śrīnarmadāmāhātmyavarṇanam
yudhiṣṭhira uvāca
aho mahatpuṇyatamā viśiṣṭā kṣayaṃ na yātā iha yā yugānte |
tasmātsadā sevyatamā munīndrairdhyānārcanasnānaparāyaṇaiśca
||1||अहो महत्पुण्यतमा विशिष्टा क्षयं न याता इह या युगान्ते ।
तस्मात्सदा सेव्यतमा मुनीन्द्रैर्ध्यानार्चनस्नानपरायणैश्च
yāmāśritya gatā mokṣamṛṣayo dharmavatsalāḥ |
ye tvayoktāstu niyamā ṛṣīṇāṃ vedanirmitāḥ
||2||यामाश्रित्य गता मोक्षमृषयो धर्मवत्सलाः ।
ये त्वयोक्तास्तु नियमा ऋषीणां वेदनिर्मिताः
mokṣāvāptirbhavedyeṣāṃ niyamaiśca pṛthagvidhaiḥ |
daśadvādaśabhirvāpi ṣaḍbhiraṣṭābhireva vā
||3||मोक्षावाप्तिर्भवेद्येषां नियमैश्च पृथग्विधैः ।
दशद्वादशभिर्वापि षड्भिरष्टाभिरेव वा
tribhistathā caturbhirvā varṣairmāsaistathaiva ca |
mucyante kalidoṣaiste deveśānasamarcanāt
||4||त्रिभिस्तथा चतुर्भिर्वा वर्षैर्मासैस्तथैव च ।
मुच्यन्ते कलिदोषैस्ते देवेशानसमर्चनात्
brahmāṇaṃ vā suraśreṣṭha keśavaṃ vā jagadgurum |
arcayanpāpamakhilaṃ jahātyeva na saṃśayaḥ
||5||ब्रह्माणं वा सुरश्रेष्ठ केशवं वा जगद्गुरुम् ।
अर्चयन्पापमखिलं जहात्येव न संशयः
etadvistarataḥ sarvaṃ kathayasva mamānagha |
yasminsaṃsāragahane nimagnāḥ sarvajantavaḥ |
te kathaṃ tridivaṃ prāptā iti me saṃśayo vada
||6||एतद्विस्तरतः सर्वं कथयस्व ममानघ ।
यस्मिन्संसारगहने निमग्नाः सर्वजन्तवः ।
ते कथं त्रिदिवं प्राप्ता इति मे संशयो वद
śrīmārkaṇḍeya uvāca
janmāntarairanekaistu mānuṣyamupalabhyate |
bhaktirutpadyate cātra kathaṃcidapi śaṅkare
||7||जन्मान्तरैरनेकैस्तु मानुष्यमुपलभ्यते ।
भक्तिरुत्पद्यते चात्र कथंचिदपि शङ्करे
tīrthadānopavāsānāṃ yajñairdevadvijārcanaiḥ |
avāptirjāyate puṃsāṃ śraddhayā parayā nṛpa
||8||तीर्थदानोपवासानां यज्ञैर्देवद्विजार्चनैः ।
अवाप्तिर्जायते पुंसां श्रद्धया परया नृप
tasmācchraddhā prakartavyā mānavairdharmavatsalaiḥ |
īśo'pi śraddhayā sādhyastena śraddhā viśiṣyate
||9||तस्माच्छ्रद्धा प्रकर्तव्या मानवैर्धर्मवत्सलैः ।
ईशोऽपि श्रद्धया साध्यस्तेन श्रद्धा विशिष्यते
anyathā niṣphalaṃ sarvaṃ śraddhāhīnaṃ tu bhārata |
tasmātsamāśrayedbhaktiṃ rudrasya parameṣṭhinaḥ
||10||अन्यथा निष्फलं सर्वं श्रद्धाहीनं तु भारत ।
तस्मात्समाश्रयेद्भक्तिं रुद्रस्य परमेष्ठिनः
teṣāṃhi saphalaṃ janma yeṣāṃ bhaktiracañcalā |
sā caiva trividhā bhaktiḥ sāttvikī rājasī tathā
||11||तेषांहि सफलं जन्म येषां भक्तिरचञ्चला ।
सा चैव त्रिविधा भक्तिः सात्त्विकी राजसी तथा
