ityāścaryamidaṃ deva tvattaḥ sarvaṃ mayā śrutam
devyuvāca
ityāścaryamidaṃ deva tvattaḥ sarvaṃ mayā śrutam ||
mahimānaṃ maheśasya vistareṇa samudbhavam ||
sāṃprataṃ somanāthasya yathāvadvaktumarhasi
||1||इत्याश्चर्यमिदं देव त्वत्तः सर्वं मया श्रुतम् ॥
महिमानं महेशस्य विस्तरेण समुद्भवम् ॥
सांप्रतं सोमनाथस्य यथावद्वक्तुमर्हसि
vidhinā kena dṛśyosau yātrā kāryā kathaṃ nṛbhiḥ ||
kasminkāle mahādeva niyamāścaiva kīdṛśāḥ
||2||विधिना केन दृश्योसौ यात्रा कार्या कथं नृभिः ॥
कस्मिन्काले महादेव नियमाश्चैव कीदृशाः
īśvara uvāca
hemante śiśire vāpi vasante vātha bhāmini ||
yadā ca jāyate cittaṃ vittaṃ vā parva vā bhavet
||3||हेमन्ते शिशिरे वापि वसन्ते वाथ भामिनि ॥
यदा च जायते चित्तं वित्तं वा पर्व वा भवेत्
tadaiva yātrā karttavyā bhāvastatraiva kāraṇam ||
kṛtvā tu niyamaṃ kaṃcitsvagṛhe varavarṇini
||4||तदैव यात्रा कर्त्तव्या भावस्तत्रैव कारणम् ॥
कृत्वा तु नियमं कंचित्स्वगृहे वरवर्णिनि
praṇamya manasā rudraṃ kṛtvā śrāddhaṃ yathāvidhi ||
sthānaṃ pradakṣiṇaṃ kṛtvā vāgyataḥ susamāhitaḥ
||5||प्रणम्य मनसा रुद्रं कृत्वा श्राद्धं यथाविधि ॥
स्थानं प्रदक्षिणं कृत्वा वाग्यतः सुसमाहितः
niyato niyatāhāro gaccheccaiva tataḥ pathi ||
kāmakrodhau parityajya lobhamohau tathaiva ca
||6||नियतो नियताहारो गच्छेच्चैव ततः पथि ॥
कामक्रोधौ परित्यज्य लोभमोहौ तथैव च
īrṣyāmatsaralaulyaṃ ca yātrā kāryā tato nṛbhiḥ ||
tīrthānugamanaṃ puṇyaṃ yajñebhyo'pi viśiṣyate
||7||ईर्ष्यामत्सरलौल्यं च यात्रा कार्या ततो नृभिः ॥
तीर्थानुगमनं पुण्यं यज्ञेभ्योऽपि विशिष्यते
agniṣṭomādiyajñaiśca iṣṭvā vipuladakṣiṇaiḥ ||
tattatphalamavāpnoti tīrthānugamanena yat
||8||अग्निष्टोमादियज्ञैश्च इष्ट्वा विपुलदक्षिणैः ॥
तत्तत्फलमवाप्नोति तीर्थानुगमनेन यत्
kaleryugaṃ mahāghoraṃ prāpya pāpasamanvitam ||
nānyenā'sminnupāyena dharmmaḥ svargaśca labhyate ||
vinā yātrāṃ mahādevi someśasya na saṃśayaḥ
||9||कलेर्युगं महाघोरं प्राप्य पापसमन्वितम् ॥
नान्येनाऽस्मिन्नुपायेन धर्म्मः स्वर्गश्च लभ्यते ॥
विना यात्रां महादेवि सोमेशस्य न संशयः
ye kurvaṃti narā yātrāṃ śuciśraddhāsamanvitāḥ ||
kalau yuge kṛtārthāste ye tvanye te nirarthakāḥ
||10||ये कुर्वंति नरा यात्रां शुचिश्रद्धासमन्विताः ॥
कलौ युगे कृतार्थास्ते ये त्वन्ये ते निरर्थकाः
yathāmahodadhestulyo na cānyo'sti jalāśayaḥ ||
tathā prābhāsikātkṣetrātsamaṃ tīrthaṃ na vidyate
||11||यथामहोदधेस्तुल्यो न चान्योऽस्ति जलाशयः ॥
तथा प्राभासिकात्क्षेत्रात्समं तीर्थं न विद्यते
anupoṣya trirātrāṇi tīrthānyanabhigamya ca ||
adattvā kāṃcanaṃ gāśca daridronāma jāyate
||12||अनुपोष्य त्रिरात्राणि तीर्थान्यनभिगम्य च ॥
अदत्त्वा कांचनं गाश्च दरिद्रोनाम जायते
yanyagamyāni tīrthāni durgāṇi viṣamāṇi ca ||
manasā tāni gamyāni sarvatīrthagatīpsunā
||13||यन्यगम्यानि तीर्थानि दुर्गाणि विषमाणि च ॥
मनसा तानि गम्यानि सर्वतीर्थगतीप्सुना
yasya hastau ca pādau ca manaścaiva susaṃyatam ||
vidyā tapaśca kīrtiśca sa tīrthaphalamaśnute
||14||यस्य हस्तौ च पादौ च मनश्चैव सुसंयतम् ॥
विद्या तपश्च कीर्तिश्च स तीर्थफलमश्नुते
niyato niyatāhāraḥ snāna|
jāpyaparāyaṇaḥ ||
vratopavāsanirataḥ sa tīrthaphalamaśnute
||15||नियतो नियताहारः स्नान।
जाप्यपरायणः ॥
व्रतोपवासनिरतः स तीर्थफलमश्नुते
akrodhanaśca deveśi satyaśīlo dṛḍhavrataḥ ||
ātmopamaśca bhūteṣu sa tīrthaphalamaśnute
