loṭaṇeśvaratīrthamāhātmyavarṇanam
śrīmārkaṇḍeya uvāca
tato gaccheddharādhīśa loṭaṇeśvaramuttamam |
uttare narmadākūle sarvapātakanāśanam
||1||ततो गच्छेद्धराधीश लोटणेश्वरमुत्तमम् ।
उत्तरे नर्मदाकूले सर्वपातकनाशनम्
tatkṣaṇādeva tatsarvaṃ saptajanmārjitaṃ tvagham |
naśyate devadevasya darśanādeva tannṛpa
||2||तत्क्षणादेव तत्सर्वं सप्तजन्मार्जितं त्वघम् ।
नश्यते देवदेवस्य दर्शनादेव तन्नृप
bālyātprabhṛti yatpāpaṃ yauvane cāpi yatkṛtam |
tatsarvaṃ vilayaṃ yāti devadevasya darśanāt
||3||बाल्यात्प्रभृति यत्पापं यौवने चापि यत्कृतम् ।
तत्सर्वं विलयं याति देवदेवस्य दर्शनात्
yudhiṣṭhira uvāca
āścaryabhūtaṃ lokeṣu narmadācaritaṃ mahat |
tvayā vai kathitaṃ vipra sakalaṃ pāpanāśanam
||4||आश्चर्यभूतं लोकेषु नर्मदाचरितं महत् ।
त्वया वै कथितं विप्र सकलं पापनाशनम्
yadekaṃ paramaṃ tīrthaṃ sarvatīrthaphalapradam |
śrotumicchāmi tatsarvaṃ dayāṃ kṛtvā vadāśu me
||5||यदेकं परमं तीर्थं सर्वतीर्थफलप्रदम् ।
श्रोतुमिच्छामि तत्सर्वं दयां कृत्वा वदाशु मे
ye keciddurlabhāḥ praśnāstriṣu lokeṣu sattama |
tvatprasādena te sarve śrutā me saha bāndhavaiḥ
||6||ये केचिद्दुर्लभाः प्रश्नास्त्रिषु लोकेषु सत्तम ।
त्वत्प्रसादेन ते सर्वे श्रुता मे सह बान्धवैः
etamekaṃ paraṃ praśnaṃ sarvapraśnavidāṃ vara |
śrutvāhaṃ tvatprasādena yatra yāmi sabāndhavaḥ
||7||एतमेकं परं प्रश्नं सर्वप्रश्नविदां वर ।
श्रुत्वाहं त्वत्प्रसादेन यत्र यामि सबान्धवः
śrīmārkaṇḍeya uvāca
sādhusādhu mahāprājña yasya te matirīdṛśī |
durlabhaṃ triṣu lokeṣu tasya te nāsti kiṃcana
||8||साधुसाधु महाप्राज्ञ यस्य ते मतिरीदृशी ।
दुर्लभं त्रिषु लोकेषु तस्य ते नास्ति किंचन
dharmamarthaṃ ca kāmaṃ ca mokṣaṃ ca bharatarṣabha |
kāle kāle ca yo vetti kartavyastena dhīmatā
||9||धर्ममर्थं च कामं च मोक्षं च भरतर्षभ ।
काले काले च यो वेत्ति कर्तव्यस्तेन धीमता
tasmātte sampravakṣyāmi praśnasyāsyottaraṃ śubham |
yacchrutvā sarvapāpebhyo mucyante bhuvi mānavāḥ
||10||तस्मात्ते सम्प्रवक्ष्यामि प्रश्नस्यास्योत्तरं शुभम् ।
यच्छ्रुत्वा सर्वपापेभ्यो मुच्यन्ते भुवि मानवाः
narmadā saritāṃ śreṣṭhā sarvatīrthamayī śubhā |
viśeṣaḥ kathitastasyā revāsāgarasaṅgame
||11||नर्मदा सरितां श्रेष्ठा सर्वतीर्थमयी शुभा ।
विशेषः कथितस्तस्या रेवासागरसङ्गमे
āgacchantīṃ nṛpaśreṣṭha dṛṣṭvā revāṃ mahodadhiḥ |
