tato gacchenmahādevi kūpaṃ kuṃḍalasaṃbhavam
īśvara uvāca
tato gacchenmahādevi kūpaṃ kuṃḍalasaṃbhavam ||
tasyaiva cottare bhāge brahmakuṇḍasamīpataḥ
||1||ततो गच्छेन्महादेवि कूपं कुंडलसंभवम् ॥
तस्यैव चोत्तरे भागे ब्रह्मकुण्डसमीपतः
yatra siddho mahādevi rūpakuṃḍalahārakaḥ ||
tatra snātvā naro devi mucyetsteyakṛtādaghāt
||2||यत्र सिद्धो महादेवि रूपकुंडलहारकः ॥
तत्र स्नात्वा नरो देवि मुच्येत्स्तेयकृतादघात्
sapta janmāni deveśi na tasyānvayasaṃbhavaḥ ||
cauraḥ kaścidbhavetkrūrastatra snānaprabhāvataḥ
||3||सप्त जन्मानि देवेशि न तस्यान्वयसंभवः ॥
चौरः कश्चिद्भवेत्क्रूरस्तत्र स्नानप्रभावतः
śivarātryāṃ viśeṣeṇa piṃḍadānādikāṃ kriyām ||
kuryācchastrahatānāṃ ca pāpināṃ tatra muktaye
||4||शिवरात्र्यां विशेषेण पिंडदानादिकां क्रियाम् ॥
कुर्याच्छस्त्रहतानां च पापिनां तत्र मुक्तये
devyuvāca
kathaṃ kuṇḍalarūpaṃ tu pṛthivyāṃ khyātimāgatam ||
etatkathaya me deva vistarādvadatāṃ vara
||5||कथं कुण्डलरूपं तु पृथिव्यां ख्यातिमागतम् ॥
एतत्कथय मे देव विस्तराद्वदतां वर
īśvara uvāca
śṛṇu devi mahāpuṇyāṃ kathāṃ pāpapraṇāśanīm ||
yāṃ śrutvā mucyate pāpānnaro janmaśatārjitāt
||6||शृणु देवि महापुण्यां कथां पापप्रणाशनीम् ॥
यां श्रुत्वा मुच्यते पापान्नरो जन्मशतार्जितात्
prabhāsakṣetramāhātmyācchivarātryāmupoṣitaḥ ||
āsītsudarśano rājā pṛthivyāmekarāṭ sudhīḥ
||7||प्रभासक्षेत्रमाहात्म्याच्छिवरात्र्यामुपोषितः ॥
आसीत्सुदर्शनो राजा पृथिव्यामेकराट् सुधीः
dhanyo hi sa dhanāḍhyaśca prajāṃ yatnairapālayat ||
rājyaṃ tasya susaṃpannaṃ brāhmaṇairupaśobhitam ||
samṛddhamṛddhisaṃyuktaṃ viṭataskaravarjitam
||8||धन्यो हि स धनाढ्यश्च प्रजां यत्नैरपालयत् ॥
राज्यं तस्य सुसंपन्नं ब्राह्मणैरुपशोभितम् ॥
समृद्धमृद्धिसंयुक्तं विटतस्करवर्जितम्
tasmiñjanapade ramye purī bhagavatī śubhā ||
cāturvarṇyasamāyuktā puraprākāramaṃḍitā
||9||तस्मिञ्जनपदे रम्ये पुरी भगवती शुभा ॥
चातुर्वर्ण्यसमायुक्ता पुरप्राकारमंडिता
tasminpuravare ramye rājyaṃ nihatakaṇṭakam ||
karoti bāndhavaiḥ sārddhamṛddhiyuktaḥ sudarśanaḥ ||
hiraṇyadattasya suto jāto gāṃdhārakanyayā
||10||तस्मिन्पुरवरे रम्ये राज्यं निहतकण्टकम् ॥
करोति बान्धवैः सार्द्धमृद्धियुक्तः सुदर्शनः ॥
हिरण्यदत्तस्य सुतो जातो गांधारकन्यया
tasya bhāryā priyā sādhvī bhartṛvrataparāyaṇā ||
sunaṃdā nāmavikhyātā kāśirājasutā śubhā
||11||तस्य भार्या प्रिया साध्वी भर्तृव्रतपरायणा ॥
सुनंदा नामविख्याता काशिराजसुता शुभा
tayā sārdhaṃ hi rājendro bhogānsa bubhuje sadā ||
bhuṃjamānasya bhogānvai cirakālo gatastadā
||12||तया सार्धं हि राजेन्द्रो भोगान्स बुभुजे सदा ॥
भुंजमानस्य भोगान्वै चिरकालो गतस्तदा
akarotsa mahāyajñāndadau dānāni bhūriśaḥ ||
