narmadotpattitatsnānaphalādikathanam
śrīmārkaṇḍeya uvāca
punaryugāntaṃ te cānyaṃ sampravakṣyāmi tacchṛṇu |
sūryairādīpite loke jaṅgame sthāvare purā
||1||पुनर्युगान्तं ते चान्यं सम्प्रवक्ष्यामि तच्छृणु ।
सूर्यैरादीपिते लोके जङ्गमे स्थावरे पुरा
saritsaraḥsamudreṣu kṣayaṃ yāteṣu sarvaśaḥ |
nirmānuṣavaṣaṭkāre hyamaryādagatiṃ gate
||2||सरित्सरःसमुद्रेषु क्षयं यातेषु सर्वशः ।
निर्मानुषवषट्कारे ह्यमर्यादगतिं गते
nānārūpaistato meghaiḥ śakrāyudhavirājitaiḥ |
sarvamāpūritaṃ vyoma vāryaughaiḥ pūrite tadā
||3||नानारूपैस्ततो मेघैः शक्रायुधविराजितैः ।
सर्वमापूरितं व्योम वार्यौघैः पूरिते तदा
tatastvekārṇavībhūte sarvataḥ salilāvṛte |
jagatkṛtvodare sarvaṃ suṣvāpa bhagavānharaḥ
||4||ततस्त्वेकार्णवीभूते सर्वतः सलिलावृते ।
जगत्कृत्वोदरे सर्वं सुष्वाप भगवान्हरः
prakṛtiṃ svāmavaṣṭabhya yogātmā sa prajāpatiḥ |
śete yugasahasrāntaṃ kālamāviśya sārṇavam
||5||प्रकृतिं स्वामवष्टभ्य योगात्मा स प्रजापतिः ।
शेते युगसहस्रान्तं कालमाविश्य सार्णवम्
tatra suptaṃ mahātmānaṃ brahmalokanivāsinaḥ |
bhṛgvādiṛṣayaḥ sarve ye cānye sanakādayaḥ
||6||तत्र सुप्तं महात्मानं ब्रह्मलोकनिवासिनः ।
भृग्वादिऋषयः सर्वे ये चान्ये सनकादयः
paryaṅke vimale śubhre nānāstaraṇasaṃstṛte |
śayānaṃ dadṛśurdevaṃ sapatnīkaṃ vṛṣadhvajam
||7||पर्यङ्के विमले शुभ्रे नानास्तरणसंस्तृते ।
शयानं ददृशुर्देवं सपत्नीकं वृषध्वजम्
viśvarūpā tu sā nārī viśvarūpo maheśvaraḥ |
gāḍhamāliṅgya suptastāṃ dadṛśe cāhamavyayam
||8||विश्वरूपा तु सा नारी विश्वरूपो महेश्वरः ।
गाढमालिङ्ग्य सुप्तस्तां ददृशे चाहमव्ययम्
pādamūle tatastasya śyāmāṃ tāṃ padmalakṣaṇām |
kanyāṃ paśyāmi suśroṇīṃ caraṇau tasya mṛdgatīm
||9||पादमूले ततस्तस्य श्यामां तां पद्मलक्षणाम् ।
कन्यां पश्यामि सुश्रोणीं चरणौ तस्य मृद्गतीम्
vimalāmbarasaṃvītāṃ vyālayajñopavītinīm |
śyāmāṃ kamalapatrākṣīṃ sarvābharaṇabhūṣitām
||10||विमलाम्बरसंवीतां व्यालयज्ञोपवीतिनीम् ।
श्यामां कमलपत्राक्षीं सर्वाभरणभूषिताम्
sakalaṃ yugasāhasraṃ narmadeyaṃ vijānatī |
prasuptaṃ devadeveśamupāste varavarṇinī
||11||सकलं युगसाहस्रं नर्मदेयं विजानती ।
प्रसुप्तं देवदेवेशमुपास्ते वरवर्णिनी
hṛtairvedaiścaturbhiśca brahmāpyevaṃ maheśvaraḥ |
bhṛgvādyairmānasaiḥ putraiḥ stauti śaṅkaramavyayam
||12||हृतैर्वेदैश्चतुर्भिश्च ब्रह्माप्येवं महेश्वरः ।
भृग्वाद्यैर्मानसैः पुत्रैः स्तौति शङ्करमव्ययम्
bhaktyā paramayā rājaṃstatra śambhumanāmayam |
stuvantastatra deveśaṃ mantrairīśvarasambhavaiḥ
||13||भक्त्या परमया राजंस्तत्र शम्भुमनामयम् ।
स्तुवन्तस्तत्र देवेशं मन्त्रैरीश्वरसम्भवैः
prasuptaṃ devamīśānaṃ bodhayansamupasthitaḥ |
uttiṣṭha hara piṅgākṣa mahādeva maheśvara