praṇamya ca punardevīṃ saṅgame revayā saha
||12||आगच्छन्तीं नृपश्रेष्ठ दृष्ट्वा रेवां महोदधिः ।
प्रणम्य च पुनर्देवीं सङ्गमे रेवया सह
saṃcintya manasā keyamiti māṃ vai saridvarā |
jñātvā saṃcintya manasā revāṃ liṅgodbhavāṃ parām
||13||संचिन्त्य मनसा केयमिति मां वै सरिद्वरा ।
ज्ञात्वा संचिन्त्य मनसा रेवां लिङ्गोद्भवां पराम्
luṭhanvai sammukhastāta gato revāṃ mahodadhiḥ |
samudre narmadā yatra praviṣṭāsti mahānadī
||14||लुठन्वै सम्मुखस्तात गतो रेवां महोदधिः ।
समुद्रे नर्मदा यत्र प्रविष्टास्ति महानदी
tatra devādhidevasya samudre liṅgamutthitam |
liṅgodbhūtā mahābhāgā narmadā saritāṃ varā
||15||तत्र देवाधिदेवस्य समुद्रे लिङ्गमुत्थितम् ।
लिङ्गोद्भूता महाभागा नर्मदा सरितां वरा
layaṃ gatā tatra liṅge tena puṇyatamā hi sā |
narmadāyāṃ vasannityaṃ narmadāmbu pibansadā |
dīkṣitaḥ sarvayajñeṣu somapānaṃ dine dine
||16||लयं गता तत्र लिङ्गे तेन पुण्यतमा हि सा ।
नर्मदायां वसन्नित्यं नर्मदाम्बु पिबन्सदा ।
दीक्षितः सर्वयज्ञेषु सोमपानं दिने दिने
saṅgame tatra yaḥ snātvā loṭaṇeśvaramarcayet |
so'śvamedhasya yajñasya phalaṃ prāpnoti mānavaḥ
||17||सङ्गमे तत्र यः स्नात्वा लोटणेश्वरमर्चयेत् ।
सोऽश्वमेधस्य यज्ञस्य फलं प्राप्नोति मानवः
vācikaṃ mānasaṃ pāpaṃ karmaṇā yatkṛtaṃ nṛpa |
loṭaṇeśvaramāsādya sarvaṃ vilayatāṃ vrajet
||18||वाचिकं मानसं पापं कर्मणा यत्कृतं नृप ।
लोटणेश्वरमासाद्य सर्वं विलयतां व्रजेत्
kārttikyāṃ tu viśeṣeṇa kathitaṃ śaṅkareṇa tu |
tacchṛṇuṣva nṛpaśreṣṭha sarvapāpāpanodanam
||19||कार्त्तिक्यां तु विशेषेण कथितं शङ्करेण तु ।
तच्छृणुष्व नृपश्रेष्ठ सर्वपापापनोदनम्
samprāptāṃ kārttikīṃ dṛṣṭvā gatvā tatra nṛpottama |
caturdaśyāmupoṣyaiva snātvā vai narmadājale
||20||सम्प्राप्तां कार्त्तिकीं दृष्ट्वा गत्वा तत्र नृपोत्तम ।
चतुर्दश्यामुपोष्यैव स्नात्वा वै नर्मदाजले
saṃtarpya pitṛdevāṃśca śrāddhaṃ kṛtvā yathāvidhi |
rātrau jāgaraṇaṃ kuryātsampūjya loṭaṇeśvaram
||21||संतर्प्य पितृदेवांश्च श्राद्धं कृत्वा यथाविधि ।
रात्रौ जागरणं कुर्यात्सम्पूज्य लोटणेश्वरम्
saphalaṃ jīvitaṃ tasya saphalaṃ tasya ceṣṭitam |
paṅgavaste na sandeho janma teṣāṃ nirarthakam
||22||सफलं जीवितं तस्य सफलं तस्य चेष्टितम् ।
पङ्गवस्ते न सन्देहो जन्म तेषां निरर्थकम्
ekāgramanasā yaistu na dṛṣṭo loṭaṇeśvaraḥ |
