bhṛgukacchatīrthamāhātmyavarṇanam
śrīmārkaṇḍeya uvāca
tato bhṛguḥ śriyā caiva sametaḥ kacchapaṃ gataḥ |
abhinandya yathānyāyamuvāca vacanaṃ śubham
||1||ततो भृगुः श्रिया चैव समेतः कच्छपं गतः ।
अभिनन्द्य यथान्यायमुवाच वचनं शुभम्
tvayā dhṛtā dharā sarvā tathā lokāścarācarāḥ |
tathaiva puṇyabhāvatvātsthitastatra mahāmate
||2||त्वया धृता धरा सर्वा तथा लोकाश्चराचराः ।
तथैव पुण्यभावत्वात्स्थितस्तत्र महामते
cāturvidyasya saṃsthānaṃ karomi ramayā saha |
yadi tvaṃ manyase deva tadādeśaya māṃ vibho
||3||चातुर्विद्यस्य संस्थानं करोमि रमया सह ।
यदि त्वं मन्यसे देव तदादेशय मां विभो
kūrma uvāca
evameva dvijaśreṣṭha mama nāmāṅkitaṃ puram |
bhaviṣyati mahatkālaṃ mamopari susaṃsthitam
||4||एवमेव द्विजश्रेष्ठ मम नामाङ्कितं पुरम् ।
भविष्यति महत्कालं ममोपरि सुसंस्थितम्
acalaṃ susthiraṃ tāta na bhīḥ kāryā sulocane |
etacchrutvā śubhaṃ vākyaṃ kacchapasya mukhāccyutam
||5||अचलं सुस्थिरं तात न भीः कार्या सुलोचने ।
एतच्छ्रुत्वा शुभं वाक्यं कच्छपस्य मुखाच्च्युतम्
hṛṣṭastuṣṭaḥ śriyā sārddhaṃ padmayonisuto bhṛguḥ |
abhīci udaye prāpte kṛtakautukamaṅgalaḥ
||6||हृष्टस्तुष्टः श्रिया सार्द्धं पद्मयोनिसुतो भृगुः ।
अभीचि उदये प्राप्ते कृतकौतुकमङ्गलः
nandane vatsare māghe pañcamyāṃ bharatarṣabha |
śaste tu hyuttarāyoge kumbhasthe śaśimaṇḍale
||7||नन्दने वत्सरे माघे पञ्चम्यां भरतर्षभ ।
शस्ते तु ह्युत्तरायोगे कुम्भस्थे शशिमण्डले
revāyā uttare tīre gambhīre cābhivāruṇi |
prāgudakpravaṇe deśe koṭitīrthasamanvitam
||8||रेवाया उत्तरे तीरे गम्भीरे चाभिवारुणि ।
प्रागुदक्प्रवणे देशे कोटितीर्थसमन्वितम्
krośapramāṇaṃ tatkṣetraṃ prāsādaśatasaṃkulam |
acireṇaiva kālena tapobalasamanvitaḥ |
vicintya viśvakarmāṇaṃ cakāra bhṛgusattamaḥ
||9||क्रोशप्रमाणं तत्क्षेत्रं प्रासादशतसंकुलम् ।
अचिरेणैव कालेन तपोबलसमन्वितः ।
विचिन्त्य विश्वकर्माणं चकार भृगुसत्तमः
brāhmaṇā vedavidvāṃsaḥ kṣatriyā rājyapālakāḥ |
vaiśyā vṛttiratāstatra śūdrāḥ śuśrūṣakāstriṣu
||10||ब्राह्मणा वेदविद्वांसः क्षत्रिया राज्यपालकाः ।
वैश्या वृत्तिरतास्तत्र शूद्राः शुश्रूषकास्त्रिषु
evaṃ śriyā vṛtaṃ kṣetraṃ paramānandananditam |
nirmitaṃ bhṛguṇā tāta sarvapātakanāśanam |
iti bhṛgukacchotpattiḥ
||11||एवं श्रिया वृतं क्षेत्रं परमानन्दनन्दितम् ।
