sṛṣṭisaṃharaṇasaṃrambhavarṇanam
śrīmārkaṇḍeya uvāca
tato mātṛsahasraiśca raudraiśca parivāritā |
kālarātrirjagatsarvaṃ harate dīptalocanā
||1||ततो मातृसहस्रैश्च रौद्रैश्च परिवारिता ।
कालरात्रिर्जगत्सर्वं हरते दीप्तलोचना
tatastā mātaro ghorā brahmaviṣṇuśivātmikāḥ |
vāyvindrānalakauberā yamatoyeśaśaktayaḥ
||2||ततस्ता मातरो घोरा ब्रह्मविष्णुशिवात्मिकाः ।
वाय्विन्द्रानलकौबेरा यमतोयेशशक्तयः
skandakroḍanṛsiṃhānāṃ vicarantyo bhayānakāḥ |
cakraśūlagadākhaḍgavajraśaktyṛṣṭipaṭṭiśaiḥ
||3||स्कन्दक्रोडनृसिंहानां विचरन्त्यो भयानकाः ।
चक्रशूलगदाखड्गवज्रशक्त्यृष्टिपट्टिशैः
khaṭvāṅgairulmukairdīptairvyacaranmātaraḥ kṣaye |
umāsaṃnoditā sarvāḥ pradhāvantyo diśo daśa
||4||खट्वाङ्गैरुल्मुकैर्दीप्तैर्व्यचरन्मातरः क्षये ।
उमासंनोदिता सर्वाः प्रधावन्त्यो दिशो दश
tāsāṃ caraṇavikṣepairhuṅkārodgāranisvanaiḥ |
trailokyametatsakalaṃ vipradagdhaṃ samantataḥ
||5||तासां चरणविक्षेपैर्हुङ्कारोद्गारनिस्वनैः ।
त्रैलोक्यमेतत्सकलं विप्रदग्धं समन्ततः
hāhāravākranditanisvanaiśca prabhinnarathyāgṛhagopuraiśca |
babhūva ghorā dharaṇī samantātkapālakośākulakarburāṅgī
||6||हाहारवाक्रन्दितनिस्वनैश्च प्रभिन्नरथ्यागृहगोपुरैश्च ।
बभूव घोरा धरणी समन्तात्कपालकोशाकुलकर्बुराङ्गी
yadetacchatasāhasraṃ jambūdvīpaṃ nigadyate |
sarvameva taducchannaṃ samādhṛṣya nṛpottama
||7||यदेतच्छतसाहस्रं जम्बूद्वीपं निगद्यते ।
सर्वमेव तदुच्छन्नं समाधृष्य नृपोत्तम
jambuṃ śākaṃ kuśaṃ krauñcaṃ gomedaṃ śālmalistathā |
puṣkaradvīpasahitā ye ca parvatavāsinaḥ
||8||जम्बुं शाकं कुशं क्रौञ्चं गोमेदं शाल्मलिस्तथा ।
पुष्करद्वीपसहिता ये च पर्वतवासिनः
te grastā mṛtyunā sarve bhūtairmātṛgaṇaistathā |
mahāsurakapālaiśca māṃsamedovasotkaṭaiḥ
||9||ते ग्रस्ता मृत्युना सर्वे भूतैर्मातृगणैस्तथा ।
महासुरकपालैश्च मांसमेदोवसोत्कटैः
rudhirodgāraśoṇāṅgī mahāmāyā subhīṣaṇā |
pibantī rudhiraṃ tatra mahāmāṃsavasāpriyā
||10||रुधिरोद्गारशोणाङ्गी महामाया सुभीषणा ।
पिबन्ती रुधिरं तत्र महामांसवसाप्रिया
kapālahastā vikaṭā bhakṣayantī surāsurān |
nṛtyantī ca hasantī ca viparītā mahāravā
||11||कपालहस्ता विकटा भक्षयन्ती सुरासुरान् ।
नृत्यन्ती च हसन्ती च विपरीता महारवा
