pātrāpātraparīkṣādānādiniyamavarṇanam
uttānapāda uvāca
dvijāśca kīdṛśāḥ pūjyā apūjyāḥ kīdṛśāḥ smṛtāḥ |
śrāddhe vaivāhike kārye dāne caiva viśeṣataḥ
||1||द्विजाश्च कीदृशाः पूज्या अपूज्याः कीदृशाः स्मृताः ।
श्राद्धे वैवाहिके कार्ये दाने चैव विशेषतः
yadi śraddhā bhaveddaivayogācchrāddhādike vidhau |
etadākhyāhi me deva kasya dānaṃ na dīyate
||2||यदि श्रद्धा भवेद्दैवयोगाच्छ्राद्धादिके विधौ ।
एतदाख्याहि मे देव कस्य दानं न दीयते
īśvara uvāca
yathā kāṣṭhamayo hastī yathā carmamayo mṛgaḥ |
brāhmaṇaścānadhīyānastrayaste nāmadhārakāḥ
||3||यथा काष्ठमयो हस्ती यथा चर्ममयो मृगः ।
ब्राह्मणश्चानधीयानस्त्रयस्ते नामधारकाः
yathā ṣaṇḍho'phalaḥ strīṣu yathā gaurgavi cāphalā |
yathā cājñe'phalaṃ dānaṃ tathā vipro'nṛco'phalaḥ
||4||यथा षण्ढोऽफलः स्त्रीषु यथा गौर्गवि चाफला ।
यथा चाज्ञेऽफलं दानं तथा विप्रोऽनृचोऽफलः
yathā'nṛṇe bījamuptvā vaptā na labhate phalam |
tathānṛce havirdattvā na dātā labhate phalam
||5||यथाऽनृणे बीजमुप्त्वा वप्ता न लभते फलम् ।
तथानृचे हविर्दत्त्वा न दाता लभते फलम्
rogī hīnātiriktāṅgaḥ kāṇaḥ paunarbhavastathā |
avakīrṇī śyāvadantaḥ sarvāśī vṛṣalīpatiḥ
||6||रोगी हीनातिरिक्ताङ्गः काणः पौनर्भवस्तथा ।
अवकीर्णी श्यावदन्तः सर्वाशी वृषलीपतिः
mitradhrukpiśunaḥ somavikrayī paranindakaḥ |
pitṛmātṛgurutyāgī nityaṃ brāhmaṇanindakaḥ
||7||मित्रध्रुक्पिशुनः सोमविक्रयी परनिन्दकः ।
पितृमातृगुरुत्यागी नित्यं ब्राह्मणनिन्दकः
śūdrānnaṃ mantrasaṃyuktaṃ yo vipro bhakṣayennṛpa |
so'spṛśyaḥ karmacāṇḍālaḥ spṛṣṭvā snānaṃ samācaret
||8||शूद्रान्नं मन्त्रसंयुक्तं यो विप्रो भक्षयेन्नृप ।
सोऽस्पृश्यः कर्मचाण्डालः स्पृष्ट्वा स्नानं समाचरेत्
kunakhī vṛṣalī steyī vārddhuṣyaḥ kuṇḍagolakau |
mahādānarato yaśca yaścātmahanane rataḥ
||9||कुनखी वृषली स्तेयी वार्द्धुष्यः कुण्डगोलकौ ।
महादानरतो यश्च यश्चात्महनने रतः
bhṛtakādhyāpakaḥ klībaḥ kanyādūṣyabhiśastakaḥ |
ete viprāḥ sadā tyājyāḥ paribhāvya prayatnataḥ
||10||भृतकाध्यापकः क्लीबः कन्यादूष्यभिशस्तकः ।
एते विप्राः सदा त्याज्याः परिभाव्य प्रयत्नतः
pratigrahaṃ gṛhītvā tu vāṇijyaṃ yastu kārayet |
tasya dānaṃ na dātavyaṃ vṛthā bhavati tasya tat
||11||प्रतिग्रहं गृहीत्वा तु वाणिज्यं यस्तु कारयेत् ।
तस्य दानं न दातव्यं वृथा भवति तस्य तत्
śrutādhyayanasampannā ye dvijā vṛttatatparāḥ |
teṣāṃ yaddīyate dānaṃ sarvamakṣayatāṃ vrajet
