्यभुग्जपन्नित्यं त्रिभिर्वर्षैर्व्यपोहति
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ saptame prabhāsakhaṇḍe prathame prabhāsakṣetramāhātmye śrāddhakalpe śrāddhānarhabrāhmaṇaparīkṣaṇakathanaṃnāma pañcottaradviśatatamo 'dhyāyaḥ || 205 ||