tāmasī sarvalokasya trividhaṃ ca phalaṃ labhet |
te karmaphalasaṃyogādāvartante punaḥpunaḥ
||12||तामसी सर्वलोकस्य त्रिविधं च फलं लभेत् ।
ते कर्मफलसंयोगादावर्तन्ते पुनःपुनः
janmāntaraśataisteṣāṃ jñānināṃ devayājinām |
devatraye bhavedbhaktiḥ kṣayātpāpasya karmaṇaḥ
||13||जन्मान्तरशतैस्तेषां ज्ञानिनां देवयाजिनाम् ।
देवत्रये भवेद्भक्तिः क्षयात्पापस्य कर्मणः
īśānāttu punarmokṣo jāyate chinnasaṃśayaḥ |
ye punarnarmadātīramāśritya dvijapuṃgavāḥ
||14||ईशानात्तु पुनर्मोक्षो जायते छिन्नसंशयः ।
ये पुनर्नर्मदातीरमाश्रित्य द्विजपुंगवाः
trayīmārgamasandigdhāste yānti paramāṃ gatim |
ekāgramanaso ye tu śaṅkaraṃ śivamavyayam
||15||त्रयीमार्गमसन्दिग्धास्ते यान्ति परमां गतिम् ।
एकाग्रमनसो ये तु शङ्करं शिवमव्ययम्
arcayantīha niratāḥ kṣipraṃ sidhyanti te janāḥ |
kālena mahatā siddhirjāyate'nyatra dehinām
||16||अर्चयन्तीह निरताः क्षिप्रं सिध्यन्ति ते जनाः ।
कालेन महता सिद्धिर्जायतेऽन्यत्र देहिनाम्
narmadāyāḥ punastīre kṣipraṃ siddhiravāpyate |
ṣaḍbhirvarṣaistu sidhyanti ye tu sāṃkhyavido janāḥ
||17||नर्मदायाः पुनस्तीरे क्षिप्रं सिद्धिरवाप्यते ।
षड्भिर्वर्षैस्तु सिध्यन्ति ये तु सांख्यविदो जनाः
vaiṣṇavā jñānasampannāste'pi sidhyanti cāgrataḥ |
sarvayogavido ye ca samudramiva sindhavaḥ
||18||वैष्णवा ज्ञानसम्पन्नास्तेऽपि सिध्यन्ति चाग्रतः ।
सर्वयोगविदो ये च समुद्रमिव सिन्धवः
ekībhavanti kalpānte yoge māheśvare gatāḥ |
sarveṣāmeva yogānāṃ yogo māheśvaro varaḥ
||19||एकीभवन्ति कल्पान्ते योगे माहेश्वरे गताः ।
सर्वेषामेव योगानां योगो माहेश्वरो वरः
tamāsādya vimucyante ye'pi syuḥ pāpayonayaḥ |
śivamarcya nadīkūle jāyante te na yoniṣu
||20||तमासाद्य विमुच्यन्ते येऽपि स्युः पापयोनयः ।
शिवमर्च्य नदीकूले जायन्ते ते न योनिषु
gatireṣā durārohā sarvapāpakṣayaṃkarī |
mucyante maṅkṣu saṃsārādrevāmāśritya jantavaḥ
||21||गतिरेषा दुरारोहा सर्वपापक्षयंकरी ।
मुच्यन्ते मङ्क्षु संसाराद्रेवामाश्रित्य जन्तवः
tasmātsnāyī bhavennityaṃ tathā bhasmavilepanaḥ |
narmadātīramāsādya kṣipraṃ siddhimavāpnuyāt
||22||तस्मात्स्नायी भवेन्नित्यं तथा भस्मविलेपनः ।
नर्मदातीरमासाद्य क्षिप्रं सिद्धिमवाप्नुयात्
trikālaṃ pūjayecchānto yo naro liṅgamādarāt |
sarvarogavinirmuktaḥ sa yāti paramāṃ gatim
||23||त्रिकालं पूजयेच्छान्तो यो नरो लिङ्गमादरात् ।
सर्वरोगविनिर्मुक्तः स याति परमां गतिम्