निर्मितं भृगुणा तात सर्वपातकनाशनम् ।
इति भृगुकच्छोत्पत्तिः
mārkaṇḍeya uvāca
tataḥ kālena mahatā kasmiṃścitkāraṇāntare |
devalokaṃ jagāmāśu lakṣmīrṛṣisamāgame
||12||ततः कालेन महता कस्मिंश्चित्कारणान्तरे ।
देवलोकं जगामाशु लक्ष्मीरृषिसमागमे
samarpya kuñcikāṭṭālaṃ bhṛgave brahmavādine |
pālayasva yathārthaṃ vai sthānakaṃ mama suvrata
||13||समर्प्य कुञ्चिकाट्टालं भृगवे ब्रह्मवादिने ।
पालयस्व यथार्थं वै स्थानकं मम सुव्रत
devakāryāṇyaśeṣāṇi kṛtvā śrīḥ punarāgatā |
ājagāma ramā devī bhṛgukacchaṃ tvarānvitā
||14||देवकार्याण्यशेषाणि कृत्वा श्रीः पुनरागता ।
आजगाम रमा देवी भृगुकच्छं त्वरान्विता
prārthitaṃ kuñcikāṭṭālaṃ svagṛhaṃ saparigraham |
bhṛguryadā tadā pārtha mithyā nāsti tadā vadata
||15||प्रार्थितं कुञ्चिकाट्टालं स्वगृहं सपरिग्रहम् ।
भृगुर्यदा तदा पार्थ मिथ्या नास्ति तदा वदत
eva vivādaḥ sumahānsaṃjātaśca nareśvara |
mameti mama caiveti parasparasamāgame
||16||एव विवादः सुमहान्संजातश्च नरेश्वर ।
ममेति मम चैवेति परस्परसमागमे
tataḥ kālena mahatā bhṛguṇā paramarṣiṇā |
cāturvidyapramāṇārthaṃ cakāra mahatīṃ sthitim
||17||ततः कालेन महता भृगुणा परमर्षिणा ।
चातुर्विद्यप्रमाणार्थं चकार महतीं स्थितिम्
asmadīyaṃ yathā sarvaṃ nagaraṃ mṛgalocane |
cāturvidyā dvijāḥ sarve tathā jānanti sundari
||18||अस्मदीयं यथा सर्वं नगरं मृगलोचने ।
चातुर्विद्या द्विजाः सर्वे तथा जानन्ति सुन्दरि
śrīruvāca
pramāṇaṃ mama viprendra cāturvaṇyā na saṃśayaḥ |
madīyaṃ vā tvadīyaṃ vā kathayantu dvijottamāḥ
||19||प्रमाणं मम विप्रेन्द्र चातुर्वण्या न संशयः ।
मदीयं वा त्वदीयं वा कथयन्तु द्विजोत्तमाः
tataḥ samastairvibudhaiḥ sampradhārya parasparam |
dvidhā tairvāksthalaṃ dṛṣṭvā brāhmaṇā nṛpasaṃhitam
||20||ततः समस्तैर्विबुधैः सम्प्रधार्य परस्परम् ।
द्विधा तैर्वाक्स्थलं दृष्ट्वा ब्राह्मणा नृपसंहितम्
aṣṭādaśasahasrāṇi nocurvai kiṃciduttaram |
aṣṭādaśasahasreṣu bhṛgukopabhayānnṛpa |
uktaṃ ca tālakaṃ haste yasya tasyedamuttaram
||21||अष्टादशसहस्राणि नोचुर्वै किंचिदुत्तरम् ।
अष्टादशसहस्रेषु भृगुकोपभयान्नृप ।
उक्तं च तालकं हस्ते यस्य तस्येदमुत्तरम्
etacchrutvā tu sā devī nigamaṃ naigamaiḥ kṛtam |
krodhena mahatāviṣṭā śaśāpa dvijapuṃgavān
||22||एतच्छ्रुत्वा तु सा देवी निगमं नैगमैः कृतम् ।
क्रोधेन महताविष्टा शशाप द्विजपुंगवान्