evaṃ kālo gatastasya bhāryayā saha suvrate
||13||अकरोत्स महायज्ञान्ददौ दानानि भूरिशः ॥
एवं कालो गतस्तस्य भार्यया सह सुव्रते
kadācinmāghamāse tu śivarātryāṃ varānane ||
sasmāra pūrvajātiṃ sa bhāryāmāhūya cābravīt
||14||कदाचिन्माघमासे तु शिवरात्र्यां वरानने ॥
सस्मार पूर्वजातिं स भार्यामाहूय चाब्रवीत्
sudarśana uvāca
śivarātrivrataṃ devi mayā kāryaṃ varānane ||
vratasyāsya prabhāvena prāptaṃ rājyaṃ mayā kila
||15||शिवरात्रिव्रतं देवि मया कार्यं वरानने ॥
व्रतस्यास्य प्रभावेन प्राप्तं राज्यं मया किल
rājñyuvāca
mahānprabhāvo rājendra evamuktaṃ tvayā mama ||
etanme kāraṇaṃ brūhi āścaryaṃ hṛdi vartate
||16||महान्प्रभावो राजेन्द्र एवमुक्तं त्वया मम ॥
एतन्मे कारणं ब्रूहि आश्चर्यं हृदि वर्तते
rājovāca
śṛṇu tīrthasya māhātmyaṃ śivarātrimupoṣaṇāt ||
tasmiñchivapure ramye svargadvāre suśobhane
||17||शृणु तीर्थस्य माहात्म्यं शिवरात्रिमुपोषणात् ॥
तस्मिञ्छिवपुरे रम्ये स्वर्गद्वारे सुशोभने
āditīrthe prabhāse tu kāmike tīrtha uttame
||18||आदितीर्थे प्रभासे तु कामिके तीर्थ उत्तमे
ṛddhiyukte pure tasminnityaṃ dharmānusevite ||
śivarātryāṃ gato rājñi tithīnāmuttamā tithiḥ
||19||ऋद्धियुक्ते पुरे तस्मिन्नित्यं धर्मानुसेविते ॥
शिवरात्र्यां गतो राज्ञि तिथीनामुत्तमा तिथिः
mānavāstatra ye kecitpurarāṣṭrani vāsinaḥ ||
tatrāgatā varārohe śivarātryāmupoṣitum
||20||मानवास्तत्र ये केचित्पुरराष्ट्रनि वासिनः ॥
तत्रागता वरारोहे शिवरात्र्यामुपोषितुम्
dhananāmā vaṇikkaścittatraiva vasate sadā ||
dhanāḍhyaḥ sa tu dharmātmā sadā dharmaparāyaṇaḥ
||21||धननामा वणिक्कश्चित्तत्रैव वसते सदा ॥
धनाढ्यः स तु धर्मात्मा सदा धर्मपरायणः
sa bhāryāsahitastatra śivarātrimupoṣitaḥ ||
tasya bhāryā'bhavatsādhvī rūpayauvanasaṃvṛtā
||22||स भार्यासहितस्तत्र शिवरात्रिमुपोषितः ॥
तस्य भार्याऽभवत्साध्वी रूपयौवनसंवृता
pracalanmekhalāhārā sarvābharaṇabhūṣitā ||
sa tayā bhāryayā sārdhaṃ kāmakrodhavivarjitaḥ
||23||प्रचलन्मेखलाहारा सर्वाभरणभूषिता ॥
स तया भार्यया सार्धं कामक्रोधविवर्जितः
prabhāsasyāgrato bhūtvā snātaḥ śuklāṃbaraḥ śuciḥ ||
yathoktena vidhānena bhaktyā nidrāvivarjitaḥ
||24||प्रभासस्याग्रतो भूत्वा स्नातः शुक्लांबरः शुचिः ॥
यथोक्तेन विधानेन भक्त्या निद्राविवर्जितः
tatrāhaṃ caurarūpeṇa pāpaḥ stainyaṃ samāśritaḥ ||
sacchūdrāṇāṃ kule jāto devabrāhmaṇapūjakaḥ
||25||तत्राहं चौररूपेण पापः स्तैन्यं समाश्रितः ॥
सच्छूद्राणां कुले जातो देवब्राह्मणपूजकः
pūrvakarmānusaṃyogādvikarmaṇi rataḥ sadā ||
tasyāṃ rātryāmahaṃ tatra janamadhye tu saṃsthitaḥ
||26||पूर्वकर्मानुसंयोगाद्विकर्मणि रतः सदा ॥
तस्यां रात्र्यामहं तत्र जनमध्ये तु संस्थितः
kuṇḍalīnaḥ sthitastatra raṃdhrāpekṣī varānane ||
vaṇijastasya bhāryāyāśchidrānveṣaṇatatparaḥ
