vyādhasvargagamanavarṇanam
īśvara uvāca
bhānumatī dvijānbhojya bubhuje bhuktaśeṣataḥ |
bhuktvā susukhamāsthāya tadannaṃ pariṇāmya ca
||1||भानुमती द्विजान्भोज्य बुभुजे भुक्तशेषतः ।
भुक्त्वा सुसुखमास्थाय तदन्नं परिणाम्य च
trayodaśyāṃ tato gatvā madanākhyatithau tadā |
mārkaṇḍasya hrade snātvānarcya devaṃ guhāśayam
||2||त्रयोदश्यां ततो गत्वा मदनाख्यतिथौ तदा ।
मार्कण्डस्य ह्रदे स्नात्वानर्च्य देवं गुहाशयम्
kṛtopavāsaniyamā snāpayitvā maheśvaram |
pañcāmṛtasugandhena dhūpadīpanivedanaiḥ
||3||कृतोपवासनियमा स्नापयित्वा महेश्वरम् ।
पञ्चामृतसुगन्धेन धूपदीपनिवेदनैः
ārcayadvividhaiḥ puṣpairnaivedyaiśca suśobhanaiḥ |
kṣapājāgaraṇaṃ kṛtvā śrutvā paurāṇikīṃ kathām
||4||आर्चयद्विविधैः पुष्पैर्नैवेद्यैश्च सुशोभनैः ।
क्षपाजागरणं कृत्वा श्रुत्वा पौराणिकीं कथाम्
nṛtyagītaistathā stotrairdadhyau devaṃ maheśvaram |
annaṃ vistāritaṃ sarvaṃ devasyāgre yathāvidhi
||5||नृत्यगीतैस्तथा स्तोत्रैर्दध्यौ देवं महेश्वरम् ।
अन्नं विस्तारितं सर्वं देवस्याग्रे यथाविधि
cāturvarṇyasutāḥ sarve bhojitāḥ saparicchadāḥ |
caturdaśyāṃ dinaṃ yāvatsampūjya vṛṣabhadhvajam
||6||चातुर्वर्ण्यसुताः सर्वे भोजिताः सपरिच्छदाः ।
चतुर्दश्यां दिनं यावत्सम्पूज्य वृषभध्वजम्
śaṅkhavāditrabherībhiḥ paṭahadhvanināditam |
kṣapājāgaraṇaṃ kṛtvā prabhūtajanasaṃkulam
||7||शङ्खवादित्रभेरीभिः पटहध्वनिनादितम् ।
क्षपाजागरणं कृत्वा प्रभूतजनसंकुलम्
nṛtyagītaistathā stotraiḥ preritā sā niśā tadā |
prabhāte bhojitā viprāḥ pāyasairmadhusarpiṣā
||8||नृत्यगीतैस्तथा स्तोत्रैः प्रेरिता सा निशा तदा ।
प्रभाते भोजिता विप्राः पायसैर्मधुसर्पिषा
dattvā dānāni viprebhyaḥ śaktyā viprānusārataḥ |
arcayitvā mahāpuṣpaiḥ sugandhairmadanena ca
||9||दत्त्वा दानानि विप्रेभ्यः शक्त्या विप्रानुसारतः ।
अर्चयित्वा महापुष्पैः सुगन्धैर्मदनेन च
vicitraiḥ sūkṣmavastraiśca devaḥ sampūjya veṣṭitaḥ |
sragdāmalambamānaiśca bahudīpasamujjvalaiḥ
||10||विचित्रैः सूक्ष्मवस्त्रैश्च देवः सम्पूज्य वेष्टितः ।
स्रग्दामलम्बमानैश्च बहुदीपसमुज्ज्वलैः
pakvānnairvividhairbhakṣyaiḥ suvṛttairmodakādibhiḥ |
tataste brāhmaṇāḥ sarve vedādhyayanatatparāḥ
||11||पक्वान्नैर्विविधैर्भक्ष्यैः सुवृत्तैर्मोदकादिभिः ।
ततस्ते ब्राह्मणाः सर्वे वेदाध्ययनतत्पराः
tatparva kīrtayāṃścakruḥ padmakaṃ nāma nāmataḥ |
ādityasya dinaṃ tvadya tithiḥ pañcadaśī tathā
||12||तत्पर्व कीर्तयांश्चक्रुः पद्मकं नाम नामतः ।
आदित्यस्य दिनं त्वद्य तिथिः पञ्चदशी तथा
tvāṣṭrameva ca nakṣatraṃ saṃkrāntirviṣuvantathā |
vyatīpātastathā yogaḥ karaṇaviṣṭireva ca
||13||त्वाष्ट्रमेव च नक्षत्रं संक्रान्तिर्विषुवन्तथा ।
व्यतीपातस्तथा योगः करणविष्टिरेव च
padmakaṃ nāma parvaitadayanādicaturguṇam |
atra dattaṃ hutaṃ japtaṃ sarvaṃ bhavati cākṣayam
||14||पद्मकं नाम पर्वैतदयनादिचतुर्गुणम् ।
अत्र दत्तं हुतं जप्तं सर्वं भवति चाक्षयम्
te dvijā bhānumatyātha śūlabhedaṃ gatāḥ saha |
dadṛśuḥ śabaraṃ kuṇḍe bhāryayā saha saṃsthitam
||15||ते द्विजा भानुमत्याथ शूलभेदं गताः सह ।
ददृशुः शबरं कुण्डे भार्यया सह संस्थितम्
aiśānīṃ sa diśaṃ gatvā parvate bhṛgumūrdhani |
patituṃ ca samārūḍho bhāryayā saha pārthiva
||16||ऐशानीं स दिशं गत्वा पर्वते भृगुमूर्धनि ।