trailokyasaṃtrāsakarī vidyutsaṃsphoṭahāsinī |
saptadvīpasamudrāntāṃ bhakṣayitvā ca medinīm
||12||त्रैलोक्यसंत्रासकरी विद्युत्संस्फोटहासिनी ।
सप्तद्वीपसमुद्रान्तां भक्षयित्वा च मेदिनीम्
tataḥ svasthānamagamadyatra devo maheśvaraḥ |
narmadātīramāśrityāvasanmātṛgaṇaiḥ saha
||13||ततः स्वस्थानमगमद्यत्र देवो महेश्वरः ।
नर्मदातीरमाश्रित्यावसन्मातृगणैः सह
amarāṇāṃ kaṭe tuṅge nṛtyantī hasitānanā |
amarā devatāḥ proktāḥ śarīraṃ kaṭamucyate
||14||अमराणां कटे तुङ्गे नृत्यन्ती हसितानना ।
अमरा देवताः प्रोक्ताः शरीरं कटमुच्यते
taiḥ kaṭairāvṛto yasmātparvato'yaṃ nṛpottama |
chinnabhinnāsthinikarairvasāmedo'sraviplutaiḥ
||15||तैः कटैरावृतो यस्मात्पर्वतोऽयं नृपोत्तम ।
छिन्नभिन्नास्थिनिकरैर्वसामेदोऽस्रविप्लुतैः
amaraṃkaṭa ityevaṃ tena prokto manīṣibhiḥ |
mahāpavitro lokeṣu śambhunā sa vinirmitaḥ
||16||अमरंकट इत्येवं तेन प्रोक्तो मनीषिभिः ।
महापवित्रो लोकेषु शम्भुना स विनिर्मितः
nityaṃ saṃnihitastatra śaṅkaro hyumayā saha |
tato'haṃ niyatastatra tasya pādāgrasaṃsthitaḥ
||17||नित्यं संनिहितस्तत्र शङ्करो ह्युमया सह ।
ततोऽहं नियतस्तत्र तस्य पादाग्रसंस्थितः
prahvaḥ praṇatabhāvena staumi taṃ nīlalohitam |
tatastālakasampātairgaṇairmātṛgaṇaiḥ saha
||18||प्रह्वः प्रणतभावेन स्तौमि तं नीललोहितम् ।
ततस्तालकसम्पातैर्गणैर्मातृगणैः सह
saṃpranṛtyati saṃhṛṣṭo mṛtyunā saha śaṅkaraḥ |
khaṭvāṅgairulmukaiścaiva paṭṭiśaiḥ parighaistathā
||19||संप्रनृत्यति संहृष्टो मृत्युना सह शङ्करः ।
खट्वाङ्गैरुल्मुकैश्चैव पट्टिशैः परिघैस्तथा
māṃsamedovasāhastā hṛṣṭā nṛtyanti saṃghaśaḥ |
vāmanā jaṭilā muṇḍā lambagrīvoṣṭhamūrddhajāḥ
||20||मांसमेदोवसाहस्ता हृष्टा नृत्यन्ति संघशः ।
वामना जटिला मुण्डा लम्बग्रीवोष्ठमूर्द्धजाः
mahāśiśnodarabhujā nṛtyanti ca hasanti ca |
vikṛtairānanairghorairarbhujolbaṇamukhādibhiḥ
||21||महाशिश्नोदरभुजा नृत्यन्ति च हसन्ति च ।
विकृतैराननैर्घोरैरर्भुजोल्बणमुखादिभिः
amaraṃ kaṇṭakaṃ cakruḥ prāpte kālaviparyaye |
teṣāṃ madhye mahāghoraṃ jagatsantrāsakāraṇam
||22||अमरं कण्टकं चक्रुः प्राप्ते कालविपर्यये ।
तेषां मध्ये महाघोरं जगत्सन्त्रासकारणम्
mṛtyuṃ paśyāmi nṛtyantaṃ taḍitpiṅgalamūrddhajam |
