ṛkṣaśṛṅgasvargagamanavarṇanam
uttānapāda uvāca
āśrame vasatastasya sa dīrghatapaso muneḥ |
kanīyāṃstanayo deva kathaṃ mṛtyumupāgataḥ
||1||आश्रमे वसतस्तस्य स दीर्घतपसो मुनेः ।
कनीयांस्तनयो देव कथं मृत्युमुपागतः
īśvara uvāca
śṛṇuṣvaikamanā bhūtvā kathāṃ divyāṃ mahīpate |
śravaṇādeva yasyāstu mucyate sarvakilbiṣaiḥ
||2||शृणुष्वैकमना भूत्वा कथां दिव्यां महीपते ।
श्रवणादेव यस्यास्तु मुच्यते सर्वकिल्बिषैः
kāśīrājo mahāvīryo mahābalaparākramaḥ |
citrasena iti khyātāṃ dharaṇyāṃ sa narādhipa
||3||काशीराजो महावीर्यो महाबलपराक्रमः ।
चित्रसेन इति ख्यातां धरण्यां स नराधिप
tasya rājye sadā dharmo nādharmo vidyate kvacit |
vedadharmarato nityaṃ prajā dharmeṇa pālayan
||4||तस्य राज्ये सदा धर्मो नाधर्मो विद्यते क्वचित् ।
वेदधर्मरतो नित्यं प्रजा धर्मेण पालयन्
svadharmanirataścaiva yuddhātithyapriyaḥ sadā |
kṣatradharmaṃ samāśritya bhogānbhuṅkte sa kāmataḥ
||5||स्वधर्मनिरतश्चैव युद्धातिथ्यप्रियः सदा ।
क्षत्रधर्मं समाश्रित्य भोगान्भुङ्क्ते स कामतः
kośasyānto na vidyeta hastyaśvarathapattimān |
itihāsapurāṇajñaiḥ paṇḍitaiḥ saha saṃkathām
||6||कोशस्यान्तो न विद्येत हस्त्यश्वरथपत्तिमान् ।
इतिहासपुराणज्ञैः पण्डितैः सह संकथाम्
kathayanrājate rājā kailāsa iva śaṅkaraḥ |
evaṃ sa pālayanrājyaṃ rājā mantriṇamabravīt
||7||कथयन्राजते राजा कैलास इव शङ्करः ।
एवं स पालयन्राज्यं राजा मन्त्रिणमब्रवीत्
mṛgayāyāṃ gamiṣyāmi tiṣṭhadhvaṃ rājyapālane |
gamyatāṃ sacivaiḥ prokte gato'sau vasudhādhipaḥ
||8||मृगयायां गमिष्यामि तिष्ठध्वं राज्यपालने ।
गम्यतां सचिवैः प्रोक्ते गतोऽसौ वसुधाधिपः
aśvārūḍhāśca dhāvanto rājāno maṇḍalādhipāḥ |
chatraiśchatrāṇi ghṛṣyanto'nujagmuḥ kānanaṃ prati
||9||अश्वारूढाश्च धावन्तो राजानो मण्डलाधिपाः ।
छत्रैश्छत्राणि घृष्यन्तोऽनुजग्मुः काननं प्रति
rajastatrotthitaṃ bhaumaṃ gajavājipadāhatam |
tenaitacchāditaṃ sarvaṃ sadiṅmārtaṇḍamaṃlam
||10||रजस्तत्रोत्थितं भौमं गजवाजिपदाहतम् ।
तेनैतच्छादितं सर्वं सदिङ्मार्तण्डमंलम्
na tatra dṛśyate sūryo na kāṣṭhā na ca candramāḥ |
pādapāśca na dṛśyante giriśṛṅgāṇi sarvataḥ
||11||न तत्र दृश्यते सूर्यो न काष्ठा न च चन्द्रमाः ।
पादपाश्च न दृश्यन्ते गिरिशृङ्गाणि सर्वतः
parasparaṃ na paśyanti niśārddhe vārṣike yathā |
tatrāsau sumahadyūthaṃ mṛgāṇāṃ samalakṣyata
||12||परस्परं न पश्यन्ति निशार्द्धे वार्षिके यथा ।
तत्रासौ सुमहद्यूथं मृगाणां समलक्ष्यत
adhāvatsahitaḥ sarvaiḥ sa rājā rājaputrakaiḥ |
vṛndāsphoṭo'bhavatteṣāṃ śīghraṃ jagmurdiśo daśa