||12||श्रुताध्ययनसम्पन्ना ये द्विजा वृत्ततत्पराः ।
तेषां यद्दीयते दानं सर्वमक्षयतां व्रजेत्
daridrānbhara bhūpāla mā samṛddhān kadācana |
vyādhitasyauṣadhaṃ pathyaṃ nīrujasya kimauṣadhaiḥ
||13||दरिद्रान्भर भूपाल मा समृद्धान् कदाचन ।
व्याधितस्यौषधं पथ्यं नीरुजस्य किमौषधैः
uttānapāda uvāca
kīdṛśo'tha vidhistatra tīrthaśrāddhasya kā kriyā |
dānaṃ ca dīyate yadvattanmamākhyāhi śaṅkara
||14||कीदृशोऽथ विधिस्तत्र तीर्थश्राद्धस्य का क्रिया ।
दानं च दीयते यद्वत्तन्ममाख्याहि शङ्कर
īśvara uvāca
śrāddhaṃ kṛtvā gṛhe bhaktyā śuciścāpi jitendriyaḥ |
guruṃ pradakṣiṇīkṛtya bhojya sīmāntake tataḥ
||15||श्राद्धं कृत्वा गृहे भक्त्या शुचिश्चापि जितेन्द्रियः ।
गुरुं प्रदक्षिणीकृत्य भोज्य सीमान्तके ततः
vāgyataḥ pravrajettāvadyāvatsīmāṃ na laṅghayet |
śūlabhedaṃ tato gatvā snānaṃ kuryādyathāvidhi
||16||वाग्यतः प्रव्रजेत्तावद्यावत्सीमां न लङ्घयेत् ।
शूलभेदं ततो गत्वा स्नानं कुर्याद्यथाविधि
pañcasthāneṣu ca śrāddhaṃ havyakavyādibhiḥ kramāt |
piṇḍadānaṃ ca yaḥ kuryātpāyasairmadhusarpiṣā
||17||पञ्चस्थानेषु च श्राद्धं हव्यकव्यादिभिः क्रमात् ।
पिण्डदानं च यः कुर्यात्पायसैर्मधुसर्पिषा
pitarastasya tṛpyanti dvādaśābdāni pañca ca |
akṣatairbadarairbilvairgudamadhusarpiṣā
||18||पितरस्तस्य तृप्यन्ति द्वादशाब्दानि पञ्च च ।
अक्षतैर्बदरैर्बिल्वैर्गुदमधुसर्पिषा
sāpi tatphalamāpnoti tīrthe'sminnātra saṃśayaḥ |
upānahau ca yo dadyādbrāhmaṇebhyaḥ prayatnataḥ
||19||सापि तत्फलमाप्नोति तीर्थेऽस्मिन्नात्र संशयः ।
उपानहौ च यो दद्याद्ब्राह्मणेभ्यः प्रयत्नतः
so'pi svargamavāpnoti hayārūḍho na saṃśayaḥ |
śayyāmaśvaṃ ca yo dadyācchattrikāṃ vā viśeṣataḥ
||20||सोऽपि स्वर्गमवाप्नोति हयारूढो न संशयः ।
शय्यामश्वं च यो दद्याच्छत्त्रिकां वा विशेषतः
gacchedvimānamārūḍhaḥ so'psarovṛndaveṣṭitaḥ |
uttamaṃ yo gṛhaṃ dadyātsaptadhānyasamanvitam
||21||गच्छेद्विमानमारूढः सोऽप्सरोवृन्दवेष्टितः ।
उत्तमं यो गृहं दद्यात्सप्तधान्यसमन्वितम्
svecchayā me vaselloke kāñcane bhavane hi saḥ |
tiladhenuṃ ca yo dadyātsavatsāṃ vastrasaṃplutām
||22||स्वेच्छया मे वसेल्लोके काञ्चने भवने हि सः ।
तिलधेनुं च यो दद्यात्सवत्सां वस्त्रसंप्लुताम्
nākapṛṣṭhe vasettāvadyāvadābhūtasamplavam |
gṛhe vā yadi vāraṇye tīrthavartmani vā nṛpa
||23||नाकपृष्ठे वसेत्तावद्यावदाभूतसम्प्लवम् ।
गृहे वा यदि वारण्ये तीर्थवर्त्मनि वा नृप