||16||अक्रोधनश्च देवेशि सत्यशीलो दृढव्रतः ॥
आत्मोपमश्च भूतेषु स तीर्थफलमश्नुते
kurukṣetrāditīrthāni rathagamyāni yāni tu ||
tānyeva brāhmaṇo yāyādānadoṣo na teṣu vai
||17||कुरुक्षेत्रादितीर्थानि रथगम्यानि यानि तु ॥
तान्येव ब्राह्मणो यायादानदोषो न तेषु वै
ye sādhavo dhanopetāstīrthānāṃ smaraṇe ratāḥ ||
tīrthe dānācca yogācca teṣāmabhyadhikaṃ phalam
||18||ये साधवो धनोपेतास्तीर्थानां स्मरणे रताः ॥
तीर्थे दानाच्च योगाच्च तेषामभ्यधिकं फलम्
ye daridrā dhanairhīnāstīrthānugamaneratāḥ ||
teṣāṃ yajñaphalāvāptirvināpi dhanasaṃcayaiḥ
||19||ये दरिद्रा धनैर्हीनास्तीर्थानुगमनेरताः ॥
तेषां यज्ञफलावाप्तिर्विनापि धनसंचयैः
sarveṣāmeva varṇānāṃ sarvāśramanivāsinām ||
tīrthaṃ tu phaladaṃ jñeyaṃ nātra kāryā vicāraṇā
||20||सर्वेषामेव वर्णानां सर्वाश्रमनिवासिनाम् ॥
तीर्थं तु फलदं ज्ञेयं नात्र कार्या विचारणा
kāryāṃtareṇa yo gatvā snānaṃ tīrthe samācaret ||
na ca yātrāphalaṃ tasya snānamātraṃ phalaṃ bhavet
||21||कार्यांतरेण यो गत्वा स्नानं तीर्थे समाचरेत् ॥
न च यात्राफलं तस्य स्नानमात्रं फलं भवेत्
tīrthānugamanaṃ padbhyāṃ tapaḥparamihocyate ||
tadeva kṛtvā yānena snānamātraphalaṃ labhet
||22||तीर्थानुगमनं पद्भ्यां तपःपरमिहोच्यते ॥
तदेव कृत्वा यानेन स्नानमात्रफलं लभेत्
yasyānyaḥ kurute śaktyā tīrthayātrāṃ tatheśvari ||
svakīyadravyayānābhyāṃ phalaṃ tasya caturguṇam
||23||यस्यान्यः कुरुते शक्त्या तीर्थयात्रां तथेश्वरि ॥
स्वकीयद्रव्ययानाभ्यां फलं तस्य चतुर्गुणम्
tīrthānugamanaṃ kṛtvā bhikṣāhārā jiteṃdriyāḥ ||
prāpnuvaṃti mahādevi tīrthe daśaguṇaṃ phalam
||24||तीर्थानुगमनं कृत्वा भिक्षाहारा जितेंद्रियाः ॥
प्राप्नुवंति महादेवि तीर्थे दशगुणं फलम्
chatropānadvihīnastu bhikṣāśī vijiteṃdriyaḥ ||
mahāpātakajairghorairvipraḥ pāpaiḥ pramucyate
||25||छत्रोपानद्विहीनस्तु भिक्षाशी विजितेंद्रियः ॥
महापातकजैर्घोरैर्विप्रः पापैः प्रमुच्यते
na bhaikṣaṃ parapākaṃ tu na ca bhaikṣyaṃ pratigraham ||
somapānasamaṃ bhaikṣyaṃ tasmādbhaikṣaṃ samācaret
||26||न भैक्षं परपाकं तु न च भैक्ष्यं प्रतिग्रहम् ॥
सोमपानसमं भैक्ष्यं तस्माद्भैक्षं समाचरेत्
loke'smindvividhaṃ tīrthaṃ svaccha ndairnirmmitaṃ tathā ||
svayaṃbhūtaṃ prabhāsādyaṃ nirmitaṃ daivataiḥ kṛtam
||27||लोकेऽस्मिन्द्विविधं तीर्थं स्वच्छ न्दैर्निर्म्मितं तथा ॥
स्वयंभूतं प्रभासाद्यं निर्मितं दैवतैः कृतम्
svayaṃbhūte mahātīrthe svabhāve ca mahattare ||
tasmiṃstīrthe pratigṛhya kṛtāḥ sarve pratigrahāḥ
||28||स्वयंभूते महातीर्थे स्वभावे च महत्तरे ॥
तस्मिंस्तीर्थे प्रतिगृह्य कृताः सर्वे प्रतिग्रहाः
pratigrahanivṛttasya yātrādaśaguṇaṃ phalam ||
tena dattāni dānāni yajñairdevāḥ sutarpitāḥ
||29||प्रतिग्रहनिवृत्तस्य यात्रादशगुणं फलम् ॥
तेन दत्तानि दानानि यज्ञैर्देवाः सुतर्पिताः
yena kṣetraṃ samāsādya nivṛttiḥ paramā kṛtā ||
vastulaulyāddhi yaḥ kṣetre pratigraharucistathā
||30||येन क्षेत्रं समासाद्य निवृत्तिः परमा कृता ॥
वस्तुलौल्याद्धि यः क्षेत्रे प्रतिग्रहरुचिस्तथा
naiva tasya paroloko nāyaṃ loko durātmanaḥ ||
atha cetpratigṛhṇāti brāhmaṇo vṛttidurbalaḥ ||
daśāṃśamarjitāddadyādevaṃ tatra na hīyate
||31||नैव तस्य परोलोको नायं लोको दुरात्मनः ॥
अथ चेत्प्रतिगृह्णाति ब्राह्मणो वृत्तिदुर्बलः ॥
दशांशमर्जिताद्दद्यादेवं तत्र न हीयते
vipraveṣaṃ samāsthāya śūdro bhūtvā pratigraham ||
tṛṇakāṣṭhasamaṃ vāpi pratigṛhya patatyadhaḥ