ṣaḍbhiḥ sidhyati masaistu yadyapi syātsa pāpakṛt |
ye punaḥ śuddhamanaso māsaiḥ śudhyanti te tribhiḥ
||24||षड्भिः सिध्यति मसैस्तु यद्यपि स्यात्स पापकृत् ।
ये पुनः शुद्धमनसो मासैः शुध्यन्ति ते त्रिभिः
yathā dinakaraspṛṣṭaṃ himaṃ śailādviśīryante |
tadvadvilīyate pāpaṃ spṛṣṭaṃ bhasmakaṇaiḥ śubhaiḥ
||25||यथा दिनकरस्पृष्टं हिमं शैलाद्विशीर्यन्ते ।
तद्वद्विलीयते पापं स्पृष्टं भस्मकणैः शुभैः
vainateyabhayatrastā yathā naśyanti pannagāḥ |
tadvatpāpāni naśyanti bhasmanābhyukṣitāni ha
||26||वैनतेयभयत्रस्ता यथा नश्यन्ति पन्नगाः ।
तद्वत्पापानि नश्यन्ति भस्मनाभ्युक्षितानि ह
narmadātoyapūtena bhasmanoddhūlayanti ye |
sadyaste pāpasaṅghācca mucyante nātra saṃśayaḥ
||27||नर्मदातोयपूतेन भस्मनोद्धूलयन्ति ये ।
सद्यस्ते पापसङ्घाच्च मुच्यन्ते नात्र संशयः
vrataṃ pāśupataṃ bhaktayā yathoktaṃ pālayanti ye |
śūdrānnena vihīnāstu te yānti paramāṃ gatim
||28||व्रतं पाशुपतं भक्तया यथोक्तं पालयन्ति ये ।
शूद्रान्नेन विहीनास्तु ते यान्ति परमां गतिम्
amṛtaṃ brāhmaṇasyānnaṃ kṣatriyānnaṃ payaḥ smṛtam |
vaiśyānnamannameva syācchūdrānnaṃ rudhiraṃ smṛtam
||29||अमृतं ब्राह्मणस्यान्नं क्षत्रियान्नं पयः स्मृतम् ।
वैश्यान्नमन्नमेव स्याच्छूद्रान्नं रुधिरं स्मृतम्
śūdrānnarasasaṃpuṣṭā ye mriyante dvijottamāḥ |
te tapojñānahīnāstu kākā gṛdhrā bhavanti te
||30||शूद्रान्नरससंपुष्टा ये म्रियन्ते द्विजोत्तमाः ।
ते तपोज्ञानहीनास्तु काका गृध्रा भवन्ति ते
duṣkṛtaṃ hi manuṣyāṇāmannamāśritya tiṣṭhati |
yo yasyānnaṃ samaśnāti sa tasyāśnāti kilbiṣam
||31||दुष्कृतं हि मनुष्याणामन्नमाश्रित्य तिष्ठति ।
यो यस्यान्नं समश्नाति स तस्याश्नाति किल्बिषम्
viśeṣādyatidharmeṇa tapolaulyaṃ samāśritāḥ |
narakaṃ yāntyasandigdhamityevaṃ śaṅkaro'bravīt
||32||विशेषाद्यतिधर्मेण तपोलौल्यं समाश्रिताः ।
नरकं यान्त्यसन्दिग्धमित्येवं शङ्करोऽब्रवीत्
īdṛgrūpāśca ye viprāḥ pāśupatye vyavasthitāḥ |
te mahatpāpasaṃghātaṃ dahantyeva na saṃśayaḥ
||33||ईदृग्रूपाश्च ये विप्राः पाशुपत्ये व्यवस्थिताः ।
ते महत्पापसंघातं दहन्त्येव न संशयः
viḍambena ca saṃyuktā laulupyena ca pīḍitāḥ |
asaṃgrāhyā ityevaṃ śrutinodanā
||34||विडम्बेन च संयुक्ता लौलुप्येन च पीडिताः ।
असंग्राह्या इत्येवं श्रुतिनोदना
mātāpitṛkṛtairdoṣairanye kecitsvakarmajaiḥ |
naṣṭā jñānāvalepena ahaṅkāreṇa'pare
||35||मातापितृकृतैर्दोषैरन्ये केचित्स्वकर्मजैः ।
नष्टा ज्ञानावलेपेन अहङ्कारेणऽपरे