||13||अधावत्सहितः सर्वैः स राजा राजपुत्रकैः ।
वृन्दास्फोटोऽभवत्तेषां शीघ्रं जग्मुर्दिशो दश
ekamārgagato rājā citraseno mahīpatiḥ |
ekākī sa gatastatra yatra yatra ca te mṛgāḥ
||14||एकमार्गगतो राजा चित्रसेनो महीपतिः ।
एकाकी स गतस्तत्र यत्र यत्र च ते मृगाः
praviṣṭo'sau tato durgaṃ kānanaṃ girigahvaram |
vallīgulmasamākīrṇaṃ sthito yatra na lakṣyate
||15||प्रविष्टोऽसौ ततो दुर्गं काननं गिरिगह्वरम् ।
वल्लीगुल्मसमाकीर्णं स्थितो यत्र न लक्ष्यते
adṛśyāṃstu mṛgānmatvā diśo rājā vyalokayat |
kāṃ diśaṃ nu gamiṣyāmi kva me sainyasamāgamaḥ
||16||अदृश्यांस्तु मृगान्मत्वा दिशो राजा व्यलोकयत् ।
कां दिशं नु गमिष्यामि क्व मे सैन्यसमागमः
evaṃ kaṣṭaṃ gato rājā citraseno narādhipaḥ |
vṛkṣacchāyāṃ samāśritya viśrāmamakaronnṛpaḥ
||17||एवं कष्टं गतो राजा चित्रसेनो नराधिपः ।
वृक्षच्छायां समाश्रित्य विश्राममकरोन्नृपः
kṣuttṛṣārto bhramandurge kānane girigahvare |
tato'paśyatsaro divyaṃ padminīkhaṇḍamaṇḍitam
||18||क्षुत्तृषार्तो भ्रमन्दुर्गे कानने गिरिगह्वरे ।
ततोऽपश्यत्सरो दिव्यं पद्मिनीखण्डमण्डितम्
haṃsakāraṇḍavākīrṇaṃ cakravākopaśobhitam |
tato dṛṣṭvā sa rājendraḥ samprahṛṣṭatanūruhaḥ
||19||हंसकारण्डवाकीर्णं चक्रवाकोपशोभितम् ।
ततो दृष्ट्वा स राजेन्द्रः सम्प्रहृष्टतनूरुहः
kamalāni gṛhītvā tu tataḥ snānaṃ samācarat |
tarpayitvā pitṛdevānmanuṣyāṃśca yathāvidhi
||20||कमलानि गृहीत्वा तु ततः स्नानं समाचरत् ।
तर्पयित्वा पितृदेवान्मनुष्यांश्च यथाविधि
ācchādya śatapatraiśca pūjayāmāsa śaṅkaram |
yayau pānīyamamalaṃ yathāvatsa samāhitaḥ
||21||आच्छाद्य शतपत्रैश्च पूजयामास शङ्करम् ।
ययौ पानीयममलं यथावत्स समाहितः
uttīrya salilāttīre dṛṣṭvā vṛkṣaṃ samīpagam |
uttarīyamadhaḥ kṛtvopaviṣṭo dharaṇītale
||22||उत्तीर्य सलिलात्तीरे दृष्ट्वा वृक्षं समीपगम् ।
उत्तरीयमधः कृत्वोपविष्टो धरणीतले
cintayannupaviṣṭo'sau kimadya prakaromyaham |
tatrāsīno dadarśātha vanoddeśe mṛgānbahūn
||23||चिन्तयन्नुपविष्टोऽसौ किमद्य प्रकरोम्यहम् ।
तत्रासीनो ददर्शाथ वनोद्देशे मृगान्बहून्
kecitpūrvamukhāstatra cāpare dakṣiṇāmukhāḥ |
vāruṇyamimukhāḥ kecitkecitkauberadiṅmukhāḥ
||24||केचित्पूर्वमुखास्तत्र चापरे दक्षिणामुखाः ।
वारुण्यमिमुखाः केचित्केचित्कौबेरदिङ्मुखाः
kecinnidrāparāḥ kecidūrdhvakarṇāḥ sthitāḥ pare |
mṛgamadhye sthito yogī ṛkṣaśṛṅgo mahātapāḥ
||25||केचिन्निद्रापराः केचिदूर्ध्वकर्णाः स्थिताः परे ।
मृगमध्ये स्थितो योगी ऋक्षशृङ्गो महातपाः
mṛgāndṛṣṭvā tato rājā āhārārthamacintayat |
hatvaiteṣu mṛgaṃ kaṃcidbhakṣayāmi yadṛcchayā