||32||विप्रवेषं समास्थाय शूद्रो भूत्वा प्रतिग्रहम् ॥
तृणकाष्ठसमं वापि प्रतिगृह्य पतत्यधः
kumbhīpākādikeṣvevaṃ mahānarakakoṭiṣu ||
yāvadiṃdrasahasrāṇi caturddaśa varānane
||33||कुम्भीपाकादिकेष्वेवं महानरककोटिषु ॥
यावदिंद्रसहस्राणि चतुर्द्दश वरानने
tasmānnaiva pratigrāhyaṃ kimanyairbrāhmaṇairapi ||
dviprakārasya tīrthasya kṛtasyāpyakṛtasya ca
||34||तस्मान्नैव प्रतिग्राह्यं किमन्यैर्ब्राह्मणैरपि ॥
द्विप्रकारस्य तीर्थस्य कृतस्याप्यकृतस्य च
svakīyabhāvasaṃyuktaḥ saṃpūrṇaṃ phalamaśnute ||
labhate ṣoḍaśāṃśaṃ sa yaḥ parānnena gacchati
||35||स्वकीयभावसंयुक्तः संपूर्णं फलमश्नुते ॥
लभते षोडशांशं स यः परान्नेन गच्छति
aśaktasya tathāṃdhasya paṃgoryāyāvarasya ca ||
vihitaṃ kāraṇāyānamacchidre brāhmaṇe kutaḥ
||36||अशक्तस्य तथांधस्य पंगोर्यायावरस्य च ॥
विहितं कारणायानमच्छिद्रे ब्राह्मणे कुतः
snānakhādanapānaiśca voḍhṛbhyastīrthasevakaḥ ||
dadatsakalamāpnoti phalaṃ tīrthasamudbhavam
||37||स्नानखादनपानैश्च वोढृभ्यस्तीर्थसेवकः ॥
ददत्सकलमाप्नोति फलं तीर्थसमुद्भवम्
na ṣoḍaśāṃśaṃ yatnena labdhārthaṃ yadi yacchati ||
paṃcamāṃśamatho vāpi dadyāttatra dvijātiṣu
||38||न षोडशांशं यत्नेन लब्धार्थं यदि यच्छति ॥
पंचमांशमथो वापि दद्यात्तत्र द्विजातिषु
devatānāṃ gurūṇāṃ ca mātāpitrośca kāmataḥ ||
puṇyadaḥ samavāpnoti tadevāṣṭaguṇaṃ phalam
||39||देवतानां गुरूणां च मातापित्रोश्च कामतः ॥
पुण्यदः समवाप्नोति तदेवाष्टगुणं फलम्
snānaṃ dānaṃ japo homaḥ svādhyāyo devatārcanam ||
puṇyaṃ deyaṃ tu sarvatra nāpuṇyaṃ dīyate kvacit
||40||स्नानं दानं जपो होमः स्वाध्यायो देवतार्चनम् ॥
पुण्यं देयं तु सर्वत्र नापुण्यं दीयते क्वचित्
pitaraṃ mātaraṃ tīrthe bhrātaraṃ suhṛdaṃ gurum ||
yamuddiśya nimajjeta dvādaśāṃśaṃ labheta saḥ
||41||पितरं मातरं तीर्थे भ्रातरं सुहृदं गुरुम् ॥
यमुद्दिश्य निमज्जेत द्वादशांशं लभेत सः
kuśaistu pratimāṃ kṛtvā tīrthavāriṣu majjayet ||
yamuddiśya mahādevi aṣṭabhāgaṃ labheta saḥ
||42||कुशैस्तु प्रतिमां कृत्वा तीर्थवारिषु मज्जयेत् ॥
यमुद्दिश्य महादेवि अष्टभागं लभेत सः
mahādānāni ye viprā gṛhṇanti jñānadurbalāḥ ||
vṛkṣāste dvijarūpeṇa jāyaṃte brahmarākṣasāḥ
||43||महादानानि ये विप्रा गृह्णन्ति ज्ञानदुर्बलाः ॥
वृक्षास्ते द्विजरूपेण जायंते ब्रह्मराक्षसाः
na vedabalamāśritya pratigraharucirbhavet ||
ajñānādvā pramādādvā dahate karma netarat
||44||न वेदबलमाश्रित्य प्रतिग्रहरुचिर्भवेत् ॥
अज्ञानाद्वा प्रमादाद्वा दहते कर्म नेतरत्
citikāṣṭhaṃ tu vai spṛṣṭvā yajñayūpaṃ tathaiva ca ||
vedavikrayiṇaṃ spṛṣṭvā snānameva vidhīyate
||45||चितिकाष्ठं तु वै स्पृष्ट्वा यज्ञयूपं तथैव च ॥
वेदविक्रयिणं स्पृष्ट्वा स्नानमेव विधीयते
ādeśaṃ paṭhate yastu ādeśaṃ tu dadāti yaḥ ||
dvāvetau pāpakarmāṇau pātālatalavāsinau
||46||आदेशं पठते यस्तु आदेशं तु ददाति यः ॥
द्वावेतौ पापकर्माणौ पातालतलवासिनौ
ādeśaṃ paṭhate yastu saṃjighṛkṣuḥ pratigraham ||
tīrthe caiva viśeṣeṇa brahmaghnaḥ saiva netaraḥ ||
sthito vai nṛpaterdvāri na kuryādvedavikrayam
||47||आदेशं पठते यस्तु संजिघृक्षुः प्रतिग्रहम् ॥
तीर्थे चैव विशेषेण ब्रह्मघ्नः सैव नेतरः ॥
स्थितो वै नृपतेर्द्वारि न कुर्याद्वेदविक्रयम्
hatvā gāvo varaṃ māṃsaṃ bhakṣayīta dvijādhamaḥ ||
varaṃ jīvansamaṃ matsyairna kuryādvedavikrayam ||
brahmahatyāsamaṃ pāpaṃ na bhūtaṃ na bhaviṣyati
||48||हत्वा गावो वरं मांसं भक्षयीत द्विजाधमः ॥