piśācatvaṃ viyonitvaṃ na bhavettasya vai kule
||23||एकाग्रमनसा यैस्तु न दृष्टो लोटणेश्वरः ।
पिशाचत्वं वियोनित्वं न भवेत्तस्य वै कुले
saṅgame tatra yo gatvā snānaṃ kṛtvā yathāvidhi |
puṇyaiścaiva tathā kuryādgītairnṛtyaiḥ prabodhanam
||24||सङ्गमे तत्र यो गत्वा स्नानं कृत्वा यथाविधि ।
पुण्यैश्चैव तथा कुर्याद्गीतैर्नृत्यैः प्रबोधनम्
tataḥ prabhātāṃ rajanīṃ dṛṣṭvā natvā mahodadhim |
āmantrya snānavidhinā snānaṃ tatra tu kārayet
||25||ततः प्रभातां रजनीं दृष्ट्वा नत्वा महोदधिम् ।
आमन्त्र्य स्नानविधिना स्नानं तत्र तु कारयेत्
oṃ namo viṣṇurūpāya tīrthanāthāya te namaḥ |
sānnidhyaṃ kuru me deva samudra lavaṇāmbhasi |
ityāmantraṇamantraḥ
||26||ओं नमो विष्णुरूपाय तीर्थनाथाय ते नमः ।
सान्निध्यं कुरु मे देव समुद्र लवणाम्भसि ।
इत्यामन्त्रणमन्त्रः
agniśca tejo mṛḍayā ca deho reto'dhā viṣṇuramṛtasya nābhiḥ |
evaṃ bruvan pāṇḍava satyavākyaṃ tato'vagāheta patiṃ nadīnām |
iti snānamantraḥ
||27||अग्निश्च तेजो मृडया च देहो रेतोऽधा विष्णुरमृतस्य नाभिः ।
एवं ब्रुवन् पाण्डव सत्यवाक्यं ततोऽवगाहेत पतिं नदीनाम् ।
इति स्नानमन्त्रः
ājanmaśatasāhasraṃ yatpāpaṃ kṛtavānnaraḥ |
sakṛtsnānādvyapoheta pāpaughaṃ lavaṇāmbhasi
||28||आजन्मशतसाहस्रं यत्पापं कृतवान्नरः ।
सकृत्स्नानाद्व्यपोहेत पापौघं लवणाम्भसि
anyathā hi kuruśreṣṭha devayonirasau vibhuḥ |
kuśāgreṇāpi vibudhairna spraṣṭavyo mahārṇavaḥ
||29||अन्यथा हि कुरुश्रेष्ठ देवयोनिरसौ विभुः ।
कुशाग्रेणापि विबुधैर्न स्प्रष्टव्यो महार्णवः
sarvaratnapradhānastvaṃ sarvaratnākarākara |
sarvāmarapradhāneśa gṛhāṇārghaṃ namo'stu te |
iti arvamantra
||30||सर्वरत्नप्रधानस्त्वं सर्वरत्नाकराकर ।
सर्वामरप्रधानेश गृहाणार्घं नमोऽस्तु ते ।
इति अर्वमन्त्र
pitṛdevamanuṣyāṃśca saṃtarpya tadanantaram |
uttīrya tīre tasyaiva pañcabhirdvijapuṃgavaiḥ
||31||पितृदेवमनुष्यांश्च संतर्प्य तदनन्तरम् ।
उत्तीर्य तीरे तस्यैव पञ्चभिर्द्विजपुंगवैः
śrāddhaṃ samācaretpaścāllokapālānurūpibhiḥ |
kṛtvāgre lokapālāṃstu pratiṣṭhāpya yathāvidhi
||32||श्राद्धं समाचरेत्पश्चाल्लोकपालानुरूपिभिः ।
कृत्वाग्रे लोकपालांस्तु प्रतिष्ठाप्य यथाविधि
sampūjya ca yathānyāyaṃ tāneva brāhmaṇaiḥ saha |
sukṛtaṃ duṣkṛtaṃ paścāttebhyaḥ sarvaṃ nivedayet
||33||सम्पूज्य च यथान्यायं तानेव ब्राह्मणैः सह ।