śrīdevyuvāca
yasmātsatyaṃ samutsṛjya lobhopahatamānasaiḥ |
madīyaṃ lopitaṃ sthānaṃ tasmācchṛṇvantu me giram
||23||यस्मात्सत्यं समुत्सृज्य लोभोपहतमानसैः ।
मदीयं लोपितं स्थानं तस्माच्छृण्वन्तु मे गिरम्
tripauruṣā bhavedvidyā tripuruṣaṃ na bhaveddhanam |
na dvitīyastu vo vedaḥ paṭhito bhavati dvijāḥ
||24||त्रिपौरुषा भवेद्विद्या त्रिपुरुषं न भवेद्धनम् ।
न द्वितीयस्तु वो वेदः पठितो भवति द्विजाः
gṛhāṇi na dvibhaumāni na ca bhūtiḥ sthirā dvijāḥ |
pakṣapātena vo dharmo na ca niḥśreyabhāvataḥ
||25||गृहाणि न द्विभौमानि न च भूतिः स्थिरा द्विजाः ।
पक्षपातेन वो धर्मो न च निःश्रेयभावतः
iṣṭo gotrajanaḥ kaścillobhenāvṛtamānasaḥ |
na ca dvaidhaṃ parityajya hyekaṃ satyaṃ bhaviṣyati
||26||इष्टो गोत्रजनः कश्चिल्लोभेनावृतमानसः ।
न च द्वैधं परित्यज्य ह्येकं सत्यं भविष्यति
adyaprabhṛti sarveṣāmahaṅkāro dvijanmanām |
na pitā putravākyena na putraḥ pitṛkarmaṇi
||27||अद्यप्रभृति सर्वेषामहङ्कारो द्विजन्मनाम् ।
न पिता पुत्रवाक्येन न पुत्रः पितृकर्मणि
ahaṅkārakṛtāḥ sarve bhaviṣyanti na saṃśayaḥ |
iti śaptvā ramādevī tadaiva ca divaṃ yayau
||28||अहङ्कारकृताः सर्वे भविष्यन्ति न संशयः ।
इति शप्त्वा रमादेवी तदैव च दिवं ययौ
tato gatāyāṃ vai lakṣmyāṃ devā brahmarṣayo'malāḥ |
krodhalobhamidaṃ sthānaṃ te'pi coktvā divaṃ yayuḥ
||29||ततो गतायां वै लक्ष्म्यां देवा ब्रह्मर्षयोऽमलाः ।
क्रोधलोभमिदं स्थानं तेऽपि चोक्त्वा दिवं ययुः
gatāṃ dṛṣṭvā tato devīmṛṣīṃścaiva tapodhanān |
bhṛguśca parameṣṭhī sa viṣādamagamatparam |
prasādayāmāsa punaḥ śaṅkaraṃ tripurāntakam
||30||गतां दृष्ट्वा ततो देवीमृषींश्चैव तपोधनान् ।
भृगुश्च परमेष्ठी स विषादमगमत्परम् ।
प्रसादयामास पुनः शङ्करं त्रिपुरान्तकम्
tapasā mahatā pārtha tatastuṣṭo maheśvaraḥ |
uvāca vacanaṃ kāle harṣayan bhṛgusattamam
||31||तपसा महता पार्थ ततस्तुष्टो महेश्वरः ।
उवाच वचनं काले हर्षयन् भृगुसत्तमम्
kiṃ viṣaṇṇo'si viprendra kiṃ vā santāpakāraṇam |
mayi prasanne'pi tava hyetatkathaya me'nagha
||32||किं विषण्णोऽसि विप्रेन्द्र किं वा सन्तापकारणम् ।
मयि प्रसन्नेऽपि तव ह्येतत्कथय मेऽनघ
bhṛguruvāca
śāpayitvā dvijānsarvānpurā lakṣmīrvinirgatā |
apavitramidaṃ coktvā tato devā vinirgatāḥ
||33||शापयित्वा द्विजान्सर्वान्पुरा लक्ष्मीर्विनिर्गता ।