||27||कुण्डलीनः स्थितस्तत्र रंध्रापेक्षी वरानने ॥
वणिजस्तस्य भार्यायाश्छिद्रान्वेषणतत्परः
sā rātrirjāgratastasya gatā me vijane tathā ||
gītanṛtyādinirghoṣairvedamaṃgalapāṭakaiḥ
||28||सा रात्रिर्जाग्रतस्तस्य गता मे विजने तथा ॥
गीतनृत्यादिनिर्घोषैर्वेदमंगलपाटकैः
tālaśabdaistathā bandhaiḥ pustakānāṃ ca vācakaiḥ ||
evaṃ rātryāṃ tu śeṣāyāṃ yāvattiṣṭhati tatra vai
||29||तालशब्दैस्तथा बन्धैः पुस्तकानां च वाचकैः ॥
एवं रात्र्यां तु शेषायां यावत्तिष्ठति तत्र वै
nirodhena samāyuktā pīḍyamānā śucismitā ||
dhanibhāryā nirodhārtā devāgārādbahirgatā
||30||निरोधेन समायुक्ता पीड्यमाना शुचिस्मिता ॥
धनिभार्या निरोधार्ता देवागाराद्बहिर्गता
tasyāḥ karṇau troṭayitvā pupluve'haṃ jale sthitaḥ ||
tataḥ kolāhalastatra kṛtastatpuravāsibhiḥ
||31||तस्याः कर्णौ त्रोटयित्वा पुप्लुवेऽहं जले स्थितः ॥
ततः कोलाहलस्तत्र कृतस्तत्पुरवासिभिः
śrutvā kolāhalaṃ śabdaṃ karṇatroṭanajaṃ tadā ||
dhāvitā rakṣakāstatra rājaśāsanakārakāḥ
||32||श्रुत्वा कोलाहलं शब्दं कर्णत्रोटनजं तदा ॥
धाविता रक्षकास्तत्र राजशासनकारकाः
tairahaṃ śastrahastaiśca ulkāhastaiḥ samaṃtataḥ ||
nirīkṣito'tha na prāptaṃ suvarṇaṃ manmukhe sthitam
||33||तैरहं शस्त्रहस्तैश्च उल्काहस्तैः समंततः ॥
निरीक्षितोऽथ न प्राप्तं सुवर्णं मन्मुखे स्थितम्
khaḍgena tīkṣṇadhāreṇa chittvā śīrṣaṃ tadā mama ||
ulkāhastā nirīkṣanto nāpaśyansvarṇamaṇvapi
||34||खड्गेन तीक्ष्णधारेण छित्त्वा शीर्षं तदा मम ॥
उल्काहस्ता निरीक्षन्तो नापश्यन्स्वर्णमण्वपि
hitvā māṃ te gatāḥ sarve gatvā rājñe nyavedayan ||
na kiñcittatra saṃprāptaṃ hato'smābhiśca tatkṣaṇāt
||35||हित्वा मां ते गताः सर्वे गत्वा राज्ञे न्यवेदयन् ॥
न किञ्चित्तत्र संप्राप्तं हतोऽस्माभिश्च तत्क्षणात्
kathayitvā tu te sarve yathādeśaṃ gatāḥ punaḥ ||
tato vai bandhunā tatra bhayabhītena cetasā
||36||कथयित्वा तु ते सर्वे यथादेशं गताः पुनः ॥
ततो वै बन्धुना तत्र भयभीतेन चेतसा
nikhātaṃ mama tatraiva śiraḥ kāyena saṃyutam ||
khātaṃ kṛtvā priye tatra brahmatīrthasya cottare
||37||निखातं मम तत्रैव शिरः कायेन संयुतम् ॥
खातं कृत्वा प्रिये तत्र ब्रह्मतीर्थस्य चोत्तरे
pihito'haṃ tu tatraiva prabhāse tīrtha uttame ||
śivarātriprabhāvena tajjātismaratāṃ gataḥ
||38||पिहितोऽहं तु तत्रैव प्रभासे तीर्थ उत्तमे ॥
शिवरात्रिप्रभावेन तज्जातिस्मरतां गतः
rājyaṃ niṣkaṇṭakaṃ prāptaṃ samṛddhaṃ varavarṇini ||
etatprabhāsamāhātmyaṃ śivarātrerupoṣaṇāt ||
etatphalaṃ mayā labdhaṃ gatvā tasmādupoṣaye
||39||राज्यं निष्कण्टकं प्राप्तं समृद्धं वरवर्णिनि ॥
एतत्प्रभासमाहात्म्यं शिवरात्रेरुपोषणात् ॥
एतत्फलं मया लब्धं गत्वा तस्मादुपोषये
rājñyuvāca
gacchāvastatra yatraiva kapālaṃ patitaṃ tava ||