वरं जीवन्समं मत्स्यैर्न कुर्याद्वेदविक्रयम् ॥
ब्रह्महत्यासमं पापं न भूतं न भविष्यति
varaṃ kuryācca taddevi na kuryādvedavikrayam ||
tīrthe caiva viśeṣeṇa mahākṣetre tathaiva ca
||49||वरं कुर्याच्च तद्देवि न कुर्याद्वेदविक्रयम् ॥
तीर्थे चैव विशेषेण महाक्षेत्रे तथैव च
dīyamānaṃ tu vai dānaṃ yastyajettīrthasevakaḥ ||
tīrthaṃ karoti tīrthaṃ ca sa punāti ca pūrvajān
||50||दीयमानं तु वै दानं यस्त्यजेत्तीर्थसेवकः ॥
तीर्थं करोति तीर्थं च स पुनाति च पूर्वजान्
yadanyatra kṛtaṃ pāpaṃ tīrthe tadyāti lāghavam ||
na tīrthakṛtamanyatra kvacideva vyapohati
||51||यदन्यत्र कृतं पापं तीर्थे तद्याति लाघवम् ॥
न तीर्थकृतमन्यत्र क्वचिदेव व्यपोहति
tailapātramivātmānaṃ yo rakṣettīrthasevakaḥ ||
sa tīrthaphalamaskannaṃ vipraḥ prāpnoti saṃyataḥ
||52||तैलपात्रमिवात्मानं यो रक्षेत्तीर्थसेवकः ॥
स तीर्थफलमस्कन्नं विप्रः प्राप्नोति संयतः
yasyayasyātti pakvānnamalpaṃ vā yadi vā bahu ||
tīrthagastasya tasyārdhaṃ snātasya viniyacchati
||53||यस्ययस्यात्ति पक्वान्नमल्पं वा यदि वा बहु ॥
तीर्थगस्तस्य तस्यार्धं स्नातस्य विनियच्छति
yo na kliṣṭopi bhikṣeta brāhmaṇa stīrthasevakaḥ ||
satyavādī samādhisthaḥ sa tīrthasyopakārakaḥ
||54||यो न क्लिष्टोपि भिक्षेत ब्राह्मण स्तीर्थसेवकः ॥
सत्यवादी समाधिस्थः स तीर्थस्योपकारकः
kṛte yuge puṣkarāṇi tretāyāṃ naimiṣaṃ tathā ||
dvāpare tu kurukṣetraṃ prābhāsikaṃ kalauyuge
||55||कृते युगे पुष्कराणि त्रेतायां नैमिषं तथा ॥
द्वापरे तु कुरुक्षेत्रं प्राभासिकं कलौयुगे
tiṣṭhedyugasahasraṃtupādenaikena yaḥ pumān ||
prabhāsayātrāmeko vā samaṃ bhavati vā na vā
||56||तिष्ठेद्युगसहस्रंतुपादेनैकेन यः पुमान् ॥
प्रभासयात्रामेको वा समं भवति वा न वा
etatkṣetraṃ samāgatya madhyabhāge varānane ||
yānāni tu parityajya bhāvyaṃ pādacarairnaraiḥ
||57||एतत्क्षेत्रं समागत्य मध्यभागे वरानने ॥
यानानि तु परित्यज्य भाव्यं पादचरैर्नरैः
luṭhitvā loṭhanīṃ tatra luṭhitā yatra devatāḥ ||
tato nṛtyanhasangāyanbhūtvā kārpaṭikā kṛtiḥ ||
gacchetsomeśvaraṃ devaṃ dṛṣṭvā cādau kaparddinam
||58||लुठित्वा लोठनीं तत्र लुठिता यत्र देवताः ॥
ततो नृत्यन्हसन्गायन्भूत्वा कार्पटिका कृतिः ॥
गच्छेत्सोमेश्वरं देवं दृष्ट्वा चादौ कपर्द्दिनम्
īdṛśaṃ puruṣaṃ dṛṣṭvā sthitaṃ someśvaronmukham ||
nityaṃ tuṣyaṃti pitaro garjaṃti ca pitā mahāḥ
||59||ईदृशं पुरुषं दृष्ट्वा स्थितं सोमेश्वरोन्मुखम् ॥
नित्यं तुष्यंति पितरो गर्जंति च पिता महाः
asmākaṃ vaṃśajo devaṃ prasthitastāraṇāya naḥ ||
gatvā someśvaraṃ devi kuryādvapanamāditaḥ
||60||अस्माकं वंशजो देवं प्रस्थितस्तारणाय नः ॥
गत्वा सोमेश्वरं देवि कुर्याद्वपनमादितः
tīrthopavāsaḥ karttavyo yathāvadvai nibodha me ||
nāsti gaṃgāsamaṃ tīrthaṃ nāsti kratusamā gatiḥ
||61||तीर्थोपवासः कर्त्तव्यो यथावद्वै निबोध मे ॥
नास्ति गंगासमं तीर्थं नास्ति क्रतुसमा गतिः
gāyatrīsadṛśaṃ jāpyaṃ homo vyāhṛtibhiḥ samaḥ ||
aṃtarjale tathā nāsti pāpaghnamaghamarṣaṇāt
||62||गायत्रीसदृशं जाप्यं होमो व्याहृतिभिः समः ॥
अंतर्जले तथा नास्ति पापघ्नमघमर्षणात्
ahiṃsāsadṛśaṃ puṇyaṃ dānātsaṃcayanaṃ param ||
tapaścānaśanānnāsti tathā tīrthaniṣevaṇāt
||63||अहिंसासदृशं पुण्यं दानात्संचयनं परम् ॥
तपश्चानशनान्नास्ति तथा तीर्थनिषेवणात्
tīrthopavāsāddeveśi adhikaṃ nāsti kiñcana ||
pāpānāṃ copaśamanaṃ satāmīpsitakārakam
||64||तीर्थोपवासाद्देवेशि अधिकं नास्ति किञ्चन ॥