śāṅkare prasthitā dharme ye smṛtyarthabahiṣkṛtāḥ |
kliśyamānāstu kalena te yānti paramāṃ gatim
||36||शाङ्करे प्रस्थिता धर्मे ये स्मृत्यर्थबहिष्कृताः ।
क्लिश्यमानास्तु कलेन ते यान्ति परमां गतिम्
aśraddadhānāḥ puruṣā mūrkhā dambhavivardhitāḥ |
na sidhyanti durātmānaḥ kudṛṣṭāntārthakīrtanāḥ
||37||अश्रद्दधानाः पुरुषा मूर्खा दम्भविवर्धिताः ।
न सिध्यन्ति दुरात्मानः कुदृष्टान्तार्थकीर्तनाः
mahābhāgye'pi tīrthasya śāṅkaraṃ vratamāsthitāḥ |
viyoniṃ yāntyasandigdhaṃ laulupyena samanvitāḥ
||38||महाभाग्येऽपि तीर्थस्य शाङ्करं व्रतमास्थिताः ।
वियोनिं यान्त्यसन्दिग्धं लौलुप्येन समन्विताः
na tīrthairna ca dānaiśca duṣkṛtaṃ hi vilupyate |
ajñānācca pramādācca kṛtaṃ pāpaṃ vinaśyati
||39||न तीर्थैर्न च दानैश्च दुष्कृतं हि विलुप्यते ।
अज्ञानाच्च प्रमादाच्च कृतं पापं विनश्यति
evaṃ jñātvā tu vidhinā vartitavyaṃ dvijātibhiḥ |
paraṃ brahma japadbhiśca vārtitavyaṃ muhurmuhuḥ
||40||एवं ज्ञात्वा तु विधिना वर्तितव्यं द्विजातिभिः ।
परं ब्रह्म जपद्भिश्च वार्तितव्यं मुहुर्मुहुः
ūrdhvarūpaṃ virūpākṣaṃ yo'dhīte rudrameva ca |
īśānaṃ paśyate sākṣātṣaṇmāsātsaṅgavarjitaḥ
||41||ऊर्ध्वरूपं विरूपाक्षं योऽधीते रुद्रमेव च ।
ईशानं पश्यते साक्षात्षण्मासात्सङ्गवर्जितः
saṃhitāyā daśāvṛttīryaḥ karoti susaṃyataḥ |
narmadātaṭamāśritya sa mucyetsarvapātakaiḥ
||42||संहिताया दशावृत्तीर्यः करोति सुसंयतः ।
नर्मदातटमाश्रित्य स मुच्येत्सर्वपातकैः
purāṇasaṃhitāṃ vāpi śaivīṃ vā vaiṣṇavīmapi |
yaḥ paṭhennarmadātīre śivāgre sa śivātmakaḥ
||43||पुराणसंहितां वापि शैवीं वा वैष्णवीमपि ।
यः पठेन्नर्मदातीरे शिवाग्रे स शिवात्मकः
ā bhūtasaṃkṣayaṃ yāvatsvargaloke mahīyate |
saṃsākhyasanaṃ hātuṃ purā proktaṃ tu nandinā
||44||आ भूतसंक्षयं यावत्स्वर्गलोके महीयते ।
संसाख्यसनं हातुं पुरा प्रोक्तं तु नन्दिना
devarṣisiddhagandharvasamavāye śivālaye |
nandigītāmimāṃ rājañchṛṇuṣvaikamanāḥ śubhām
||45||देवर्षिसिद्धगन्धर्वसमवाये शिवालये ।
नन्दिगीतामिमां राजञ्छृणुष्वैकमनाः शुभाम्
svargamokṣapradāṃ puṇyāṃ saṃsārabhayanāśinīm
||46||स्वर्गमोक्षप्रदां पुण्यां संसारभयनाशिनीम्
saṃsāragahvaraguhāṃ pravihātumetāṃ cedicchatha pratipadaṃ bhavatāpakhinnāḥ |
nānāvidhairnijakṛtairbahukarmapāśairbaddhāḥ sukhāya śṛṇutaikahitaṃ mayoktam
||47||संसारगह्वरगुहां प्रविहातुमेतां चेदिच्छथ प्रतिपदं भवतापखिन्नाः ।