toyamannaṃ ca yo dadyādyamalokaṃ sa nekṣate |
sarvadānāni dīyante teṣāṃ phalamavāpyate
||24||तोयमन्नं च यो दद्याद्यमलोकं स नेक्षते ।
सर्वदानानि दीयन्ते तेषां फलमवाप्यते
udakaṃ cātra dānaṃ ca dadyādabhayameva ca |
annadānātparaṃ dānaṃ na bhūtaṃ na bhaviṣyati
||25||उदकं चात्र दानं च दद्यादभयमेव च ।
अन्नदानात्परं दानं न भूतं न भविष्यति
kanyādānaṃ tu yaḥ kuryādvṛṣaṃ vā yaḥ samutsṛjet |
tasya vāso bhavettatra yatrāhamiti nānyathā
||26||कन्यादानं तु यः कुर्याद्वृषं वा यः समुत्सृजेत् ।
तस्य वासो भवेत्तत्र यत्राहमिति नान्यथा
uttānapāda uvāca
kanyādānaṃ kathaṃ svāmin kartavyaṃ dhārmikaiḥ sadā |
parigraho yathā poṣyaḥ kanyodvāhastathaiva ca
||27||कन्यादानं कथं स्वामिन् कर्तव्यं धार्मिकैः सदा ।
परिग्रहो यथा पोष्यः कन्योद्वाहस्तथैव च
anyatpṛcchāmi deveśa kasya kanyā na dīyate |
dātavyaṃ kutra taddeva kasmai dattamathākṣayam
||28||अन्यत्पृच्छामि देवेश कस्य कन्या न दीयते ।
दातव्यं कुत्र तद्देव कस्मै दत्तमथाक्षयम्
uttamaṃ madhyamaṃ vāpi kanīyaḥ syātkathaṃ vibho |
rājasaṃ tāmasaṃ vāpi niḥśreyasamathāpi vā
||29||उत्तमं मध्यमं वापि कनीयः स्यात्कथं विभो ।
राजसं तामसं वापि निःश्रेयसमथापि वा
īśvara uvāca
sarveṣāmeva dānānāṃ kanyādānaṃ viśiṣyate |
yo dadyātparayā bhaktyābhigamya tanayāṃ nijām
||30||सर्वेषामेव दानानां कन्यादानं विशिष्यते ।
यो दद्यात्परया भक्त्याभिगम्य तनयां निजाम्
kulīnāya surūpāya guṇajñāya manīṣiṇe |
sulagne sumuhūrte ca dadyātkanyāmalaṃkṛtām
||31||कुलीनाय सुरूपाय गुणज्ञाय मनीषिणे ।
सुलग्ने सुमुहूर्ते च दद्यात्कन्यामलंकृताम्
aśvānnā gāṃśca vāsāṃsi yo'tra dadyātsvaśaktitaḥ |
tasya vāso bhavettatra padaṃ yatra nirāmayam
||32||अश्वान्ना गांश्च वासांसि योऽत्र दद्यात्स्वशक्तितः ।
तस्य वासो भवेत्तत्र पदं यत्र निरामयम्
yenātra duhitā dattā prāṇebhyo'pi garīyasī |
tena sarvamidaṃ dattaṃ trailokyaṃ sacarācaram
||33||येनात्र दुहिता दत्ता प्राणेभ्योऽपि गरीयसी ।
तेन सर्वमिदं दत्तं त्रैलोक्यं सचराचरम्
yaḥ kanyārthaṃ tato labdhvā bhikṣate caiva taddhanam |
sa bhavetkarmacaṇḍālaḥ kāṣṭhakīlo bhavenmṛtaḥ
||34||यः कन्यार्थं ततो लब्ध्वा भिक्षते चैव तद्धनम् ।
स भवेत्कर्मचण्डालः काष्ठकीलो भवेन्मृतः
gṛhe'pi tasya yo'śnīyājjihvālaulyātkathaṃcana |
cāndrāyaṇena śudhyeta taptakṛcchreṇa vā punaḥ
||35||गृहेऽपि तस्य योऽश्नीयाज्जिह्वालौल्यात्कथंचन ।
चान्द्रायणेन शुध्येत तप्तकृच्छ्रेण वा पुनः