पतितुं च समारूढो भार्यया सह पार्थिव
bhānumatyuvāca
tiṣṭha tiṣṭha mahāsattva śṛṇuṣva vacanaṃ mama |
kimarthaṃ tyajasi prāṇānadyāpi ca yuvā bhavān
||17||तिष्ठ तिष्ठ महासत्त्व शृणुष्व वचनं मम ।
किमर्थं त्यजसि प्राणानद्यापि च युवा भवान्
kaḥ santāpaḥ ka udvegaḥ kiṃ duḥkhaṃ vyādhireva ca |
śiśuḥ saṃdṛśyase'dyāpi kāraṇaṃ kathyatāmidam
||18||कः सन्तापः क उद्वेगः किं दुःखं व्याधिरेव च ।
शिशुः संदृश्यसेऽद्यापि कारणं कथ्यतामिदम्
śabara uvāca
kāraṇaṃ nāsti me kiṃcinna duḥkhaṃ kiṃcideva tu |
saṃsārabhayabhīto'haṃ nānyā buddhiḥ pravartate
||19||कारणं नास्ति मे किंचिन्न दुःखं किंचिदेव तु ।
संसारभयभीतोऽहं नान्या बुद्धिः प्रवर्तते
duḥkhena labhyate yasmānmānuṣyaṃ janma bhāgyataḥ |
mānuṣyaṃ janma cāsādya yā na dharmaṃ samācaret
||20||दुःखेन लभ्यते यस्मान्मानुष्यं जन्म भाग्यतः ।
मानुष्यं जन्म चासाद्य या न धर्मं समाचरेत्
sa gacchennirayaṃ ghoramātmadoṣeṇa sundari |
tasmātpatitumicchāmi tīrthe'sminpāpanāśane
||21||स गच्छेन्निरयं घोरमात्मदोषेण सुन्दरि ।
तस्मात्पतितुमिच्छामि तीर्थेऽस्मिन्पापनाशने
rājñyuvāca
adyāpi vartate kālo dharmasyopārjane tava |
kṛtāpakṛtakarmā vai vratadānairviśudhyati
||22||अद्यापि वर्तते कालो धर्मस्योपार्जने तव ।
कृतापकृतकर्मा वै व्रतदानैर्विशुध्यति
ahaṃ dāsyāmi dhānyaṃ vā vāsāṃsi draviṇaṃ bahu |
nityamācara dharmaṃ tvaṃ dhyāyannityaṃ maheśvaram
||23||अहं दास्यामि धान्यं वा वासांसि द्रविणं बहु ।
नित्यमाचर धर्मं त्वं ध्यायन्नित्यं महेश्वरम्
śabara uvāca
naivāhaṃ kāmaye vittaṃ na dhānyaṃ vastrameva ca |
yo yasyaivānnamaśnāti sa tasyāśnāti kilbiṣam
||24||नैवाहं कामये वित्तं न धान्यं वस्त्रमेव च ।
यो यस्यैवान्नमश्नाति स तस्याश्नाति किल्बिषम्
rājñyuvāca
kandamūlaphalāhāro bhramitvā bhaikṣyamuttamam |
avagāhya sutīrthāni sarvapāpaiḥ pramucyate
||25||कन्दमूलफलाहारो भ्रमित्वा भैक्ष्यमुत्तमम् ।
अवगाह्य सुतीर्थानि सर्वपापैः प्रमुच्यते
tato vimuktapāpastu yatkiṃcitkurute śuciḥ |
karmaṇā tena pūtastvaṃ sadgatiṃ prāpsyasi dhruvam
||26||ततो विमुक्तपापस्तु यत्किंचित्कुरुते शुचिः ।
कर्मणा तेन पूतस्त्वं सद्गतिं प्राप्स्यसि ध्रुवम्
śabara uvāca
annamadya mayā tyaktaṃ prāṇebhyo'pi mahattaram |
satyaṃ na lopayeddevi niścitātra matirmama
||27||अन्नमद्य मया त्यक्तं प्राणेभ्योऽपि महत्तरम् ।
सत्यं न लोपयेद्देवि निश्चितात्र मतिर्मम
prasādaḥ kriyatāṃ devi kṣamasvādya janaiḥ saha |
ardhottarīyavastreṇa saṃyamyātmānamudyataḥ
||28||प्रसादः क्रियतां देवि क्षमस्वाद्य जनैः सह ।
अर्धोत्तरीयवस्त्रेण संयम्यात्मानमुद्यतः
bhāryayā sahito vyādho hariṃ dhyātvā papāta ha |
nagārdhātpatito yāvadgatajīvo narādhipa
||29||भार्यया सहितो व्याधो हरिं ध्यात्वा पपात ह ।
नगार्धात्पतितो यावद्गतजीवो नराधिप
cūrṇībhūtau hi tau dṛṣṭvā kuṇḍasyopari bhūmipa |
trimuhūrte gate kāle śabaro bhāryayā saha
||30||चूर्णीभूतौ हि तौ दृष्ट्वा कुण्डस्योपरि भूमिप ।
त्रिमुहूर्ते गते काले शबरो भार्यया सह
divyaṃ vimānamārūḍho gataścānuttamāṃ gatim
||31||दिव्यं विमानमारूढो गतश्चानुत्तमां गतिम्
iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcama āvantyakhaṇḍe revākhaṇḍe vyādhasvargagamanavarṇanaṃ nāma saptapañcāśattamo'dhyāyaḥ ||