नानाविधैर्निजकृतैर्बहुकर्मपाशैर्बद्धाः सुखाय शृणुतैकहितं मयोक्तम्
śakra vakragatiṃ mā gā mā kṛthā yama yātanām |
cetaḥ pracetaḥ śamaya laulupyaṃ tyaja vittapa
||48||शक्र वक्रगतिं मा गा मा कृथा यम यातनाम् ।
चेतः प्रचेतः शमय लौलुप्यं त्यज वित्तप
dīnānāthaviśiṣṭebhyo dhanaṃ sarvaṃ parityaja |
yadi saṃsārajaladhervīcīpreṅkhollanāturaḥ
||49||दीनानाथविशिष्टेभ्यो धनं सर्वं परित्यज ।
यदि संसारजलधेर्वीचीप्रेङ्खोल्लनातुरः
janmodvignaṃ mṛtestrastaṃ grastaṃ kāmādibhirnaram |
srastaṃ yo na yamādibhyaḥ pinākī pāti pāvanaḥ
||50||जन्मोद्विग्नं मृतेस्त्रस्तं ग्रस्तं कामादिभिर्नरम् ।
स्रस्तं यो न यमादिभ्यः पिनाकी पाति पावनः
mā dhehi garvaṃ kīnāśa hāsyaṃ yāsyasi pīḍayan |
prāṇinaṃ sarvaśaraṇaṃ tadbhāvi śaraṇaṃ tava
||51||मा धेहि गर्वं कीनाश हास्यं यास्यसि पीडयन् ।
प्राणिनं सर्वशरणं तद्भावि शरणं तव
kālaḥ karālako bālaḥ ko mṛtyuḥ ko yamādhamaḥ |
śivaviṣṇuparāṇāṃ hi narāṇāṃ kiṃ bhayaṃ bhavet
||52||कालः करालको बालः को मृत्युः को यमाधमः ।
शिवविष्णुपराणां हि नराणां किं भयं भवेत्
bhavabhārārtajantūnāṃ revātīranivāsinām |
bhargaśca bhagavāṃścaiva bhavabhītivibhedanau
||53||भवभारार्तजन्तूनां रेवातीरनिवासिनाम् ।
भर्गश्च भगवांश्चैव भवभीतिविभेदनौ
śivaṃ bhaja śivaṃ dhyāya śivaṃ stuhi śivaṃ yaja |
śivaṃ nama varāka tvaṃ jñānaṃ mokṣaṃ yadīcchasi
||54||शिवं भज शिवं ध्याय शिवं स्तुहि शिवं यज ।
शिवं नम वराक त्वं ज्ञानं मोक्षं यदीच्छसि
paṭha pañcānanaṃ śāstraṃ mantraṃ pañcākṣaraṃ japa |
dhehi pañcātmakaṃ tattvaṃ yaja pañcānanaṃ param
||55||पठ पञ्चाननं शास्त्रं मन्त्रं पञ्चाक्षरं जप ।
धेहि पञ्चात्मकं तत्त्वं यज पञ्चाननं परम्
kiṃ taiḥ karmagaṇaiḥ śocyairnānābhāvaviśeṣitaiḥ |
yadi pañcānanaḥ śrīmān sevyate sarvathā śivaḥ
||56||किं तैः कर्मगणैः शोच्यैर्नानाभावविशेषितैः ।
यदि पञ्चाननः श्रीमान् सेव्यते सर्वथा शिवः
kiṃ saṃsāragajonmattabṛṃhitairnibhṛtairapi |
yadi pañcānano devo bhāvagandhopasevitaḥ
||57||किं संसारगजोन्मत्तबृंहितैर्निभृतैरपि ।
यदि पञ्चाननो देवो भावगन्धोपसेवितः
re mūḍha kiṃ viṣādena prāpya karmakadarthanām |
bhavānīvallabhaṃ bhīmaṃ japa tvaṃ bhayanāśanam
||58||रे मूढ किं विषादेन प्राप्य कर्मकदर्थनाम् ।
भवानीवल्लभं भीमं जप त्वं भयनाशनम्
narmadātīranilayaṃ duḥkhaughavilayaṃkaram |
svargamokṣapradaṃ bhargaṃ bhaja mūḍha sureśvaram
||59||नर्मदातीरनिलयं दुःखौघविलयंकरम् ।
स्वर्गमोक्षप्रदं भर्गं भज मूढ सुरेश्वरम्