||26||मृगान्दृष्ट्वा ततो राजा आहारार्थमचिन्तयत् ।
हत्वैतेषु मृगं कंचिद्भक्षयामि यदृच्छया
svasthāvastho bhaviṣyāmi mṛgamāṃsasya bhakṣaṇāt |
kāśīṃ prati gamiṣyāmi mārgamanviṣya yatnataḥ
||27||स्वस्थावस्थो भविष्यामि मृगमांसस्य भक्षणात् ।
काशीं प्रति गमिष्यामि मार्गमन्विष्य यत्नतः
vicintyaivaṃ tato rājā vṛkṣamūlamupāśritaḥ |
cāpaṃ gṛhya karāgreṇa sa śaraṃ saṃdadhe tataḥ
||28||विचिन्त्यैवं ततो राजा वृक्षमूलमुपाश्रितः ।
चापं गृह्य कराग्रेण स शरं संदधे ततः
vicikṣepa śaraṃ tatra yatra te bahavo mṛgāḥ |
teṣāṃ madhye sa vai viddha ṛkṣaśṛṅgo mahātapāḥ
||29||विचिक्षेप शरं तत्र यत्र ते बहवो मृगाः ।
तेषां मध्ये स वै विद्ध ऋक्षशृङ्गो महातपाः
jagmustrastāstu te sarve śabdaṃ kṛtvā vanaukasaḥ |
sa ṛṣiḥ patitastatra kṛṣṇa kṛṣṇeti cābravīt
||30||जग्मुस्त्रस्तास्तु ते सर्वे शब्दं कृत्वा वनौकसः ।
स ऋषिः पतितस्तत्र कृष्ण कृष्णेति चाब्रवीत्
hāhā kaṣṭaṃ kṛtaṃ tena yenāhaṃ ghātito'dhunā |
kasyaiṣā durmatirjātā pāpabuddhermamopari
||31||हाहा कष्टं कृतं तेन येनाहं घातितोऽधुना ।
कस्यैषा दुर्मतिर्जाता पापबुद्धेर्ममोपरि
mṛgamadhye sthitaścāhaṃ na kaṃciduparodhaye |
tāṃ vācaṃ mānuṣīṃ śrutvā sa rājā vismayānvitaḥ
||32||मृगमध्ये स्थितश्चाहं न कंचिदुपरोधये ।
तां वाचं मानुषीं श्रुत्वा स राजा विस्मयान्वितः
śīghraṃ gatvā tato'paśyadbrāhmaṇaṃ brahmatejasā |
hāhā kaṣṭaṃ kṛtaṃ me'dya yenāsau ghātito dvijaḥ
||33||शीघ्रं गत्वा ततोऽपश्यद्ब्राह्मणं ब्रह्मतेजसा ।
हाहा कष्टं कृतं मेऽद्य येनासौ घातितो द्विजः
citrasena uvāca
akāmādghātitastvaṃ tu mṛgabhrāntyā mayānagha |
gṛhītvā bahudārūṇi svatanuṃ dāhayāmyaham
||34||अकामाद्घातितस्त्वं तु मृगभ्रान्त्या मयानघ ।
गृहीत्वा बहुदारूणि स्वतनुं दाहयाम्यहम्
dṛṣṭādṛṣṭaṃ tu yatkiṃcinna samaṃ brahmahatyayā |
anyathā brahmahatyāyāḥ śuddhirme na bhaviṣyati
||35||दृष्टादृष्टं तु यत्किंचिन्न समं ब्रह्महत्यया ।
अन्यथा ब्रह्महत्यायाः शुद्धिर्मे न भविष्यति
ṛkṣaśṛṅga uvāca
na te siddhirbhavetkācinmayi pañcatvamāgate |
bahvyo hatyā bhaviṣyanti vināśe mama sāmpratam
||36||न ते सिद्धिर्भवेत्काचिन्मयि पञ्चत्वमागते ।
बह्व्यो हत्या भविष्यन्ति विनाशे मम साम्प्रतम्
jananī me pitā vṛddho bhrātaraśca tapasvinaḥ |
bhrātṛjāyā mariṣyanti mayi pañcatvamāgate
||37||जननी मे पिता वृद्धो भ्रातरश्च तपस्विनः ।
भ्रातृजाया मरिष्यन्ति मयि पञ्चत्वमागते
etā hatyā bhaviṣyanti kathaṃ śuddhirbhavettava |
upāyaṃ kathayiṣyāmi taṃ kartuṃ yadi manyase
||38||एता हत्या भविष्यन्ति कथं शुद्धिर्भवेत्तव ।
