narmadāpañcadaśanāmavarṇanam
śrīmārkaṇḍeya uvāca
tato'rṇavātsamuttīrya trikūṭaśikhare sthitam |
mahākanakavarṇābhe nānāvarṇaśilācite
||1||ततोऽर्णवात्समुत्तीर्य त्रिकूटशिखरे स्थितम् ।
महाकनकवर्णाभे नानावर्णशिलाचिते
mahāśṛṅge samāsīnaṃ rudrakoṭisamanvitam |
mahādevaṃ mahātmānamīśānamajamavyayam
||2||महाशृङ्गे समासीनं रुद्रकोटिसमन्वितम् ।
महादेवं महात्मानमीशानमजमव्ययम्
sarvabhūtamayaṃ tāta manunā saha suvrata |
bhūyo vavande caraṇau sarvadevanamaskṛtau
||3||सर्वभूतमयं तात मनुना सह सुव्रत ।
भूयो ववन्दे चरणौ सर्वदेवनमस्कृतौ
tatkāle yugasāhasraṃ saha rudreṇa mānada |
tasminnekārṇave ghore sthito'haṃ kurunaṃdana
||4||तत्काले युगसाहस्रं सह रुद्रेण मानद ।
तस्मिन्नेकार्णवे घोरे स्थितोऽहं कुरुनंदन
yudhiṣṭhira uvāca
etacchrutvā tu me tāta paraṃ kautūhalaṃ hṛdi |
jātaṃ tatkathayasveti śṛṇvataḥ saha bāndhavaiḥ
||5||एतच्छ्रुत्वा तु मे तात परं कौतूहलं हृदि ।
जातं तत्कथयस्वेति शृण्वतः सह बान्धवैः
kā sā padmapalāśākṣī tamobhūte mahārṇave |
yogivadbhramate nityaṃ rudrajāṃ svāṃ ca yābravīt
||6||का सा पद्मपलाशाक्षी तमोभूते महार्णवे ।
योगिवद्भ्रमते नित्यं रुद्रजां स्वां च याब्रवीत्
śrīmārkaṇḍeya uvāca
etameva mayā praśnaṃ purā pṛṣṭo manuḥ svayam |
tadeva te'dya vakṣyāmi abalāyāḥ samudbhavam
||7||एतमेव मया प्रश्नं पुरा पृष्टो मनुः स्वयम् ।
तदेव तेऽद्य वक्ष्यामि अबलायाः समुद्भवम्
vyatītāyāṃ niśāyāṃ tu brahmaṇaḥ parameṣṭhinaḥ |
tataḥ prabhāte vimale sṛjyamāneṣu jantuṣu
||8||व्यतीतायां निशायां तु ब्रह्मणः परमेष्ठिनः ।
ततः प्रभाते विमले सृज्यमानेषु जन्तुषु
manuṃ praṇamya śirasā pṛcchāmyetadyudhiṣṭhira |
keyaṃ padmapalāśākṣī śyāmā caṃdranibhānanā
||9||मनुं प्रणम्य शिरसा पृच्छाम्येतद्युधिष्ठिर ।
केयं पद्मपलाशाक्षी श्यामा चंद्रनिभानना
ekārṇave bhramatyekā rudrajāsmīti vādinī |
sāvitrī vedamātā ca hyathavā sā sarasvatī
||10||एकार्णवे भ्रमत्येका रुद्रजास्मीति वादिनी ।
सावित्री वेदमाता च ह्यथवा सा सरस्वती
mandākinī saricchreṣṭhā lakṣmīrvā kimatho umā |
kālarātrirbhavetsākṣātprakṛtirvā sukhocitā
||11||मन्दाकिनी सरिच्छ्रेष्ठा लक्ष्मीर्वा किमथो उमा ।
कालरात्रिर्भवेत्साक्षात्प्रकृतिर्वा सुखोचिता
etadācakṣva bhagavankā sā hyamṛtasaṃbhavā |
caratyekārṇave ghore pranaṣṭoragarākṣase
||12||एतदाचक्ष्व भगवन्का सा ह्यमृतसंभवा ।
चरत्येकार्णवे घोरे प्रनष्टोरगराक्षसे
manuruvāca
śṛṇu vatsa yathānyāyamasyā vakṣyāmi saṃbhavam |
yayā rudrasamudbhūtā yā ceyaṃ varavarṇinī
||13||शृणु वत्स यथान्यायमस्या वक्ष्यामि संभवम् ।
यया रुद्रसमुद्भूता या चेयं वरवर्णिनी
purā śivaḥ śāntatanuścacāra vipulaṃ tapaḥ |