पापानां चोपशमनं सतामीप्सितकारकम्
upavāso vinirddiṣṭo viśeṣāddevatāśraye ||
brāhmaṇasya tvanaśanaṃ tapaḥ paramihocyate
||65||उपवासो विनिर्द्दिष्टो विशेषाद्देवताश्रये ॥
ब्राह्मणस्य त्वनशनं तपः परमिहोच्यते
ṣaṣṭhakālāśanaṃ śūdre tapaḥ proktaṃ paraṃ budhaiḥ ||
varṇasaṃkarajātānāṃ dinamekaṃ prakīrtitam
||66||षष्ठकालाशनं शूद्रे तपः प्रोक्तं परं बुधैः ॥
वर्णसंकरजातानां दिनमेकं प्रकीर्तितम्
ṣaṣṭhakālātparaṃ śūdrastapaḥ kuryādyathā kvacit ||
rāṣṭrahānistadā jñeyā rājñaścopadravo mahān
||67||षष्ठकालात्परं शूद्रस्तपः कुर्याद्यथा क्वचित् ॥
राष्ट्रहानिस्तदा ज्ञेया राज्ञश्चोपद्रवो महान्
śūdrastu ṣaṣṭhakālāśī yathāśaktyā tapaścaret ||
na darbhānuddharecchūdro na pibetkāpilaṃ payaḥ
||68||शूद्रस्तु षष्ठकालाशी यथाशक्त्या तपश्चरेत् ॥
न दर्भानुद्धरेच्छूद्रो न पिबेत्कापिलं पयः
madhyapatre na bhuñjīta brahmavṛkṣasya bhāmini ||
noccaretpraṇavaṃ maṃtraṃ puroḍāśaṃ na bhakṣayet
||69||मध्यपत्रे न भुञ्जीत ब्रह्मवृक्षस्य भामिनि ॥
नोच्चरेत्प्रणवं मंत्रं पुरोडाशं न भक्षयेत्
na śikhāṃ nopavītaṃ ca nocca retsaṃskṛtāṃ giram ||
na paṭhedvedavacanaṃ trairātraṃ na hi sevayet
||70||न शिखां नोपवीतं च नोच्च रेत्संस्कृतां गिरम् ॥
न पठेद्वेदवचनं त्रैरात्रं न हि सेवयेत्
namaskāreṇa śūdrasya kriyāsiddhirbhaveddhruvam ||
niṣiddhācaraṇaṃ kurvanpitṛbhiḥ saha majjati
||71||नमस्कारेण शूद्रस्य क्रियासिद्धिर्भवेद्ध्रुवम् ॥
निषिद्धाचरणं कुर्वन्पितृभिः सह मज्जति
yenaikādaśasaṃkhyāni yaṃtritānīṃdriyāṇi vai ||
sa tīrthaphalamāpnoti naro'nyaḥ kleśabhāgbhavet
||72||येनैकादशसंख्यानि यंत्रितानींद्रियाणि वै ॥
स तीर्थफलमाप्नोति नरोऽन्यः क्लेशभाग्भवेत्
yacca tīrthe pitṛśrāddhaṃ snānaṃ tatra samācaret ||
hitakārī ca bhūtebhyaḥ so'śnīyāttīrthajaṃ phalam
||73||यच्च तीर्थे पितृश्राद्धं स्नानं तत्र समाचरेत् ॥
हितकारी च भूतेभ्यः सोऽश्नीयात्तीर्थजं फलम्
dharmadhvajī sadā lubdhaḥ paradārarato hi yaḥ ||
karoti tīrthagamanaṃ sa naraḥ pātakī bhavet
||74||धर्मध्वजी सदा लुब्धः परदाररतो हि यः ॥
करोति तीर्थगमनं स नरः पातकी भवेत्
evaṃ jñātvā mahādevi yātrāṃ kuryādyathāvidhi ||
tīrthopavāsaṃ kṛtvādau śraddhāyukto dṛḍhavrataḥ
||75||एवं ज्ञात्वा महादेवि यात्रां कुर्याद्यथाविधि ॥
तीर्थोपवासं कृत्वादौ श्रद्धायुक्तो दृढव्रतः
bhojanaṃ naiva kurvīta yadī ccheddhitamātmanaḥ ||
parānnaṃ naiva bhuñjīta taddine brāhmaṇaḥ kvacit
||76||भोजनं नैव कुर्वीत यदी च्छेद्धितमात्मनः ॥
परान्नं नैव भुञ्जीत तद्दिने ब्राह्मणः क्वचित्
hastyaśvarathayānāni bhūmigokāṃcanādikam ||
sarvaṃ tatparigṛhṇīyādbhojanaṃ na samācaret
||77||हस्त्यश्वरथयानानि भूमिगोकांचनादिकम् ॥
सर्वं तत्परिगृह्णीयाद्भोजनं न समाचरेत्
āmācchataguṇaṃ puṇyaṃ bhuñjato dadato'pi vā ||
tīrthopavāsaṃ kurvīta tasmāttatra varānane
||78||आमाच्छतगुणं पुण्यं भुञ्जतो ददतोऽपि वा ॥
तीर्थोपवासं कुर्वीत तस्मात्तत्र वरानने
vratī ca tīrthayātrī ca vidhavā ca viśeṣataḥ ||
parānnabhojane devi yasyānnaṃ tasya tatphalam
||79||व्रती च तीर्थयात्री च विधवा च विशेषतः ॥
परान्नभोजने देवि यस्यान्नं तस्य तत्फलम्
vidhavā caiva yā nārī tasyā yātrāvidhiṃ bruve ||
kuṃkumaṃ candanaṃ caiva tāṃbūlaṃ ca srajastathā
||80||विधवा चैव या नारी तस्या यात्राविधिं ब्रुवे ॥
कुंकुमं चन्दनं चैव तांबूलं च स्रजस्तथा
raktavastrāṇi sarvāṇi śayyā prāstaraṇāni ca ||