अपवित्रमिदं चोक्त्वा ततो देवा विनिर्गताः
īśvara uvāca
purā mayā yathā proktaṃ tattathā na tadanyathā |
krodhasthānamasaṃdehaṃ tathānyadapi tacchṛṇu
||34||पुरा मया यथा प्रोक्तं तत्तथा न तदन्यथा ।
क्रोधस्थानमसंदेहं तथान्यदपि तच्छृणु
tatra sthānasamudbhūtā mahadbhayavivarjitāḥ |
brāhmaṇā matprasādena bhaviṣyanti na saṃśayaḥ
||35||तत्र स्थानसमुद्भूता महद्भयविवर्जिताः ।
ब्राह्मणा मत्प्रसादेन भविष्यन्ति न संशयः
vedavidyāvratasnātāḥ sarvaśāstraviśāradāḥ |
ye'pi te śatasāhasrāstvaritā hyāgatāstviha
||36||वेदविद्याव्रतस्नाताः सर्वशास्त्रविशारदाः ।
येऽपि ते शतसाहस्रास्त्वरिता ह्यागतास्त्विह
apaṭhasyāpi mūrkhasya sarvāvasthāṃ gatasya ca |
uttarāduttaraṃ śakro dātuṃ na tu bhṛgūttama
||37||अपठस्यापि मूर्खस्य सर्वावस्थां गतस्य च ।
उत्तरादुत्तरं शक्रो दातुं न तु भृगूत्तम
koṭitīrthamidaṃ sthānaṃ sarvapāpapraṇāśanam |
adyaprabhṛti viprendra bhaviṣyati na saṃśayaḥ
||38||कोटितीर्थमिदं स्थानं सर्वपापप्रणाशनम् ।
अद्यप्रभृति विप्रेन्द्र भविष्यति न संशयः
matprasādāddevagaṇaiḥ sevitaṃ ca bhaviṣyati |
bhṛgukṣetre mṛtā ye tu kṛmikīṭapataṃgakāḥ
||39||मत्प्रसादाद्देवगणैः सेवितं च भविष्यति ।
भृगुक्षेत्रे मृता ये तु कृमिकीटपतंगकाः
vāsasteṣāṃ śive loke matprasādādbhaviṣyati |
vṛṣakhāte naraḥ snātvā pūjayitvā maheśvaram
||40||वासस्तेषां शिवे लोके मत्प्रसादाद्भविष्यति ।
वृषखाते नरः स्नात्वा पूजयित्वा महेश्वरम्
sarvamedhasya yajñasya phalaṃ prāpnotyasaṃśayam |
bhṛgutīrthe naraḥ snātvā tarpayetpitṛdevatāḥ
||41||सर्वमेधस्य यज्ञस्य फलं प्राप्नोत्यसंशयम् ।
भृगुतीर्थे नरः स्नात्वा तर्पयेत्पितृदेवताः
tasya te dvādaśābdāni śāntiṃ gacchanti tarpitāḥ |
dadhikṣīreṇa toyena ghṛtena madhunā saha
||42||तस्य ते द्वादशाब्दानि शान्तिं गच्छन्ति तर्पिताः ।
दधिक्षीरेण तोयेन घृतेन मधुना सह
ye snapanti virūpākṣaṃ teṣāṃ vāsastriviṣṭape |
matprasādāddvijaśreṣṭha sarvadevānusevitam
||43||ये स्नपन्ति विरूपाक्षं तेषां वासस्त्रिविष्टपे ।
मत्प्रसादाद्द्विजश्रेष्ठ सर्वदेवानुसेवितम्
bhaviṣyati bhṛgukṣetraṃ kurukṣetrādibhiḥ samam |
mārtaṇḍagrahaṇe prāpte yavaṃ kṛtvā hiraṇmayam
||44||भविष्यति भृगुक्षेत्रं कुरुक्षेत्रादिभिः समम् ।
मार्तण्डग्रहणे प्राप्ते यवं कृत्वा हिरण्मयम्
dattvā śirasi yaḥ snāti bhṛgukṣetre dvijottama |