||14||प्रसुप्तं देवमीशानं बोधयन्समुपस्थितः ।
उत्तिष्ठ हर पिङ्गाक्ष महादेव महेश्वर
mama vedā hṛtāḥ sarve ato'haṃ stotumudyataḥ |
vedairvyāptaṃ jagatsarvaṃ divyādivyaṃ carācaram
||15||मम वेदा हृताः सर्वे अतोऽहं स्तोतुमुद्यतः ।
वेदैर्व्याप्तं जगत्सर्वं दिव्यादिव्यं चराचरम्
atītaṃ vartamānaṃ ca smarāmi ca sṛjāmyaham |
tairvinā cāhamekastu mūko'dho jaḍavatsadā
||16||अतीतं वर्तमानं च स्मरामि च सृजाम्यहम् ।
तैर्विना चाहमेकस्तु मूकोऽधो जडवत्सदा
gatirvīryaṃ balotsāhau tairvinā na prajāyate |
tairvinā devadeveśa nāhaṃ kiṃcitsmarāmi vai
||17||गतिर्वीर्यं बलोत्साहौ तैर्विना न प्रजायते ।
तैर्विना देवदेवेश नाहं किंचित्स्मरामि वै
tānvedāndevadeveśa śīghraṃ me dātumarhasi |
jaḍāndhabadhiraṃ sarvaṃ jagatsthāvarajaṅgamam
||18||तान्वेदान्देवदेवेश शीघ्रं मे दातुमर्हसि ।
जडान्धबधिरं सर्वं जगत्स्थावरजङ्गमम्
sthānādi daśa catvāri na śobhante sureśvara |
praṇamāmyalpavīryatvādvedahīnaḥ sureśvara
||19||स्थानादि दश चत्वारि न शोभन्ते सुरेश्वर ।
प्रणमाम्यल्पवीर्यत्वाद्वेदहीनः सुरेश्वर
vedebhyaḥ sakalaṃ jātaṃ yatkiṃcitsacarācaram |
tāvacchobhanti śāstrāṇi samastāni jagadguro
||20||वेदेभ्यः सकलं जातं यत्किंचित्सचराचरम् ।
तावच्छोभन्ति शास्त्राणि समस्तानि जगद्गुरो
yāvadvedanidhirayaṃ nopatiṣṭhetsanātanaḥ |
yathoditena sūryeṇa tamo yāti vināśatām
||21||यावद्वेदनिधिरयं नोपतिष्ठेत्सनातनः ।
यथोदितेन सूर्येण तमो याति विनाशताम्
evaṃ samastapāpāni yānti vedasya dhāraṇāt |
vede rahasi yatsūkṣmaṃ yattadbrahma sanātanam
||22||एवं समस्तपापानि यान्ति वेदस्य धारणात् ।
वेदे रहसि यत्सूक्ष्मं यत्तद्ब्रह्म सनातनम्
hṛdisthaṃ deva jānāmi gataṃ tadvedagarjanāt |
vedānuccarato me'dya tava śaṅkara cāgrataḥ
||23||हृदिस्थं देव जानामि गतं तद्वेदगर्जनात् ।
वेदानुच्चरतो मेऽद्य तव शङ्कर चाग्रतः
akasmātte gatā vedā na sṛjeyaṃ vibho bhuvam |
te'pi sarve mahādeva praviṣṭāḥ sammukhārṇavam
||24||अकस्मात्ते गता वेदा न सृजेयं विभो भुवम् ।
तेऽपि सर्वे महादेव प्रविष्टाः सम्मुखार्णवम्
te yācyamānā deveśa tiṣṭhantu smaraṇe mama |
duhiteyaṃ viśālākṣī sarvaḥ sarvaṃ vijānate
||25||ते याच्यमाना देवेश तिष्ठन्तु स्मरणे मम ।
दुहितेयं विशालाक्षी सर्वः सर्वं विजानते
jāyatī yugasāhasraṃ nānyā kācidbhavedṛśī |
ṛṣiścāyaṃ mahābhāgo mārkaṇḍo dhīmatāṃ varaḥ
||26||जायती युगसाहस्रं नान्या काचिद्भवेदृशी ।
ऋषिश्चायं महाभागो मार्कण्डो धीमतां वरः
kalpe kalpe mahādeva tvāmayaṃ paryupāsate |
jagattrayahitārthāya carate vratamuttamam
||27||कल्पे कल्पे महादेव त्वामयं पर्युपासते ।
जगत्त्रयहितार्थाय चरते व्रतमुत्तमम्
evamuktastu deveśo brahmaṇā parameṣṭhinā |
uvāca ślakṣṇayā vācā narmadāṃ saritāṃ varām
||28||एवमुक्तस्तु देवेशो ब्रह्मणा परमेष्ठिना ।