uttānapāda uvāca
vittaṃ na vidyate yasya kanyaivāsti ca yadgṛhe |
kathaṃ codvāhanaṃ tasya na yāñcāṃ kurute yadi
||36||वित्तं न विद्यते यस्य कन्यैवास्ति च यद्गृहे ।
कथं चोद्वाहनं तस्य न याञ्चां कुरुते यदि
īśvara uvāca
avitenaiva kartavyaṃ kanyodvahanakaṃ nṛpa |
kanyānāma samuccārya na doṣāya kadācana
||37||अवितेनैव कर्तव्यं कन्योद्वहनकं नृप ।
कन्यानाम समुच्चार्य न दोषाय कदाचन
abhigamyottamaṃ dānaṃ yacca dānamayācitam |
bhaviṣyati yugasyāntastasyānto naiva vidyate
||38||अभिगम्योत्तमं दानं यच्च दानमयाचितम् ।
भविष्यति युगस्यान्तस्तस्यान्तो नैव विद्यते
abhigamyottamaṃ dānaṃ smṛtamāhūya madhyamam |
yācyamānaṃ kanīyaḥ syāddehi dehīti cādhamam
||39||अभिगम्योत्तमं दानं स्मृतमाहूय मध्यमम् ।
याच्यमानं कनीयः स्याद्देहि देहीति चाधमम्
yathaivāśmāśmanābaddho nikṣipto vārimadhyataḥ |
dvāvetau nidhanaṃ yātastadvadannamapātrake
||40||यथैवाश्माश्मनाबद्धो निक्षिप्तो वारिमध्यतः ।
द्वावेतौ निधनं यातस्तद्वदन्नमपात्रके
asamarthe tato dānaṃ na pradeyaṃ kadācana |
dātāraṃ nayate'dhastādātmānaṃ ca viśeṣataḥ
||41||असमर्थे ततो दानं न प्रदेयं कदाचन ।
दातारं नयतेऽधस्तादात्मानं च विशेषतः
samarthastārayeddvau tu kāṣṭhaṃ śuṣkaṃ yathā jale |
yathā nauśca tathā vidvānprāpayedaparaṃ taṭam
||42||समर्थस्तारयेद्द्वौ तु काष्ठं शुष्कं यथा जले ।
यथा नौश्च तथा विद्वान्प्रापयेदपरं तटम्
āhitāgniśca gṛhṇāti yaḥ śūdrāṇāṃ pratigraham |
iha janmani śūdro'sau mṛtaḥ śvā copajāyate
||43||आहिताग्निश्च गृह्णाति यः शूद्राणां प्रतिग्रहम् ।
इह जन्मनि शूद्रोऽसौ मृतः श्वा चोपजायते
vṛthā kleśaśca jāyeta brāhmaṇe hyagnihotriṇi |
asatpratigrahaṃ kurvanguptaṃ nīcasya garhitam
||44||वृथा क्लेशश्च जायेत ब्राह्मणे ह्यग्निहोत्रिणि ।
असत्प्रतिग्रहं कुर्वन्गुप्तं नीचस्य गर्हितम्
abhojyaḥ sa bhavenmartyo dahyate kāriṣāgninā |
kaṭakāro bhavetpaścātsapta janma na saṃśayaḥ
||45||अभोज्यः स भवेन्मर्त्यो दह्यते कारिषाग्निना ।
कटकारो भवेत्पश्चात्सप्त जन्म न संशयः
lajjādākṣiṇyalobhācca yaddānaṃ coparodhajam |
bhṛtyebhyaśca tu yaddānaṃ tadvṛthā niṣphalaṃ bhavet
||46||लज्जादाक्षिण्यलोभाच्च यद्दानं चोपरोधजम् ।
भृत्येभ्यश्च तु यद्दानं तद्वृथा निष्फलं भवेत्
iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcama āvantyakhaṇḍe revākhaṇḍe śūlabhedamāhātmye pātrāpātraparīkṣādānādiniyamavarṇanaṃ nāma pañcāśattamo'dhyāyaḥ ||