hitārthaṃ sarvalokānāmumayā saha śaṃkaraḥ
||14||पुरा शिवः शान्ततनुश्चचार विपुलं तपः ।
हितार्थं सर्वलोकानामुमया सह शंकरः
ṛkṣaśailaṃ samāruhya tapastepe sudāruṇam |
adṛśyaḥ sarvabhūtānāṃ sarvabhūtātmako vaśī
||15||ऋक्षशैलं समारुह्य तपस्तेपे सुदारुणम् ।
अदृश्यः सर्वभूतानां सर्वभूतात्मको वशी
tapatastasya devasya svedaḥ samabhavatkila |
taṃ giriṃ plāvayāmāsa sa svedo rudrasaṃbhavaḥ
||16||तपतस्तस्य देवस्य स्वेदः समभवत्किल ।
तं गिरिं प्लावयामास स स्वेदो रुद्रसंभवः
tasmādāsītsamudbhūtā mahāpuṇyā saridvarā |
yā sā tvayārṇave dṛṣṭā padmapatrāyatekṣaṇā
||17||तस्मादासीत्समुद्भूता महापुण्या सरिद्वरा ।
या सा त्वयार्णवे दृष्टा पद्मपत्रायतेक्षणा
strīrūpaṃ samavasthāya rudramārādhayatpurā |
ādye kṛtayuge tasminsamānāmayutaṃ nṛpa
||18||स्त्रीरूपं समवस्थाय रुद्रमाराधयत्पुरा ।
आद्ये कृतयुगे तस्मिन्समानामयुतं नृप
tatastuṣṭo mahādeva umayā saha śaṃkaraḥ |
brūhi tvaṃ tu mahābhāge yatte manasi vartate
||19||ततस्तुष्टो महादेव उमया सह शंकरः ।
ब्रूहि त्वं तु महाभागे यत्ते मनसि वर्तते
sariduvāca
pralaye samanuprāpte naṣṭe sthāvarajaṃgame |
prasādāttava deveśa akṣayāhaṃ bhave prabho
||20||प्रलये समनुप्राप्ते नष्टे स्थावरजंगमे ।
प्रसादात्तव देवेश अक्षयाहं भवे प्रभो
saritsu sāgareṣveva parvateṣu kṣayiṣvapi |
tava prasādāddeveśa puṇyā kṣayyā bhave prabho
||21||सरित्सु सागरेष्वेव पर्वतेषु क्षयिष्वपि ।
तव प्रसादाद्देवेश पुण्या क्षय्या भवे प्रभो
pāpopapātakairyuktā mahāpātakino'pi ye |
mucyante sarvapāpebhyo bhaktyā snātvā tu śaṃkara
||22||पापोपपातकैर्युक्ता महापातकिनोऽपि ये ।
मुच्यन्ते सर्वपापेभ्यो भक्त्या स्नात्वा तु शंकर
uttare jāhnavīdeśe mahāpātakanāśinī |
bhavāmi dakṣiṇe mārge yadyevaṃ surapūjitā
||23||उत्तरे जाह्नवीदेशे महापातकनाशिनी ।
भवामि दक्षिणे मार्गे यद्येवं सुरपूजिता
svargādāgamya gaṃgeti yathā khyātā kṣitau vibho |
tathā dakṣiṇagaṅgeti bhaveyaṃ tridaśeśvara
||24||स्वर्गादागम्य गंगेति यथा ख्याता क्षितौ विभो ।
तथा दक्षिणगङ्गेति भवेयं त्रिदशेश्वर
pṛthivyāṃ sarvatīrtheṣu snātvā yallabhate phalam |
tatphalaṃ labhate martyo bhaktyā snātvā maheśvara
||25||पृथिव्यां सर्वतीर्थेषु स्नात्वा यल्लभते फलम् ।
तत्फलं लभते मर्त्यो भक्त्या स्नात्वा महेश्वर
brahmahatyādikaṃ pāpaṃ yadāste saṃcitaṃ kvacit |
māsamātreṇa taddeva kṣayaṃ yātvavagāhanāt
||26||ब्रह्महत्यादिकं पापं यदास्ते संचितं क्वचित् ।
मासमात्रेण तद्देव क्षयं यात्ववगाहनात्
yatphalaṃ sarvavedeṣu sarvayajñeṣu śaṃkara |
avagāhena tatsarvaṃ bhavatviti matirmama
||27||यत्फलं सर्ववेदेषु सर्वयज्ञेषु शंकर ।