उवाच श्लक्ष्णया वाचा नर्मदां सरितां वराम्
kathayasva mahābhāge brahmaṇastvaṃ tu pṛcchataḥ |
kena vedā hṛtāḥ sarve vedhaso jagatīguroḥ
||29||कथयस्व महाभागे ब्रह्मणस्त्वं तु पृच्छतः ।
केन वेदा हृताः सर्वे वेधसो जगतीगुरोः
evamuktā tu rudreṇa uvāca mṛgalocanā |
brahmaṇo japato vedāṃstvayi supte maheśvara
||30||एवमुक्ता तु रुद्रेण उवाच मृगलोचना ।
ब्रह्मणो जपतो वेदांस्त्वयि सुप्ते महेश्वर
bhavataśchidramāsādya ghore'sminsalilāvṛte |
pūrvakalpasamudbhūtāvasurau suradurjayau
||31||भवतश्छिद्रमासाद्य घोरेऽस्मिन्सलिलावृते ।
पूर्वकल्पसमुद्भूतावसुरौ सुरदुर्जयौ
śriyāvṛttau mahādeva tvayā cotpāditau purā |
surāsurasudurjeyau dānavau madhukaiṭabhau
||32||श्रियावृत्तौ महादेव त्वया चोत्पादितौ पुरा ।
सुरासुरसुदुर्जेयौ दानवौ मधुकैटभौ
tau vāyubhūtau sūkṣmau ca paṭhato'smātpitāmahāt |
tāvāśu hṛtvā vedāṃśca praviṣṭau ca mahārṇavam
||33||तौ वायुभूतौ सूक्ष्मौ च पठतोऽस्मात्पितामहात् ।
तावाशु हृत्वा वेदांश्च प्रविष्टौ च महार्णवम्
etacchrutvā mahātejā hyamṛtāyāstato vacaḥ |
sasmāra sa ca deveśaṃ śaṅkhacakragadādharam
||34||एतच्छ्रुत्वा महातेजा ह्यमृतायास्ततो वचः ।
सस्मार स च देवेशं शङ्खचक्रगदाधरम्
sa viveśa mahārāja bhūtalaṃ sasurottamaḥ |
dānavāntakaro devaḥ sarvadaivatapūjitaḥ
||35||स विवेश महाराज भूतलं ससुरोत्तमः ।
दानवान्तकरो देवः सर्वदैवतपूजितः
mīnarūpadharo devo loḍayāmāsa cārvaṇam |
vedāṃśca dadṛśe tatra pātāle nihitānprabhuḥ
||36||मीनरूपधरो देवो लोडयामास चार्वणम् ।
वेदांश्च ददृशे तत्र पाताले निहितान्प्रभुः
tau ca daityau mahāvīryau dṛṣṭavānmadhusūdanaḥ |
mahāvegau mahābāhū sūdayāmāsa tejasā
||37||तौ च दैत्यौ महावीर्यौ दृष्टवान्मधुसूदनः ।
महावेगौ महाबाहू सूदयामास तेजसा
vedāṃstatrāpi toyasthānānināya jagadguruḥ |
caturvaktrāya devāyādadāccakravibhūṣitaḥ
||38||वेदांस्तत्रापि तोयस्थानानिनाय जगद्गुरुः ।
चतुर्वक्त्राय देवायाददाच्चक्रविभूषितः
tataḥ prahṛṣṭo bhagavān vedāṃllabdhvā pitāmahaḥ |
janayāmāsa nikhilaṃ jagadbhūyaścarācaram
||39||ततः प्रहृष्टो भगवान् वेदांल्लब्ध्वा पितामहः ।
जनयामास निखिलं जगद्भूयश्चराचरम्
sā ca devī nadī puṇyā rudrasya paricārikā |
pāvanī sarvabhūtānāṃ provāha salilaṃ tadā
||40||सा च देवी नदी पुण्या रुद्रस्य परिचारिका ।
पावनी सर्वभूतानां प्रोवाह सलिलं तदा
tasyāstīre tato devā ṛṣayaśca tapodhanāḥ |
yajanti tryambakaṃ devaṃ prahṛṣṭenāntarātmanā
||41||तस्यास्तीरे ततो देवा ऋषयश्च तपोधनाः ।
यजन्ति त्र्यम्बकं देवं प्रहृष्टेनान्तरात्मना
ekā mūrtirmaheśasya kāraṇāntaramāgatā |
traiguṇyā kurute karma brahmacakrīśarūpataḥ
||42||एका मूर्तिर्महेशस्य कारणान्तरमागता ।
त्रैगुण्या कुरुते कर्म ब्रह्मचक्रीशरूपतः