aśiṣṭaiḥ saha saṃbhāṣo dvivāraṃ bhojanaṃ tathā
||81||रक्तवस्त्राणि सर्वाणि शय्या प्रास्तरणानि च ॥
अशिष्टैः सह संभाषो द्विवारं भोजनं तथा
puṃsāṃ pradarśanaṃ caiva hāsyaṃ tamasi varjayet ||
saśabdopānahau caiva nṛtyaṃ gatiṃ ca varjayet
||82||पुंसां प्रदर्शनं चैव हास्यं तमसि वर्जयेत् ॥
सशब्दोपानहौ चैव नृत्यं गतिं च वर्जयेत्
dhāraṇaṃ caiva keśānāmaṃjanaṃ ca vilepanam ||
asatījanasaṃsargaṃ pāṃḍityaṃ ca parityajet
||83||धारणं चैव केशानामंजनं च विलेपनम् ॥
असतीजनसंसर्गं पांडित्यं च परित्यजेत्
nityaṃ snānaṃ ca kurvīta śvetavastrāṇi dhārayet ||
yatiśca brahmacārī ca vidhavā ca viśeṣataḥ
||84||नित्यं स्नानं च कुर्वीत श्वेतवस्त्राणि धारयेत् ॥
यतिश्च ब्रह्मचारी च विधवा च विशेषतः
tāṃbūlaṃ madhu māṃsaṃ ca surāpānasamaṃ viduḥ ||
eteṣāṃ varjjanāddevi samyagyātrāphalaṃ labhet
||95||तांबूलं मधु मांसं च सुरापानसमं विदुः ॥
एतेषां वर्ज्जनाद्देवि सम्यग्यात्राफलं लभेत्
devyuvāca
tapāṃsi kāni kathyante kṣetre prābhā sike naraiḥ ||
kāni dānāni dīyante keṣu tīrtheṣu vā katham
||86||तपांसि कानि कथ्यन्ते क्षेत्रे प्राभा सिके नरैः ॥
कानि दानानि दीयन्ते केषु तीर्थेषु वा कथम्
īśvara uvāca
tapaḥ paraṃ kṛtayuge tretāyāṃ jñānamiṣyate ||
dvāpare yajanaṃ dhanyaṃ dānamekaṃ kalau yuge
||87||तपः परं कृतयुगे त्रेतायां ज्ञानमिष्यते ॥
द्वापरे यजनं धन्यं दानमेकं कलौ युगे
tapastapyanti munayaḥ kṛcchracāndrāyaṇādikam ||
gatvā prābhāsikaṃ kṣetraṃ lokāścānye kṛte yuge
||88||तपस्तप्यन्ति मुनयः कृच्छ्रचान्द्रायणादिकम् ॥
गत्वा प्राभासिकं क्षेत्रं लोकाश्चान्ये कृते युगे
kalau dānāni dīyante brāhmaṇebhyo yathāvidhi ||
prabhāsaṃ kṣetramāsādya tapasāṃ prāpyate phalam
||89||कलौ दानानि दीयन्ते ब्राह्मणेभ्यो यथाविधि ॥
प्रभासं क्षेत्रमासाद्य तपसां प्राप्यते फलम्
tulāpuruṣabrahmāṇḍapṛthivīkalpapādapāḥ ||
hiraṇya kāmadhenuśca gajavājirathāstathā
||90||तुलापुरुषब्रह्माण्डपृथिवीकल्पपादपाः ॥
हिरण्य कामधेनुश्च गजवाजिरथास्तथा
ratnadhenuhiraṇyāśvasaptasāgara eva ca ||
mahābhūtaghaṭo viśvacakrakalpalatābhidhaḥ
||91||रत्नधेनुहिरण्याश्वसप्तसागर एव च ॥
महाभूतघटो विश्वचक्रकल्पलताभिधः
prabhāse nṛpatirdadyā nmahādānāni ṣoḍaśa ||
dhānyaratnaguḍasvarṇatilakārpāsaśarkarāḥ
||92||प्रभासे नृपतिर्दद्या न्महादानानि षोडश ॥
धान्यरत्नगुडस्वर्णतिलकार्पासशर्कराः
sarpirlavaṇarūpyākhyā daśaite parvatāḥ smṛtāḥ ||
guḍājyadadhimadhvaṃbusalila kṣīraśarkarāḥ ||
ratnākhyāśca svarūpeṇa daśaitā dhenavo matāḥ
||93||सर्पिर्लवणरूप्याख्या दशैते पर्वताः स्मृताः ॥
गुडाज्यदधिमध्वंबुसलिल क्षीरशर्कराः ॥
रत्नाख्याश्च स्वरूपेण दशैता धेनवो मताः
teṣāmekatamaṃ dānaṃ tīrthetīrthe pṛthakpṛthak ||
pradeyānyekavāraṃ vā sarasvatyabdhi saṃgame
||94||तेषामेकतमं दानं तीर्थेतीर्थे पृथक्पृथक् ॥
प्रदेयान्येकवारं वा सरस्वत्यब्धि संगमे
sarvasvaṃ cātividuṣe gṛhaṃ vā saparicchadam ||
bahvalpamapi viprebhyo dātavyaṃ priyamelake
||95||सर्वस्वं चातिविदुषे गृहं वा सपरिच्छदम् ॥
बह्वल्पमपि विप्रेभ्यो दातव्यं प्रियमेलके
yatra tīrthe labhelliṃgaṃ tīrthaṃ ca vimalodakam ||
tatrāgnikāryaṃ kṛtvādau viśiṣṭaṃ dānamiṣyate
||96||यत्र तीर्थे लभेल्लिंगं तीर्थं च विमलोदकम् ॥
तत्राग्निकार्यं कृत्वादौ विशिष्टं दानमिष्यते
tarpaṇaṃ pitṛdevānāṃ śrāddhaṃ dānaṃ sadakṣiṇam ||
tīrthetīrthe ca godānaṃ niyataḥ prakṛto vidhiḥ