vihāya revāṃ surasindhusevyāṃ tattīrasaṃsthaṃ ca haraṃ hariṃ ca |
unmattavadbhāvavivarjitastvaṃ kva yāsi re mūḍha digantarāṇi
||60||विहाय रेवां सुरसिन्धुसेव्यां तत्तीरसंस्थं च हरं हरिं च ।
उन्मत्तवद्भावविवर्जितस्त्वं क्व यासि रे मूढ दिगन्तराणि
bhaja revājalaṃ puṇyaṃ yaja rudraṃ sanātanam |
japa pañcākṣarīṃ vidyāṃ vraja sthānaṃ ca vāñchitam
||61||भज रेवाजलं पुण्यं यज रुद्रं सनातनम् ।
जप पञ्चाक्षरीं विद्यां व्रज स्थानं च वाञ्छितम्
kleśayitvā nijaṃ kāyamupāyairbahubhistu kim |
bhaja revāṃ śivaṃ prāpya sukhasādhyaṃ paraṃ padam
||62||क्लेशयित्वा निजं कायमुपायैर्बहुभिस्तु किम् ।
भज रेवां शिवं प्राप्य सुखसाध्यं परं पदम्
evaṃ kailāsamāsādya nadīṃ sa śivasannidhau |
jagau yallokapālānāṃ tanmayoktaṃ tavādhunā
||63||एवं कैलासमासाद्य नदीं स शिवसन्निधौ ।
जगौ यल्लोकपालानां तन्मयोक्तं तवाधुना
mārkaṇḍeya uvāca
snānadānaparo yastu nityaṃ dharmamanuvrataḥ |
narmadātīramāśritya mucyate sarvapātakaiḥ
||64||स्नानदानपरो यस्तु नित्यं धर्ममनुव्रतः ।
नर्मदातीरमाश्रित्य मुच्यते सर्वपातकैः
vidhihīno japennityaṃ vedānsarvāñchataṃ samāḥ |
mṛtyulāṅgalajāpyena samo yo'pyadhiko guṇaiḥ
||65||विधिहीनो जपेन्नित्यं वेदान्सर्वाञ्छतं समाः ।
मृत्युलाङ्गलजाप्येन समो योऽप्यधिको गुणैः
bījayonyaviśuddhastu yathā rudraṃ na vindati |
tathā lāṅgalamantro'pi na tiṣṭhati gatāyuṣi
||66||बीजयोन्यविशुद्धस्तु यथा रुद्रं न विन्दति ।
तथा लाङ्गलमन्त्रोऽपि न तिष्ठति गतायुषि
gāyatrījapasaṃyuktaḥ saṃyamī hyadhiko guṇaiḥ |
agnimīḍe iṣetvo vā agna āyāhi nityadā
||67||गायत्रीजपसंयुक्तः संयमी ह्यधिको गुणैः ।
अग्निमीडे इषेत्वो वा अग्न आयाहि नित्यदा
śanno devīti kūlastho japenmucyeta kilbiṣaiḥ
||68||शन्नो देवीति कूलस्थो जपेन्मुच्येत किल्बिषैः
sāṅgopāṅgāṃstathā vedāñjapannityaṃ samāhitaḥ |
na tatphalamavāpnoti gāyatryā saṃyamī yathā
||69||साङ्गोपाङ्गांस्तथा वेदाञ्जपन्नित्यं समाहितः ।
न तत्फलमवाप्नोति गायत्र्या संयमी यथा
rudrādhyāyaṃ sakṛjjaptvā vipro vedasamanvitaḥ |
mucyate sarvapāpebhyo viṣṇulokaṃ sa gacchati
||70||रुद्राध्यायं सकृज्जप्त्वा विप्रो वेदसमन्वितः ।
मुच्यते सर्वपापेभ्यो विष्णुलोकं स गच्छति
anyadvai japyasaṃsthānaṃ sūktamāraṇyakaṃ tathā |
mucyate sarvapāpebhyo viṣṇulokaṃ sa gacchati
||71||अन्यद्वै जप्यसंस्थानं सूक्तमारण्यकं तथा ।
मुच्यते सर्वपापेभ्यो विष्णुलोकं स गच्छति