सुकृतं दुष्कृतं पश्चात्तेभ्यः सर्वं निवेदयेत्
bālyātprabhṛti yatpāpaṃ kṛtaṃ vārdhakayauvane |
prakhyāpayitvā tebhyo'gre lokapālānnimantrayet
||34||बाल्यात्प्रभृति यत्पापं कृतं वार्धकयौवने ।
प्रख्यापयित्वा तेभ्योऽग्रे लोकपालान्निमन्त्रयेत्
bālyātprabhṛti yatkiṃcitkṛtamā janmato'śubham |
viprebhyaḥ kathitaṃ sarvaṃ tatsāṃnidhyaṃ sthiteṣu me
||35||बाल्यात्प्रभृति यत्किंचित्कृतमा जन्मतोऽशुभम् ।
विप्रेभ्यः कथितं सर्वं तत्सांनिध्यं स्थितेषु मे
ityuktvā sa luṭhetpaścāttebhyo'greṇa ca sammukham |
anumānya ca tānpañca paścātsnānaṃ samācaret
||36||इत्युक्त्वा स लुठेत्पश्चात्तेभ्योऽग्रेण च सम्मुखम् ।
अनुमान्य च तान्पञ्च पश्चात्स्नानं समाचरेत्
śrāddhaṃ ca kāryaṃ vidhivatpitṛbhyo nṛpasattama |
evaṃ kṛte nṛpaśreṣṭha sarvapāpakṣayo bhavet
||37||श्राद्धं च कार्यं विधिवत्पितृभ्यो नृपसत्तम ।
एवं कृते नृपश्रेष्ठ सर्वपापक्षयो भवेत्
jijñāsārthaṃ tu yaḥ kaścidātmānaṃ jñātumicchati |
śubhāśubhaṃ ca yatkarma tasya niṣṭhāmimāṃ śṛṇu
||38||जिज्ञासार्थं तु यः कश्चिदात्मानं ज्ञातुमिच्छति ।
शुभाशुभं च यत्कर्म तस्य निष्ठामिमां शृणु
snātvā tatra mahātīrthe luṭhamāno vrajennaraḥ |
pāpakarmānyato yāti dharmakarmā vrajennadīm
||39||स्नात्वा तत्र महातीर्थे लुठमानो व्रजेन्नरः ।
पापकर्मान्यतो याति धर्मकर्मा व्रजेन्नदीम्
pāpakarmā tato jñātvā pāpaṃ me pūrvasaṃcitam |
snātvā tīrthavare tasmindānaṃ dadyādyathāvidhi
||40||पापकर्मा ततो ज्ञात्वा पापं मे पूर्वसंचितम् ।
स्नात्वा तीर्थवरे तस्मिन्दानं दद्याद्यथाविधि
loṭaṇeśvaramabhyarcya sarvapāpaiḥ pramucyate |
avakragamanaṃ gatvā mucyate sarvapātakaiḥ
||41||लोटणेश्वरमभ्यर्च्य सर्वपापैः प्रमुच्यते ।
अवक्रगमनं गत्वा मुच्यते सर्वपातकैः
tasmātsarvaprayatnena jñātvaivaṃ nṛpasattama |
snātavyaṃ mānavaistatra yatra saṃnihito haraḥ
||42||तस्मात्सर्वप्रयत्नेन ज्ञात्वैवं नृपसत्तम ।
स्नातव्यं मानवैस्तत्र यत्र संनिहितो हरः
evaṃ snātvā vidhānena brāhmaṇān vedapāragān |
pūjayetpṛthivīpāla sarvapāpopaśāntaye
||43||एवं स्नात्वा विधानेन ब्राह्मणान् वेदपारगान् ।
पूजयेत्पृथिवीपाल सर्वपापोपशान्तये
evaṃ guṇaviśiṣṭaṃ hi tattīrthaṃ nṛpasattama |
tasya tīrthasya māhātmyaṃ śṛṇuṣvaikamanā nṛpa
||44||एवं गुणविशिष्टं हि तत्तीर्थं नृपसत्तम ।
तस्य तीर्थस्य माहात्म्यं शृणुष्वैकमना नृप