tasya pārśve sthitāṃ devīṃ vimalāmbarabhūṣitām
||23||मृत्युं पश्यामि नृत्यन्तं तडित्पिङ्गलमूर्द्धजम् ।
तस्य पार्श्वे स्थितां देवीं विमलाम्बरभूषिताम्
kuṇḍalodghuṣṭagaṇḍāṃ tāṃ nāgayajñopavītinīm |
vicitrairupahāraiśca pūjayantīṃ maheśvaram
||24||कुण्डलोद्घुष्टगण्डां तां नागयज्ञोपवीतिनीम् ।
विचित्रैरुपहारैश्च पूजयन्तीं महेश्वरम्
apaśyaṃ narmadāṃ tatra mātaraṃ viśvavanditām |
nānātaraṅgāṃ sāvartāṃ suvelārṇavasaṃnibhām
||25||अपश्यं नर्मदां तत्र मातरं विश्ववन्दिताम् ।
नानातरङ्गां सावर्तां सुवेलार्णवसंनिभाम्
mahāsaraḥsaritpātairadṛśyāṃ dṛśyarūpiṇīm |
vandyamānāṃ suraiḥ siddhairmunisaṅghaiśca bhārata
||26||महासरःसरित्पातैरदृश्यां दृश्यरूपिणीम् ।
वन्द्यमानां सुरैः सिद्धैर्मुनिसङ्घैश्च भारत
etasminnantare ghorāṃ saptasaptakasaṃjñitām |
mahāvīcyaughaphenāḍhyāṃ kurvantīṃ sajalaṃ jagat
||27||एतस्मिन्नन्तरे घोरां सप्तसप्तकसंज्ञिताम् ।
महावीच्यौघफेनाढ्यां कुर्वन्तीं सजलं जगत्
dṛṣṭavānnarmadāṃ devīṃ mṛgakṛṣṇāmbarāṃ punaḥ |
sadhūmāśaninirhrādairvahantīṃ saptadhā tadā
||28||दृष्टवान्नर्मदां देवीं मृगकृष्णाम्बरां पुनः ।
सधूमाशनिनिर्ह्रादैर्वहन्तीं सप्तधा तदा
iti saṃhāramatulaṃ dṛṣṭavānrājasattama |
naṣṭacandrārkakiraṇamabhūdetaccarācaram
||29||इति संहारमतुलं दृष्टवान्राजसत्तम ।
नष्टचन्द्रार्ककिरणमभूदेतच्चराचरम्
mahotpātasamudbhūtaṃ naṣṭanakṣatramaṇḍalam |
alātacakravattūrṇamaśeṣaṃ bhrāmayaṃstataḥ
||30||महोत्पातसमुद्भूतं नष्टनक्षत्रमण्डलम् ।
अलातचक्रवत्तूर्णमशेषं भ्रामयंस्ततः
vimānakoṭisaṃkīrṇaḥ sa kiṃnaramahoragaḥ |
mahāvātaḥ sanirghāto yenākampaccarācaram
||31||विमानकोटिसंकीर्णः स किंनरमहोरगः ।
महावातः सनिर्घातो येनाकम्पच्चराचरम्
rudravaktrātsamudbhūtaḥ saṃvarto nāma viśrutaḥ |
vāyuḥ saṃśoṣayāmāsa vitatan saptasāgarān
||32||रुद्रवक्त्रात्समुद्भूतः संवर्तो नाम विश्रुतः ।
वायुः संशोषयामास विततन् सप्तसागरान्
uddhūlitāṅgaḥ kapilākṣamūrddhajo jaṭākalāpairavabaddhamūrddhajaḥ |
mahāravo dīptaviśālaśūladhṛksa pātu yuṣmāṃśca dine dine haraḥ
||33||उद्धूलिताङ्गः कपिलाक्षमूर्द्धजो जटाकलापैरवबद्धमूर्द्धजः ।
महारवो दीप्तविशालशूलधृक्स पातु युष्मांश्च दिने दिने हरः