eteṣāṃ tu pṛthagbhāvaṃ ye kurvanti sumohitāḥ |
teṣāṃ dharmaḥ kutaḥ siddhirjāyate pāpakarmiṇām
||43||एतेषां तु पृथग्भावं ये कुर्वन्ति सुमोहिताः ।
तेषां धर्मः कुतः सिद्धिर्जायते पापकर्मिणाम्
evametā mahānadyastisro rudrasamudbhavāḥ |
ekā eva tridhā bhūtā gaṅgā revā sarasvatī
||44||एवमेता महानद्यस्तिस्रो रुद्रसमुद्भवाः ।
एका एव त्रिधा भूता गङ्गा रेवा सरस्वती
gaṅgā tu vaiṣṇavī mūrtiḥ sarvapāpapraṇāśinī |
rudradehasamudbhūtā narmadā caivameva tu
||45||गङ्गा तु वैष्णवी मूर्तिः सर्वपापप्रणाशिनी ।
रुद्रदेहसमुद्भूता नर्मदा चैवमेव तु
brāhmī sarasvatī mūrtistriṣu lokeṣu viśrutā |
divyā kāmagamā devī vāgvibhūtyai tu saṃsthitā
||46||ब्राह्मी सरस्वती मूर्तिस्त्रिषु लोकेषु विश्रुता ।
दिव्या कामगमा देवी वाग्विभूत्यै तु संस्थिता
narmadā paramā kācinmartyamūrtikalā śivā |
divyā kāmagamā devī sarvatra surapūjitā
||47||नर्मदा परमा काचिन्मर्त्यमूर्तिकला शिवा ।
दिव्या कामगमा देवी सर्वत्र सुरपूजिता
vyāpinī sarvabhūtānāṃ sūkṣmātsūkṣmatarā smṛtā |
akṣayā hyamṛtā hyeṣā svargasopānamuttamā
||48||व्यापिनी सर्वभूतानां सूक्ष्मात्सूक्ष्मतरा स्मृता ।
अक्षया ह्यमृता ह्येषा स्वर्गसोपानमुत्तमा
sṛṣṭā rudreṇa lokānāṃ saṃsārārṇavatāriṇī
||49||सृष्टा रुद्रेण लोकानां संसारार्णवतारिणी
sarijjalaṃ ye'pi pibanti loke mucyanti te pāpaviśeṣasaṅghaiḥ |
vrajanti saṃsāramanādibhāvaṃ tyaktvā ciraṃ mokṣapadaṃ viśuddham
||50||सरिज्जलं येऽपि पिबन्ति लोके मुच्यन्ति ते पापविशेषसङ्घैः ।
व्रजन्ति संसारमनादिभावं त्यक्त्वा चिरं मोक्षपदं विशुद्धम्
yathā gaṅgā tathā revā tathā caiva sarasvatī |
samaṃ puṇyaphalaṃ proktaṃ snānadarśanacintanaiḥ
||51||यथा गङ्गा तथा रेवा तथा चैव सरस्वती ।
समं पुण्यफलं प्रोक्तं स्नानदर्शनचिन्तनैः
varadānānmahābhāgā hyadhikā cocyate budhaiḥ |
kāruṇyāntarabhāvena na mṛtā samupāgatā
||52||वरदानान्महाभागा ह्यधिका चोच्यते बुधैः ।
कारुण्यान्तरभावेन न मृता समुपागता
mucyante darśanāttena pātakaiḥ snānamaṅgalaiḥ |
narmadāyāṃ nṛpaśreṣṭha ye namanti trilocanam
||53||मुच्यन्ते दर्शनात्तेन पातकैः स्नानमङ्गलैः ।
नर्मदायां नृपश्रेष्ठ ये नमन्ति त्रिलोचनम्
umārudrāṅgasambhūtā yena caiṣā mahānadī |
lokānprāpayate svargaṃ tena puṇyatvamāgatā
||54||उमारुद्राङ्गसम्भूता येन चैषा महानदी ।
लोकान्प्रापयते स्वर्गं तेन पुण्यत्वमागता
ya evamīśānavarasya dehaṃ vibhajya devīmiha saṃśṛṇoti |
sa yāti rudraṃ mahatāraveṇa gandharvayakṣairiva gīyamānaḥ
||55||य एवमीशानवरस्य देहं विभज्य देवीमिह संशृणोति ।
स याति रुद्रं महतारवेण गन्धर्वयक्षैरिव गीयमानः
iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcama āvantyakhaṇḍe revākhaṇḍe narmadāmāhātmye narmadotpattitatsnānaphalādikathanaṃ nāma navamo'dhyāyaḥ ||