अवगाहेन तत्सर्वं भवत्विति मतिर्मम
sarvadānopavāseṣu sarvatīrthāvagāhane |
tatphalaṃ mama toyena jāyatāmiti śaṃkara
||28||सर्वदानोपवासेषु सर्वतीर्थावगाहने ।
तत्फलं मम तोयेन जायतामिति शंकर
mama tīre narā ye tu arcayanti maheśvaram |
te gatāstava lokaṃ syuretadeva bhavecchiva
||29||मम तीरे नरा ये तु अर्चयन्ति महेश्वरम् ।
ते गतास्तव लोकं स्युरेतदेव भवेच्छिव
mama kūle maheśāna umayā saha daivataiḥ |
vasa nityaṃ jagannātha eṣa eva varo mama
||30||मम कूले महेशान उमया सह दैवतैः ।
वस नित्यं जगन्नाथ एष एव वरो मम
sukarmā vā vikarmā vā śānto dānto jitendriyaḥ |
mṛto janturmama jale gacchatādamarāvatīm
||31||सुकर्मा वा विकर्मा वा शान्तो दान्तो जितेन्द्रियः ।
मृतो जन्तुर्मम जले गच्छतादमरावतीम्
triṣu lokeṣu vikhyātā mahāpātakanāśinī |
bhavāmi devadeveśa prasanno yadi manyase
||32||त्रिषु लोकेषु विख्याता महापातकनाशिनी ।
भवामि देवदेवेश प्रसन्नो यदि मन्यसे
etāṃścānyānvarāndivyānprārthito nṛpasattama |
narmadayā tataḥ prāha prasanno vṛṣavāhanaḥ
||33||एतांश्चान्यान्वरान्दिव्यान्प्रार्थितो नृपसत्तम ।
नर्मदया ततः प्राह प्रसन्नो वृषवाहनः
śrīmaheśa uvāca
evaṃ bhavatu kalyāṇi yattvayoktamanindite |
nānyā varārhā lokeṣu muktvā tvāṃ kamalekṣaṇe
||34||एवं भवतु कल्याणि यत्त्वयोक्तमनिन्दिते ।
नान्या वरार्हा लोकेषु मुक्त्वा त्वां कमलेक्षणे
yadaiva mama dehāttvaṃ samudbhūtā varānane |
tadaiva sarvapāpānāṃ mocinī tvaṃ na saṃśayaḥ
||35||यदैव मम देहात्त्वं समुद्भूता वरानने ।
तदैव सर्वपापानां मोचिनी त्वं न संशयः
kalpakṣayakare kāle kāle ghore viśeṣataḥ |
uttaraṃ kūlamāśritya nivasanti ca ye narāḥ
||36||कल्पक्षयकरे काले काले घोरे विशेषतः ।
उत्तरं कूलमाश्रित्य निवसन्ति च ये नराः
api kīṭapataṅgāśca vṛkṣagulmalatādayaḥ |
ā dehapatanāddevi te'pi yāsyanti sadgatim
||37||अपि कीटपतङ्गाश्च वृक्षगुल्मलतादयः ।
आ देहपतनाद्देवि तेऽपि यास्यन्ति सद्गतिम्
dakṣiṇaṃ kūlamāśritya ye dvijā dharmavatsalāḥ |
ā mṛtyornivasiṣyanti te gatāḥ pitṛmandire
||38||दक्षिणं कूलमाश्रित्य ये द्विजा धर्मवत्सलाः ।
आ मृत्योर्निवसिष्यन्ति ते गताः पितृमन्दिरे
ahaṃ hi tava vākyena kasmiṃścitkāraṇāntare |
tvattīre nivasiṣyāmi sadaiva hyumayā samam
||39||अहं हि तव वाक्येन कस्मिंश्चित्कारणान्तरे ।
त्वत्तीरे निवसिष्यामि सदैव ह्युमया समम्
evaṃ devi mahādevi evameva na saṃśayaḥ |
brahmendracandravaruṇaiḥ sādhyaiśca saha viṣṇunā
||40||एवं देवि महादेवि एवमेव न संशयः ।
ब्रह्मेन्द्रचन्द्रवरुणैः साध्यैश्च सह विष्णुना
uttare devi te kūle vasiṣyanti mamājñayā |
dakṣiṇe pitṛbhiḥ sārddhaṃ tathānye surasundari
||41||उत्तरे देवि ते कूले वसिष्यन्ति ममाज्ञया ।