उपायं कथयिष्यामि तं कर्तुं यदि मन्यसे
citrasena uvāca
upāyaḥ kathyatāṃ me'dya yaste manasi vartate |
kariṣye tamahaṃ sarvaṃ yatnenāpi mahāmune
||39||उपायः कथ्यतां मेऽद्य यस्ते मनसि वर्तते ।
करिष्ये तमहं सर्वं यत्नेनापि महामुने
ṛkṣaśṛṅga uvāca
pṛcchāmi tvāṃ kathaṃ ko vā kutastvamiha cāgataḥ |
brahmakṣatraviśāṃ madhye ko bhavānuta śūdrajaḥ
||40||पृच्छामि त्वां कथं को वा कुतस्त्वमिह चागतः ।
ब्रह्मक्षत्रविशां मध्ये को भवानुत शूद्रजः
citrasena uvāca
nāhaṃ śūdro'smi bhostāta na vaiśyo brāhmaṇo na vā |
na cāntyajo'smi viprendra kṣatriyo'smi mahāmune
||41||नाहं शूद्रोऽस्मि भोस्तात न वैश्यो ब्राह्मणो न वा ।
न चान्त्यजोऽस्मि विप्रेन्द्र क्षत्रियोऽस्मि महामुने
dharmajñaśca kṛtajñaśca sarvasattvahite rataḥ |
akāmātpātakaṃ jātaṃ kathaṃ śuddhirbhaviṣyati
||42||धर्मज्ञश्च कृतज्ञश्च सर्वसत्त्वहिते रतः ।
अकामात्पातकं जातं कथं शुद्धिर्भविष्यति
ṛkṣaśṛṅga uvāca
māṃ gṛhītvā āśramaṃ gaccha yatra tau pitarau mama |
āvedayasva cātmānaṃ putraghātinamāturam
||43||मां गृहीत्वा आश्रमं गच्छ यत्र तौ पितरौ मम ।
आवेदयस्व चात्मानं पुत्रघातिनमातुरम्
te dṛṣṭvā māṃ kariṣyanti kāruṇyaṃ ca tavopari |
upāyaṃ kathayiṣyanti yena śāntirbhaviṣyati
||44||ते दृष्ट्वा मां करिष्यन्ति कारुण्यं च तवोपरि ।
उपायं कथयिष्यन्ति येन शान्तिर्भविष्यति
tasya tadvacanaṃ śrutvā citraseno nṛpottama |
skandhe kṛtvā tu taṃ vipraṃ jagāmāśramasannidhau
||45||तस्य तद्वचनं श्रुत्वा चित्रसेनो नृपोत्तम ।
स्कन्धे कृत्वा तु तं विप्रं जगामाश्रमसन्निधौ
na śaknoti yadā voḍhuṃ viśrāmyati punaḥpunaḥ |
tāvatpaśyati taṃ vipraṃ mūrchitaṃ vikalendriyam
||46||न शक्नोति यदा वोढुं विश्राम्यति पुनःपुनः ।
तावत्पश्यति तं विप्रं मूर्छितं विकलेन्द्रियम्
mumoca citrasenastaṃ chāyāyāṃ vaṭabhūruhaḥ |
vastraṃ caturguṇaṃ kṛtvā cakre vātaṃ muhurmuhuḥ
||47||मुमोच चित्रसेनस्तं छायायां वटभूरुहः ।
वस्त्रं चतुर्गुणं कृत्वा चक्रे वातं मुहुर्मुहुः
paśyatastasya rājendra ṛkṣaśṛṅgo mahātapāḥ |
pañcatvamagamacchīghraṃ dhyānayogena yogavit
||48||पश्यतस्तस्य राजेन्द्र ऋक्षशृङ्गो महातपाः ।
पञ्चत्वमगमच्छीघ्रं ध्यानयोगेन योगवित्
dāhayāmāsa taṃ vipraṃ vidhidṛṣṭena karmaṇā |
snānaṃ kṛtvā sa śokārto vilalāpa muhurmuhuḥ
||49||दाहयामास तं विप्रं विधिदृष्टेन कर्मणा ।
स्नानं कृत्वा स शोकार्तो विललाप मुहुर्मुहुः
iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcama āvantyakhaṇḍe revākhaṇḍe śūlabhedamāhātmye ṛkṣaśṛṅgasvargagamanavarṇanaṃ nāma tripañcāśattamo'dhyāyaḥ ||