yatkiṃcitkriyate jāpyaṃ yacca dānaṃ pradīyate |
narmadājalamāśritya tatsarvaṃ cākṣayaṃ bhavet
||72||यत्किंचित्क्रियते जाप्यं यच्च दानं प्रदीयते ।
नर्मदाजलमाश्रित्य तत्सर्वं चाक्षयं भवेत्
evaṃvidhairvratairnityaṃ narmadāṃ ye samāśritāḥ |
te mṛtā vaiṣṇavaṃ yānti padaṃ vā śaivamavyayam
||73||एवंविधैर्व्रतैर्नित्यं नर्मदां ये समाश्रिताः ।
ते मृता वैष्णवं यान्ति पदं वा शैवमव्ययम्
satyalokaṃ narāḥ kecitsūryalokaṃ tathāpare |
apsarogaṇasaṃvītā yāvadābhūtasamplavam
||74||सत्यलोकं नराः केचित्सूर्यलोकं तथापरे ।
अप्सरोगणसंवीता यावदाभूतसम्प्लवम्
evaṃ vai vartamāne'smiṃlloke tu nṛpapuṃgava |
ṛṣīṇāṃ daśakoṭyastu kurukṣetranivāsinām
||75||एवं वै वर्तमानेऽस्मिंल्लोके तु नृपपुंगव ।
ऋषीणां दशकोट्यस्तु कुरुक्षेत्रनिवासिनाम्
mayā saha mahābhāga narmadātaṭamāśritāḥ |
phalamūlakṛtāhārā arcayantaḥ sthitāḥ śivam
||76||मया सह महाभाग नर्मदातटमाश्रिताः ।
फलमूलकृताहारा अर्चयन्तः स्थिताः शिवम्
tacca varṣaśataṃ divyaṃ kālasaṃkhyānumānataḥ |
ṣaḍviṃśatisahasrāṇi tāni mānuṣasaṃkhyayā
||77||तच्च वर्षशतं दिव्यं कालसंख्यानुमानतः ।
षड्विंशतिसहस्राणि तानि मानुषसंख्यया
tatastasyāmatītāyāṃ sandhyāyāṃ nṛpasattama |
śeṣaṃ mānuṣyamekaṃ tu kāle varṣaśataṃ sthitam
||78||ततस्तस्यामतीतायां सन्ध्यायां नृपसत्तम ।
शेषं मानुष्यमेकं तु काले वर्षशतं स्थितम्
tato'bhavadanāvṛṣṭirlokakṣayakarī tadā |
yayā yātaṃ jagatsarvaṃ kṣayaṃ bhūyo hi dāruṇam
||79||ततोऽभवदनावृष्टिर्लोकक्षयकरी तदा ।
यया यातं जगत्सर्वं क्षयं भूयो हि दारुणम्
ye pūrvamiha saṃsiddhā ṛṣayo vedapāragāḥ |
teṣāṃ prabhāvādbhagavān vavarṣa balavṛtrahā
||80||ये पूर्वमिह संसिद्धा ऋषयो वेदपारगाः ।
तेषां प्रभावाद्भगवान् ववर्ष बलवृत्रहा
mahatī bhūrisalilā samantādvṛṣṭirāhitā |
tato vṛṣṭyā tu teṣāṃ vai vartanaṃ samajāyata
||81||महती भूरिसलिला समन्ताद्वृष्टिराहिता ।
ततो वृष्ट्या तु तेषां वै वर्तनं समजायत
punaryugānte samprāpte kiṃciccheṣe kalau yuge |
niḥśeṣamabhavatsarvaṃ śuṣkaṃ sthāvarajaṅgamam
||82||पुनर्युगान्ते सम्प्राप्ते किंचिच्छेषे कलौ युगे ।
निःशेषमभवत्सर्वं शुष्कं स्थावरजङ्गमम्
nirvṛkṣauṣadhagulmaṃ ca tṛṇavīrudvivarjitam |
anāvṛṣṭihataṃ sarvaṃ bhūmaṇḍalamabhūdbhṛśam
||83||निर्वृक्षौषधगुल्मं च तृणवीरुद्विवर्जितम् ।
अनावृष्टिहतं सर्वं भूमण्डलमभूद्भृशम्
tataste ṛṣayaḥ sarve kṣuttṛṣārtāḥ sahasraśaḥ |
yugasvabhāvamāviṣṭā hīnasattvā abhavannṛpa