sphoṭite ca kapāle ca hiraṇyaṃ dṛśyate yadi ||
pratyayo me bhavetpaścāttava vākyaṃ na saṃśayaḥ
||40||गच्छावस्तत्र यत्रैव कपालं पतितं तव ॥
स्फोटिते च कपाले च हिरण्यं दृश्यते यदि ॥
प्रत्ययो मे भवेत्पश्चात्तव वाक्यं न संशयः
rājovāca
kalpaṃ hi tiṣṭhate cāsthi yāvadbhūmiviparyayaḥ ||
uttiṣṭha vraja bhadraṃ te prabhāsaṃ kṣetramuttamam
||41||कल्पं हि तिष्ठते चास्थि यावद्भूमिविपर्ययः ॥
उत्तिष्ठ व्रज भद्रं ते प्रभासं क्षेत्रमुत्तमम्
tasya tadvacanaṃ śrutvā yadrājñā samudīritam ||
gamanāya matiṃ cakre śivarātryā upoṣaṇe
||42||तस्य तद्वचनं श्रुत्वा यद्राज्ञा समुदीरितम् ॥
गमनाय मतिं चक्रे शिवरात्र्या उपोषणे
tato'śvairjavanaiyurktaṃ rathaṃ hemavibhūṣitam ||
āsthāya saha patnyā ca prabhāsaṃ kṣetrameyivān
||43||ततोऽश्वैर्जवनैयुर्क्तं रथं हेमविभूषितम् ॥
आस्थाय सह पत्न्या च प्रभासं क्षेत्रमेयिवान्
vrataṃ kṛtvā prabhāse tu yathoktaṃ varavarṇini ||
brahmatīrthe samāgatya uddhṛtya sakalaṃ tataḥ
||44||व्रतं कृत्वा प्रभासे तु यथोक्तं वरवर्णिनि ॥
ब्रह्मतीर्थे समागत्य उद्धृत्य सकलं ततः
hiraṇyaṃ darśayāmāsa sphoṭayitvā śavaṃ svayam
||45||हिरण्यं दर्शयामास स्फोटयित्वा शवं स्वयम्
īśvara uvāca
jātasaṃpratyayā bhāryā tasya rājño babhūva ha ||
jagāma paramaṃ sthānaṃ yatra kalyāṇamuttamam
||46||जातसंप्रत्यया भार्या तस्य राज्ञो बभूव ह ॥
जगाम परमं स्थानं यत्र कल्याणमुत्तमम्
jano'pi vismitaḥ sarvo dṛṣṭvā citraṃ tadadbhutam
||47||जनोऽपि विस्मितः सर्वो दृष्ट्वा चित्रं तदद्भुतम्
nadī citrapathānāma tatrotpannā varānane ||
citrādityasya pūrveṇa brahmatīrthasya cottare
||48||नदी चित्रपथानाम तत्रोत्पन्ना वरानने ॥
चित्रादित्यस्य पूर्वेण ब्रह्मतीर्थस्य चोत्तरे
tasyāṃ tattiṣṭhate tatra sarvapāpapraṇāśanam
||49||तस्यां तत्तिष्ठते तत्र सर्वपापप्रणाशनम्
śrāvaṇe māsi saṃprāpte tasminkūpe vidhānataḥ ||
yaḥ snānaṃ kurute devi śrāddhaṃ tatra viśeṣataḥ
||50||श्रावणे मासि संप्राप्ते तस्मिन्कूपे विधानतः ॥
यः स्नानं कुरुते देवि श्राद्धं तत्र विशेषतः
citrādityaṃ tu saṃpūjya śivaloke mahīyate
||51||चित्रादित्यं तु संपूज्य शिवलोके महीयते
etatte kathitaṃ sarvaṃ śivarātryā mahatphalam ||
bhuktimuktipradaṃ puṇyaṃ sarvapāpapraṇāśanam
||52||एतत्ते कथितं सर्वं शिवरात्र्या महत्फलम् ॥
भुक्तिमुक्तिप्रदं पुण्यं सर्वपापप्रणाशनम्
ya idaṃ paṭhate nityaṃ śṛṇuyādvāpi mānavaḥ ||
sarvapāpavinirmukto rudraloke mahīyate
||53||य इदं पठते नित्यं शृणुयाद्वापि मानवः ॥
सर्वपापविनिर्मुक्तो रुद्रलोके महीयते
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ saptame prabhāsakhaṃḍe prathame prabhāsa kṣetramāhātmye kuṇḍalakūpamāhātmyavarṇanaṃnāmāṣṭācatvāriṃśaduttaraśatatamo'dhyāyaḥ || 148 ||