||97||तर्पणं पितृदेवानां श्राद्धं दानं सदक्षिणम् ॥
तीर्थेतीर्थे च गोदानं नियतः प्रकृतो विधिः
viśiṣṭakhyātaliṃgeṣu vṛṣadānaṃ vidhīyate ||
snānaṃ vilepanaṃ pūjāṃ devatānāṃ samācaret
||98||विशिष्टख्यातलिंगेषु वृषदानं विधीयते ॥
स्नानं विलेपनं पूजां देवतानां समाचरेत्
jagatīṃ cārcayedbhaktyā tathā caivopalepayet ||
prāsādaṃ dhavalaṃ saudhaṃ kārayejjīrṇamuddharet
||99||जगतीं चार्चयेद्भक्त्या तथा चैवोपलेपयेत् ॥
प्रासादं धवलं सौधं कारयेज्जीर्णमुद्धरेत्
puṣpavāṭīṃ snānakūpaṃ nirmalaṃ kārayedvratī ||
brāhmaṇānāṃ bhūridānaṃ devapūjākarāya ca
||100||पुष्पवाटीं स्नानकूपं निर्मलं कारयेद्व्रती ॥
ब्राह्मणानां भूरिदानं देवपूजाकराय च
sarvatra devayātrāyāṃ vidhireṣa pravarttate ||
tīrthamabhyuddharejjīrṇaṃ mārjayetkathayetphalam
||101||सर्वत्र देवयात्रायां विधिरेष प्रवर्त्तते ॥
तीर्थमभ्युद्धरेज्जीर्णं मार्जयेत्कथयेत्फलम्
prasiddhe ca mahādānaṃ madhyame caiva madhyamam ||
godānaṃ sarvatīrtheṣu suvarṇamatha niṣkrayaḥ ||
hiraṇyadānaṃ sarveṣāṃ dānānāmeva niṣkṛtiḥ
||102||प्रसिद्धे च महादानं मध्यमे चैव मध्यमम् ॥
गोदानं सर्वतीर्थेषु सुवर्णमथ निष्क्रयः ॥
हिरण्यदानं सर्वेषां दानानामेव निष्कृतिः
evaṃ kṛtvā naro bhaktyā labhate janmanaḥ phalam ||
tīrtheṣu dānaṃ vakṣyāmi yeṣu yaddīyate tithau
||103||एवं कृत्वा नरो भक्त्या लभते जन्मनः फलम् ॥
तीर्थेषु दानं वक्ष्यामि येषु यद्दीयते तिथौ
prabhāse pratipaddānaṃ dātavyaṃ kāṃcanaṃ śubham ||
dvitīyāyāṃ tathā vastraṃ tṛtīyāyāṃ ca medinīm
||104||प्रभासे प्रतिपद्दानं दातव्यं कांचनं शुभम् ॥
द्वितीयायां तथा वस्त्रं तृतीयायां च मेदिनीम्
caturthyāṃ dāpayeddhānyaṃ paṃcamyāṃ kapilāṃ tathā ||
ṣaṣṭhyāmaśvaṃ ca saptamyāṃ mahiṣīṃ tatra dāpayet
||105||चतुर्थ्यां दापयेद्धान्यं पंचम्यां कपिलां तथा ॥
षष्ठ्यामश्वं च सप्तम्यां महिषीं तत्र दापयेत्
aṣṭamyāṃ vṛṣabhaṃ dattvā nīlaṃ lakṣaṇasaṃyutam ||
navamyāṃ tu gṛhaṃ dadyāccakraṃ śaṃkhaṃ gadāṃ tathā
||106||अष्टम्यां वृषभं दत्त्वा नीलं लक्षणसंयुतम् ॥
नवम्यां तु गृहं दद्याच्चक्रं शंखं गदां तथा
daśamyāṃ sarvagaṃdhāṃśca ekādaśyāṃ ca mauktikam ||
dvādaśyāṃ suvratennādyaṃ pravālaṃ vidhivattathā
||107||दशम्यां सर्वगंधांश्च एकादश्यां च मौक्तिकम् ॥
द्वादश्यां सुव्रतेन्नाद्यं प्रवालं विधिवत्तथा
striyo deyāstrayodaśyāṃ bhūtāyāṃ jñānado bhavet ||
amāvāsyāmanuprāpya sarvadānāni dāpayet
||108||स्त्रियो देयास्त्रयोदश्यां भूतायां ज्ञानदो भवेत् ॥
अमावास्यामनुप्राप्य सर्वदानानि दापयेत्
evaṃ dānaṃ pradattvā tu daśa kṛtvaḥ phalaṃ labhet
||109||एवं दानं प्रदत्त्वा तु दश कृत्वः फलं लभेत्
devyuvāca
bhaktidānavihīnā ye prabhāsaṃ kṣetramāgatāḥ ||
snānamantravihīnāśca vada teṣāṃ tu kiṃ phalam
||110||भक्तिदानविहीना ये प्रभासं क्षेत्रमागताः ॥
स्नानमन्त्रविहीनाश्च वद तेषां तु किं फलम्
īśvara uvāca
sadhanā nirddhanā vāpi samaṃtrā maṃtravarjitāḥ ||
prabhāse nidhanaṃ prāptāḥ sarve yāṃti śivālayam
||111||सधना निर्द्धना वापि समंत्रा मंत्रवर्जिताः ॥
प्रभासे निधनं प्राप्ताः सर्वे यांति शिवालयम्
ye maṃtrahīnāḥ puruṣā dharmahīnāśca ye mṛtāḥ ||
teṣāmekaṃ vimānaṃ tu dadāmi sumahatpriye
||112||ये मंत्रहीनाः पुरुषा धर्महीनाश्च ये मृताः ॥
तेषामेकं विमानं तु ददामि सुमहत्प्रिये
snānadānānurūpyeṇa prāpnuvaṃti paraṃ padam ||
kecitsnānaprabhāvena keciddānena mānavāḥ
||113||स्नानदानानुरूप्येण प्राप्नुवंति परं पदम् ॥