||84||ततस्ते ऋषयः सर्वे क्षुत्तृषार्ताः सहस्रशः ।
युगस्वभावमाविष्टा हीनसत्त्वा अभवन्नृप
naṣṭahomasvadhākāre yugānte samupasthite |
kiṃ kāryaṃ kva nu yāsyāmaḥ ko'smākaṃ śaraṇaṃ bhavet
||85||नष्टहोमस्वधाकारे युगान्ते समुपस्थिते ।
किं कार्यं क्व नु यास्यामः कोऽस्माकं शरणं भवेत्
tānahaṃ pratyuvācedaṃ mā bhaiṣṭeti punaḥpunaḥ |
īdṛgvidhā mayā dṛṣṭā bahavaḥ kālaparyayāḥ
||86||तानहं प्रत्युवाचेदं मा भैष्टेति पुनःपुनः ।
ईदृग्विधा मया दृष्टा बहवः कालपर्ययाः
narmadātīramāśritya te sarve gamitā mayā |
eṣā hi śaraṇaṃ devī samprāpte hi yugakṣaye
||87||नर्मदातीरमाश्रित्य ते सर्वे गमिता मया ।
एषा हि शरणं देवी सम्प्राप्ते हि युगक्षये
nānyā gatirihāsmākaṃ vidyate dvijasattamāḥ |
janitrī sarvabhūtānāṃ viśeṣeṇa dvijottamāḥ
||88||नान्या गतिरिहास्माकं विद्यते द्विजसत्तमाः ।
जनित्री सर्वभूतानां विशेषेण द्विजोत्तमाः
pitāmahā ye pitaro ye cānye prapitāmahāḥ |
te samastā gatāḥ svargaṃ samāśritya mahānadīm
||89||पितामहा ये पितरो ये चान्ये प्रपितामहाः ।
ते समस्ता गताः स्वर्गं समाश्रित्य महानदीम्
bhṛgvādyāḥ sapta ye tvāsanmama pūrvapitāmahāḥ |
dhaumṛṇī ca mahābhāgā mama bhāryā śucismitā |
manasvatī ca yā matā bhārgavo'ṅgirasastathā
||90||भृग्वाद्याः सप्त ये त्वासन्मम पूर्वपितामहाः ।
धौमृणी च महाभागा मम भार्या शुचिस्मिता ।
मनस्वती च या मता भार्गवोऽङ्गिरसस्तथा
pulastyaḥ pulahaścaiva vasiṣṭhātreyakāśyapāḥ |
tathānye ca mahābhāgā niyamavratacāriṇaḥ |
anye ca śatasāhasrā atra siddhiṃ samāgatāḥ
||91||पुलस्त्यः पुलहश्चैव वसिष्ठात्रेयकाश्यपाः ।
तथान्ये च महाभागा नियमव्रतचारिणः ।
अन्ये च शतसाहस्रा अत्र सिद्धिं समागताः
tasmādiyaṃ mahābhāgā na moktavyā kadācana |
nānyā kācinnadī śaktā lokatrayaphalapradā
||92||तस्मादियं महाभागा न मोक्तव्या कदाचन ।
नान्या काचिन्नदी शक्ता लोकत्रयफलप्रदा
dvandvairanekairbahubhiḥ kṣuttṛṣādyairmahābhayaiḥ |
mucyante te narāḥ sadyo narmadātīravāsinaḥ
||93||द्वन्द्वैरनेकैर्बहुभिः क्षुत्तृषाद्यैर्महाभयैः ।
मुच्यन्ते ते नराः सद्यो नर्मदातीरवासिनः
tasmātsarvaprayatnena sevitavyā saridvarā |
vāñchadbhiḥ paramaṃ śreya iha loke paratra ca
||94||तस्मात्सर्वप्रयत्नेन सेवितव्या सरिद्वरा ।
वाञ्छद्भिः परमं श्रेय इह लोके परत्र च
iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcama āvantyakhaṇḍe revākhaṇḍe śrīnarmadāmāhātmyavarṇanaṃ nāma ekādaśo'dhyāyaḥ ||