avicāreṇa taṃ viddhi saṃsnātaṃ kurujāṅgale
||45||दत्त्वा शिरसि यः स्नाति भृगुक्षेत्रे द्विजोत्तम ।
अविचारेण तं विद्धि संस्नातं कुरुजाङ्गले
ahaṃ caiva vasiṣyāmi ambikā ca mama priyā |
sarvaduḥkhāpahā devī nāmnā saubhāgyasundarī
||46||अहं चैव वसिष्यामि अम्बिका च मम प्रिया ।
सर्वदुःखापहा देवी नाम्ना सौभाग्यसुन्दरी
vasiṣyāmi tayā devyā sahito bhṛgukacchake |
evamuktvā sthito devo bhṛgukacche'mbikā tathā
||47||वसिष्यामि तया देव्या सहितो भृगुकच्छके ।
एवमुक्त्वा स्थितो देवो भृगुकच्छेऽम्बिका तथा
bhṛgustu svapuraṃ prāyādbrahmaghoṣanināditam |
ṛgyajuḥsāmaghoṣeṇa hyatharvaṇanināditam
||48||भृगुस्तु स्वपुरं प्रायाद्ब्रह्मघोषनिनादितम् ।
ऋग्यजुःसामघोषेण ह्यथर्वणनिनादितम्
tatra tīrthe tu yaḥ snātvā vṛṣamutsṛjate naraḥ |
sa yāti śivasāyujyamityevaṃ śaṅkaro'bravīt
||49||तत्र तीर्थे तु यः स्नात्वा वृषमुत्सृजते नरः ।
स याति शिवसायुज्यमित्येवं शङ्करोऽब्रवीत्
tatra tīrthe tu yaḥ snātvā caitre māsi samācaret |
dadyācca lavaṇaṃ vipre pūjya saubhāgyasundarīm
||50||तत्र तीर्थे तु यः स्नात्वा चैत्रे मासि समाचरेत् ।
दद्याच्च लवणं विप्रे पूज्य सौभाग्यसुन्दरीम्
gobhūhiraṇyaṃ viprebhyaḥ prīyetāṃ lalitāśivau |
na duḥkhaṃ durbhagatvaṃ ca viyogaṃ patinā saha
||51||गोभूहिरण्यं विप्रेभ्यः प्रीयेतां ललिताशिवौ ।
न दुःखं दुर्भगत्वं च वियोगं पतिना सह
prāpnoti nārī rājendra bhṛgutīrthāplavena ca |
yastu nityaṃ bhṛguṃ devaṃ paśyedvai pāṇḍunandana
||52||प्राप्नोति नारी राजेन्द्र भृगुतीर्थाप्लवेन च ।
यस्तु नित्यं भृगुं देवं पश्येद्वै पाण्डुनन्दन
ā brahmasadanaṃ yāvattatrasthairdaivataiḥ saha |
yatphalaṃ samavāpnoti tacchṛṇuṣva nṛpottama
||53||आ ब्रह्मसदनं यावत्तत्रस्थैर्दैवतैः सह ।
यत्फलं समवाप्नोति तच्छृणुष्व नृपोत्तम
suvarṇaśṛṅgīṃ kapilāṃ payasvinīṃ sādhvīṃ suśīlāṃ taruṇīṃ savatsām |
dattvā dvije sarvavratopapanne phalaṃ ca yatsyāttadihaiva nūnam
||54||सुवर्णशृङ्गीं कपिलां पयस्विनीं साध्वीं सुशीलां तरुणीं सवत्साम् ।
दत्त्वा द्विजे सर्वव्रतोपपन्ने फलं च यत्स्यात्तदिहैव नूनम्
samāḥ sahasrāṇi tu sapta vai jale mriyellabheddvādaśavahnimadhye |
tyajaṃstanuṃ śūravṛttyā narendra śakrātithyaṃ yāti vai martyadharmā
||55||समाः सहस्राणि तु सप्त वै जले म्रियेल्लभेद्द्वादशवह्निमध्ये ।
त्यजंस्तनुं शूरवृत्त्या नरेन्द्र शक्रातिथ्यं याति वै मर्त्यधर्मा