śūlī dhanuṣmānkavacī kirīṭī śmaśānabhasmokṣitasarvagātraḥ |
kapālamālākulakaṇṭhanālo mahāhisūtrairavabaddhamauliḥ
||34||शूली धनुष्मान्कवची किरीटी श्मशानभस्मोक्षितसर्वगात्रः ।
कपालमालाकुलकण्ठनालो महाहिसूत्रैरवबद्धमौलिः
sa gonasaughaiḥ pariveṣṭitāṅgo viṣāgnicandrāmarasindhumauliḥ |
pinākakhaṇṭūvāṅgakarālapāṇiḥ sa kṛttivāsā ḍamarupraṇādaḥ
||35||स गोनसौघैः परिवेष्टिताङ्गो विषाग्निचन्द्रामरसिन्धुमौलिः ।
पिनाकखण्टूवाङ्गकरालपाणिः स कृत्तिवासा डमरुप्रणादः
sa saptalokāntaraniḥsṛtātmā mahabhujāveṣṭitasarvagātraḥ |
netreṇa sūryodayasannibhena pravālakāṅkūranibhodareṇa
||36||स सप्तलोकान्तरनिःसृतात्मा महभुजावेष्टितसर्वगात्रः ।
नेत्रेण सूर्योदयसन्निभेन प्रवालकाङ्कूरनिभोदरेण
sandhyābhraraktotpalapadmarāgasindūravidyutprakarāruṇena |
tatena liṅgena ca locanena cikrīḍamānaḥ sa yugāntakāle
||37||सन्ध्याभ्ररक्तोत्पलपद्मरागसिन्दूरविद्युत्प्रकरारुणेन ।
ततेन लिङ्गेन च लोचनेन चिक्रीडमानः स युगान्तकाले
hiraṇmayenaiva samutsṛjan sa daṇḍena yadvadbhagavān sameruḥ |
pādāgravikṣepaviśīrṇaśailaḥ kurvañjagatso'pi jagāma tatra
||38||हिरण्मयेनैव समुत्सृजन् स दण्डेन यद्वद्भगवान् समेरुः ।
पादाग्रविक्षेपविशीर्णशैलः कुर्वञ्जगत्सोऽपि जगाम तत्र
saṃhartukāmastridivaṃ tvaśeṣaṃ pramuñcamāno vikṛtāṭṭahāsam |
jahāra sarvaṃ tridivaṃ mahātmā saṃkṣobhayanvai jagadīśa ekaḥ
||39||संहर्तुकामस्त्रिदिवं त्वशेषं प्रमुञ्चमानो विकृताट्टहासम् ।
जहार सर्वं त्रिदिवं महात्मा संक्षोभयन्वै जगदीश एकः
taṃ devamīśānamajaṃ vareṇyaṃ dṛṣṭvā jagatsaṃharaṇaṃ maheśam |
sā kālarātriḥ saha mātṛbhiśca gaṇāśca sarve śivamarcayanti
||40||तं देवमीशानमजं वरेण्यं दृष्ट्वा जगत्संहरणं महेशम् ।
सा कालरात्रिः सह मातृभिश्च गणाश्च सर्वे शिवमर्चयन्ति
nandī ca bhṛṅgī ca gaṇādayaśca taṃ sarvabhūtaṃ praṇamanti devam |
jāgadvaraṃ sarvajanasya kāraṇaṃ haraṃ smarārātimaharniśaṃ te
||41||नन्दी च भृङ्गी च गणादयश्च तं सर्वभूतं प्रणमन्ति देवम् ।
जागद्वरं सर्वजनस्य कारणं हरं स्मरारातिमहर्निशं ते
iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ pañcama āvantyakhaṇḍe revākhaṇḍe narmadāmāhātmye sṛṣṭisaṃharaṇasaṃrambhavarṇanaṃ nāma pañcadaśo'dhyāyaḥ ||