tatra tīrthe naraḥ snātvā saṃtarpya pitṛdevatāḥ |
śrāddhaṃ yaḥ kurute tatra pitḥṇāṃ bhaktibhāvitaḥ
||45||तत्र तीर्थे नरः स्नात्वा संतर्प्य पितृदेवताः ।
श्राद्धं यः कुरुते तत्र पित्ःणां भक्तिभावितः
dānaṃ dadāti viprebhyo gobhūtilahiraṇyakam |
ṣaṣṭivarṣasahasrāṇi koṭirvarṣaśatāni ca
||46||दानं ददाति विप्रेभ्यो गोभूतिलहिरण्यकम् ।
षष्टिवर्षसहस्राणि कोटिर्वर्षशतानि च
vimānavaramārūḍhaḥ svargaloke mahīyate |
narmadāsarvatīrthebhyaḥ snāne dāne ca yatphalam
||47||विमानवरमारूढः स्वर्गलोके महीयते ।
नर्मदासर्वतीर्थेभ्यः स्नाने दाने च यत्फलम्
tatphalaṃ samavāpnoti revāsāgarasaṅgame |
suvarṇaṃ rajataṃ tāmraṃ maṇimauktikabhūṣaṇam
||48||तत्फलं समवाप्नोति रेवासागरसङ्गमे ।
सुवर्णं रजतं ताम्रं मणिमौक्तिकभूषणम्
govṛṣaṃ ca mahīṃ dhānyaṃ tatra dattvākṣayaṃ phalam |
śubhasyāpyaśubhasyāpi tatra tīrthe na saṃśayaḥ
||49||गोवृषं च महीं धान्यं तत्र दत्त्वाक्षयं फलम् ।
शुभस्याप्यशुभस्यापि तत्र तीर्थे न संशयः
tatra tīrthe naraḥ kaścitprāṇatyāgaṃ yudhiṣṭhira |
karoti bhaktyā vidhivattasya puṇyaphalaṃ śṛṇu
||50||तत्र तीर्थे नरः कश्चित्प्राणत्यागं युधिष्ठिर ।
करोति भक्त्या विधिवत्तस्य पुण्यफलं शृणु
koṭivarṣaṃ tu varṣāṇāṃ krīḍitvā śivamandire |
vedavedāṅgavidvipro jāyate vimale kule
||51||कोटिवर्षं तु वर्षाणां क्रीडित्वा शिवमन्दिरे ।
वेदवेदाङ्गविद्विप्रो जायते विमले कुले
putrapautrasamṛddho'sau dhanadhānyasamanvitaḥ |
sarvavyādhivinirmukto jīvecca śaradāṃśatam
||52||पुत्रपौत्रसमृद्धोऽसौ धनधान्यसमन्वितः ।
सर्वव्याधिविनिर्मुक्तो जीवेच्च शरदांशतम्
api dvādaśayātrāsu somanāthe yadarcite |
kārttikyāṃ kṛttikāyoge tatpuṇyaṃ loṭaṇeśvare
||53||अपि द्वादशयात्रासु सोमनाथे यदर्चिते ।
कार्त्तिक्यां कृत्तिकायोगे तत्पुण्यं लोटणेश्वरे
gayā gaṅgā kurukṣetre naimiṣe puṣkare tathā |
tatpuṇyaṃ labhate pārtha loṭaṇeśvaradarśanāt
||54||गया गङ्गा कुरुक्षेत्रे नैमिषे पुष्करे तथा ।
तत्पुण्यं लभते पार्थ लोटणेश्वरदर्शनात्
yaḥ śṛṇoti naro bhaktyā paṭhyamānamidaṃ śubham |
sarvapāpavinirmukto rudralokaṃ sa gacchati
||55||यः शृणोति नरो भक्त्या पठ्यमानमिदं शुभम् ।
सर्वपापविनिर्मुक्तो रुद्रलोकं स गच्छति
iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcama āvantyakhaṇḍe revākhaṇḍe loṭaṇeśvaratīrthamāhātmyavarṇanaṃ nāma viṃśatyuttaradviśatatamo'dhyāyaḥ ||