ākhyānametacca sadā yaśasyaṃ svargyaṃ dhanyaṃ putryamāyuṣyakāri |
śṛṇvaṃllabhetsarvametaddhi bhaktyā parvaṇi parvaṇyājamīḍhassadaiva
||56||आख्यानमेतच्च सदा यशस्यं स्वर्ग्यं धन्यं पुत्र्यमायुष्यकारि ।
शृण्वंल्लभेत्सर्वमेतद्धि भक्त्या पर्वणि पर्वण्याजमीढस्सदैव
saṃnyāsaṃ kurute yastu bhṛgutīrthe vidhānataḥ |
sa mṛtaḥ paramaṃ sthānaṃ gacchedvai yacca durlabham
||57||संन्यासं कुरुते यस्तु भृगुतीर्थे विधानतः ।
स मृतः परमं स्थानं गच्छेद्वै यच्च दुर्लभम्
etacchrutvā bhṛguśreṣṭho devadevena bhāṣitam |
prahṛṣṭavadano bhūtvā tatraiva saṃsthito dvijaḥ
||58||एतच्छ्रुत्वा भृगुश्रेष्ठो देवदेवेन भाषितम् ।
प्रहृष्टवदनो भूत्वा तत्रैव संस्थितो द्विजः
tirobhāvaṃ gate deve bhṛguḥ śreṣṭho dvijottamaḥ |
svamūrti tatra muktvā tu brahmalokaṃ jagāma ha
||59||तिरोभावं गते देवे भृगुः श्रेष्ठो द्विजोत्तमः ।
स्वमूर्ति तत्र मुक्त्वा तु ब्रह्मलोकं जगाम ह
bhṛgukacchasya cotpattiḥ kathitā tava pāṇḍava |
saṃkṣepeṇa mahārāja sarvapāmapraṇāśanī
||60||भृगुकच्छस्य चोत्पत्तिः कथिता तव पाण्डव ।
संक्षेपेण महाराज सर्वपामप्रणाशनी
etatpuṇyaṃ pāpaharaṃ kṣetraṃ devena kīrtitam |
caturyugasahasreṇa pitāmahadinaṃ smṛtam
||61||एतत्पुण्यं पापहरं क्षेत्रं देवेन कीर्तितम् ।
चतुर्युगसहस्रेण पितामहदिनं स्मृतम्
prāpte brahmadine viprā jāyate yugasambhavaḥ |
na paśyāmi tvidaṃ kṣetramiti rudraḥ svayaṃ jagau
||62||प्राप्ते ब्रह्मदिने विप्रा जायते युगसम्भवः ।
न पश्यामि त्विदं क्षेत्रमिति रुद्रः स्वयं जगौ
yaḥ śṛṇoti tvidaṃ bhaktyā nārī vā puruṣo'pi vā |
sa yāti paramaṃ lokamiti rudraḥ svayaṃ jagau
||63||यः शृणोति त्विदं भक्त्या नारी वा पुरुषोऽपि वा ।
स याति परमं लोकमिति रुद्रः स्वयं जगौ
devakhāte naraḥ snātvā piṇḍadānādisatkriyām |
yāṃ karoti nṛpaśreṣṭha tāmakṣayaphalāṃ viduḥ
||64||देवखाते नरः स्नात्वा पिण्डदानादिसत्क्रियाम् ।
यां करोति नृपश्रेष्ठ तामक्षयफलां विदुः
ya imaṃ śṛṇuyādbhaktyā bhṛgukacchasya vistaram |
koṭitīrthaphalaṃ tasya bhavedvai nātra saṃśayaḥ
||65||य इमं शृणुयाद्भक्त्या भृगुकच्छस्य विस्तरम् ।
कोटितीर्थफलं तस्य भवेद्वै नात्र संशयः
iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcama āvantyakhaṇḍe revākhaṇḍe bhṛgukacchatīrthamāhātmyavarṇanaṃ nāma dvyaśītyuttaraśatatamo'dhyāyaḥ ||