केचित्स्नानप्रभावेन केचिद्दानेन मानवाः
kecilliṃgapraṇāmena kecilliṃgārccanena ca ||
keciddhyānaprabhāvena kecidyogaprabhāvataḥ
||114||केचिल्लिंगप्रणामेन केचिल्लिंगार्च्चनेन च ॥
केचिद्ध्यानप्रभावेन केचिद्योगप्रभावतः
kecinmaṃ trasya jāpyena kecicca tapasā śubhe ||
tīrthe saṃnyasanaiḥ kecitkecidbhaktyanusārataḥ
||115||केचिन्मं त्रस्य जाप्येन केचिच्च तपसा शुभे ॥
तीर्थे संन्यसनैः केचित्केचिद्भक्त्यनुसारतः
ete cānye ca bahava uttamādhamamadhyamāḥ ||
sarve śivapuraṃ yāṃti vimānaiḥ sūryasaṃnibhaiḥ
||116||एते चान्ये च बहव उत्तमाधममध्यमाः ॥
सर्वे शिवपुरं यांति विमानैः सूर्यसंनिभैः
triśūlāṃkitahastāśca sarve ca vṛṣavāhanāḥ ||
divyāpsarogaṇākīrṇāḥ krīḍaṃte matprabhāvataḥ
||117||त्रिशूलांकितहस्ताश्च सर्वे च वृषवाहनाः ॥
दिव्याप्सरोगणाकीर्णाः क्रीडंते मत्प्रभावतः
evaṃ bhaktyanusāreṇa dadāmi phalamavyayam ||
alepakaṃ prabhāsaṃ tu dharmādharmairna lipyate
||118||एवं भक्त्यनुसारेण ददामि फलमव्ययम् ॥
अलेपकं प्रभासं तु धर्माधर्मैर्न लिप्यते
dharmaṃ caraṃtyadharmaṃ vā śivaṃ yāṃti na saṃśayaḥ
||119||धर्मं चरंत्यधर्मं वा शिवं यांति न संशयः
janmaprabhṛti yo devi naro netravivarjitaḥ ||
mama kṣetre mṛtaḥ so'pi rudraloke mahīyate
||120||जन्मप्रभृति यो देवि नरो नेत्रविवर्जितः ॥
मम क्षेत्रे मृतः सोऽपि रुद्रलोके महीयते
janmaprabhṛti yo devi śravaṇābhyāṃ vivarjitaḥ ||
prabhāse nidhanaṃ prāptaḥ sa bhavenmatparigrahaḥ
||121||जन्मप्रभृति यो देवि श्रवणाभ्यां विवर्जितः ॥
प्रभासे निधनं प्राप्तः स भवेन्मत्परिग्रहः
athātaḥ saṃpravakṣyāmi tīrthānāṃ sparśane vidhim ||
mantreṇa maṃtritaṃ tīrthaṃ bhavetsaṃnihitaṃ tathā
||122||अथातः संप्रवक्ष्यामि तीर्थानां स्पर्शने विधिम् ॥
मन्त्रेण मंत्रितं तीर्थं भवेत्संनिहितं तथा
prathamaṃ cālabhettīrthaṃ praṇavena jalaṃ śuci ||
avagāhya tataḥ snāyādadhyātmamantrayogataḥ
||123||प्रथमं चालभेत्तीर्थं प्रणवेन जलं शुचि ॥
अवगाह्य ततः स्नायादध्यात्ममन्त्रयोगतः
oṃnamo devadevāya śitikaṇṭhāya daṃḍine ||
rudrāya vāmahastāya cakriṇe vedhase namaḥ
||124||ओंनमो देवदेवाय शितिकण्ठाय दंडिने ॥
रुद्राय वामहस्ताय चक्रिणे वेधसे नमः
sarasvatī ca sāvitrī vedamātā vibhāvarī ||
saṃnidhānaṃ kuruṣvātra tīrthe pāpa praṇāśini ||
sarveṣāmeva tīrthānāṃ maṃtra eṣa udāhṛtaḥ
||125||सरस्वती च सावित्री वेदमाता विभावरी ॥
संनिधानं कुरुष्वात्र तीर्थे पाप प्रणाशिनि ॥
सर्वेषामेव तीर्थानां मंत्र एष उदाहृतः
ityuccārya namaskṛtvā snānaṃ kuryādyathāvidhi ||
upavāsaṃ tataḥ kuryāttasminnahani suvrate
||126||इत्युच्चार्य नमस्कृत्वा स्नानं कुर्याद्यथाविधि ॥
उपवासं ततः कुर्यात्तस्मिन्नहनि सुव्रते
sā tithirvarṣamekaṃ tu upoṣyā bhaktitatparaiḥ
||127||सा तिथिर्वर्षमेकं तु उपोष्या भक्तितत्परैः
devyuvāca
kasmiṃstīrthe naraiḥ pūrvaṃ prabhāsakṣetramāgataiḥ ||
snānaṃ kāryaṃ mahādevi tanme vistarato vada
||128||कस्मिंस्तीर्थे नरैः पूर्वं प्रभासक्षेत्रमागतैः ॥
स्नानं कार्यं महादेवि तन्मे विस्तरतो वद
īśvara uvāca
haṃta te saṃpravakṣyāmi ādyaṃ tīrthaṃ mahāprabham ||
pūrvaṃ yatra naraiḥ snānaṃ kriyate tacchṛṣuṣva me
||129||हंत ते संप्रवक्ष्यामि आद्यं तीर्थं महाप्रभम् ॥
पूर्वं यत्र नरैः स्नानं क्रियते तच्छृषुष्व मे
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ saptame prabhāsakhaṇḍe prathame prabhāsakṣetramāhātmye tīrthayātrā vidhānavarṇanaṃnāmāṣṭāviṃśo'dhyāyaḥ || 28 ||