दक्षिणे पितृभिः सार्द्धं तथान्ये सुरसुन्दरि
vasiṣyanti mayā sārddhameṣa te vara uttamaḥ |
gaccha gaccha mahābhāge martyānpāpādvimocaya
||42||वसिष्यन्ति मया सार्द्धमेष ते वर उत्तमः ।
गच्छ गच्छ महाभागे मर्त्यान्पापाद्विमोचय
sahitā ṛṣisaṃghaiśca tathā siddhasurāsuraiḥ |
evamuktā mahādeva umayā sahito vibhuḥ
||43||सहिता ऋषिसंघैश्च तथा सिद्धसुरासुरैः ।
एवमुक्ता महादेव उमया सहितो विभुः
vandyamāno'tha manunā mayā cādarśanaṃ gataḥ |
tena caiṣā mahāpuṇyā mahāpātakanāśinī
||44||वन्द्यमानोऽथ मनुना मया चादर्शनं गतः ।
तेन चैषा महापुण्या महापातकनाशिनी
kathitā pṛcchyate yā te mā te bhavatu vismayaḥ |
eṣā gaṃgā mahāpuṇyā triṣu lokeṣu viśrutā
||45||कथिता पृच्छ्यते या ते मा ते भवतु विस्मयः ।
एषा गंगा महापुण्या त्रिषु लोकेषु विश्रुता
daśābhiḥ pañcabhiḥ srotaiḥ plāvayantī diśo daśa |
śoṇo mahānadaścaiva narmadā surasā kṛtā
||46||दशाभिः पञ्चभिः स्रोतैः प्लावयन्ती दिशो दश ।
शोणो महानदश्चैव नर्मदा सुरसा कृता
mandākinī daśārṇā ca citrakūṭā tathaiva ca |
tamasā vidiśā caiva karabhā yamunā tathā
||47||मन्दाकिनी दशार्णा च चित्रकूटा तथैव च ।
तमसा विदिशा चैव करभा यमुना तथा
citrotpalā vipāśā ca rañjanā vāluvāhinī |
ṛkṣapādaprasūtāstāḥ sarvā vai rudrasaṃbhavāḥ
||48||चित्रोत्पला विपाशा च रञ्जना वालुवाहिनी ।
ऋक्षपादप्रसूतास्ताः सर्वा वै रुद्रसंभवाः
sarvapāpaharāḥ puṇyāḥ sarvamaṃgaladāḥ śivāḥ |
ityetairnāmabhirdivyaiḥ stūyate vedapāragaiḥ
||49||सर्वपापहराः पुण्याः सर्वमंगलदाः शिवाः ।
इत्येतैर्नामभिर्दिव्यैः स्तूयते वेदपारगैः
purāṇajñairmahābhāgairājyapaiḥ somapaistathā |
ityetatsarvamākhyātaṃ mahābhāgyaṃ narottama
||50||पुराणज्ञैर्महाभागैराज्यपैः सोमपैस्तथा ।
इत्येतत्सर्वमाख्यातं महाभाग्यं नरोत्तम
manunoktaṃ purā mahyamamṛtāyāḥ samudbhavam |
puṇyaṃ pavitramatulaṃ rudrodgītamidaṃ śubham
||51||मनुनोक्तं पुरा मह्यममृतायाः समुद्भवम् ।
पुण्यं पवित्रमतुलं रुद्रोद्गीतमिदं शुभम्
ye narāḥ kīrtayiṣyanti bhaktyā śṛṇvanti ye'pi ca |
prātarutthāya nāmāni daśa pañca ca bhārata
||52||ये नराः कीर्तयिष्यन्ति भक्त्या शृण्वन्ति येऽपि च ।
प्रातरुत्थाय नामानि दश पञ्च च भारत
te narāḥ sakalaṃ puṇyaṃ labhiṣyantyavagāhajam |
vimānenārkavarṇena ghaṇṭāśataninādinā
||53||ते नराः सकलं पुण्यं लभिष्यन्त्यवगाहजम् ।
विमानेनार्कवर्णेन घण्टाशतनिनादिना
tyaktvā mānuṣyakaṃ bhāvaṃ yāsyanti paramāṃ gatim
||54||त्यक्त्वा मानुष्यकं भावं यास्यन्ति परमां गतिम्
iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcama āvantyakhaṇḍe revākhaṇḍe narmadāpañcadaśanāmavarṇanaṃ nāma caturtho'dhyāyaḥ ||