umayā sahito rudraḥ kailāsamagamannagam
mārkaṇḍeya uvāca
andhakaṃ tu nihatyātha devadevo maheśvaraḥ |
umayā sahito rudraḥ kailāsamagamannagam
||1||अन्धकं तु निहत्याथ देवदेवो महेश्वरः ।
उमया सहितो रुद्रः कैलासमगमन्नगम्
āgatāśca tato devā brahmādyāśca savāsavāḥ |
hṛṣṭāstuṣṭāśca te sarve praṇemuḥ pārvatīpatim
||2||आगताश्च ततो देवा ब्रह्माद्याश्च सवासवाः ।
हृष्टास्तुष्टाश्च ते सर्वे प्रणेमुः पार्वतीपतिम्
īśvara uvāca
upāviśantu te sarve ye kecana samāgatāḥ |
nihato dānavo hyeṣa gīrvāṇārthe pitāmaha
||3||उपाविशन्तु ते सर्वे ये केचन समागताः ।
निहतो दानवो ह्येष गीर्वाणार्थे पितामह
raktena tasya me śūlaṃ nirmalaṃ naiva jāyate |
śubhavratatapojapyarato brahmanmayā hataḥ
||4||रक्तेन तस्य मे शूलं निर्मलं नैव जायते ।
शुभव्रततपोजप्यरतो ब्रह्मन्मया हतः
kartumicchāmyahaṃ samyaktīrthayānaṃ caturmukha |
āgacchantu mayā sārddhaṃ ye yūyamiha saṃgatāḥ
||5||कर्तुमिच्छाम्यहं सम्यक्तीर्थयानं चतुर्मुख ।
आगच्छन्तु मया सार्द्धं ये यूयमिह संगताः
ityuktvā devadeveśaḥ prabhāsaṃ pratiniryayau |
prabhāsādyāni tīrthāni gaṅgāsāgaramadhyataḥ
||6||इत्युक्त्वा देवदेवेशः प्रभासं प्रतिनिर्ययौ ।
प्रभासाद्यानि तीर्थानि गङ्गासागरमध्यतः
avagāhyāpi sarvāṇi nairmalyaṃ nābhavannṛpa |
narmadāyāṃ tato gatvā devo devaiḥ samanvitaḥ
||7||अवगाह्यापि सर्वाणि नैर्मल्यं नाभवन्नृप ।
नर्मदायां ततो गत्वा देवो देवैः समन्वितः
uttaraṃ dakṣiṇaṃ kūlamavāgāhatpriyavrataḥ |
gatastu dakṣiṇe kūle parvate bhṛgusaṃjñitam
||8||उत्तरं दक्षिणं कूलमवागाहत्प्रियव्रतः ।
गतस्तु दक्षिणे कूले पर्वते भृगुसंज्ञितम्
tatra sthitvā mahādevo devaiḥ saha mahīpate |
bhrāntvā bhrāntvā ciraṃ śrānto nirviṇṇo niṣasāda ha
||9||तत्र स्थित्वा महादेवो देवैः सह महीपते ।
भ्रान्त्वा भ्रान्त्वा चिरं श्रान्तो निर्विण्णो निषसाद ह
manohāri yataḥ sthānaṃ sarveṣāṃ vai divaukasām |
tīrthaṃ viśiṣṭaṃ tanmatvā sthito devo maheśvaraḥ
||10||मनोहारि यतः स्थानं सर्वेषां वै दिवौकसाम् ।
तीर्थं विशिष्टं तन्मत्वा स्थितो देवो महेश्वरः
giriṃ vivyādha śūlena bhinnaṃ tena rasātalam |
nirmalaṃ cābhavacchūlaṃ na lepo dṛśyate kvacit
||11||गिरिं विव्याध शूलेन भिन्नं तेन रसातलम् ।
निर्मलं चाभवच्छूलं न लेपो दृश्यते क्वचित्
devairāhvānitā tatra mahāpuṇyā ca bhāratī |
parvatānniḥsṛtā tatra mahāpuṇyā sarasvatī
||12||देवैराह्वानिता तत्र महापुण्या च भारती ।
पर्वतान्निःसृता तत्र महापुण्या सरस्वती
dvitīyaḥ saṅgamastatra yathā veṇyāṃ sitāsitaḥ |
tatra brahmā svayaṃ devo brahmeśaṃ liṅgamuttamam
||13||द्वितीयः सङ्गमस्तत्र यथा वेण्यां सितासितः ।
तत्र ब्रह्मा स्वयं देवो ब्रह्मेशं लिङ्गमुत्तमम्
saṃsthāpayāmāsa puṇyaṃ sarvaduḥkhaghnamuttamam |
tasya yāmye diśo bhāge svayaṃ devo janārdanaḥ
||14||संस्थापयामास पुण्यं सर्वदुःखघ्नमुत्तमम् ।
तस्य याम्ये दिशो भागे स्वयं देवो जनार्दनः
tiṣṭhate ca sadā tatra viṣṇupādāgrasaṃsthitā |
ambhaso na bhavenmārgaḥ kuṇḍamadhyasthitasya ca
||15||तिष्ठते च सदा तत्र विष्णुपादाग्रसंस्थिता ।
अम्भसो न भवेन्मार्गः कुण्डमध्यस्थितस्य च
śūlāgreṇa kṛtā rekhā tatastoyaṃ vahennṛpa |
tattoyaṃ ca gataṃ tatra yatra revā mahānadī
||16||शूलाग्रेण कृता रेखा ततस्तोयं वहेन्नृप ।
तत्तोयं च गतं तत्र यत्र रेवा महानदी
jalaliṅgaṃ mahāpuṇyaṃ cakatīrthaṃ nṛpottama |
śūlabhede ca deveśaḥ snānaṃ kuryādyathāvidhi
||17||जललिङ्गं महापुण्यं चकतीर्थं नृपोत्तम ।
शूलभेदे च देवेशः स्नानं कुर्याद्यथाविधि
ātmānaṃ manyate śuddhaṃ na kiṃcitkalmaṣaṃ kṛtam |
tasyaivottarakāṣṭhāyāṃ devadevo jagadguruḥ
||18||आत्मानं मन्यते शुद्धं न किंचित्कल्मषं कृतम् ।
तस्यैवोत्तरकाष्ठायां देवदेवो जगद्गुरुः
ātmanā devadeveśaḥ śūlapāṇiḥ pratiṣṭhitaḥ |
sarvatīrtheṣu tattīrthaṃ sarvadevamayaṃ param
||19||आत्मना देवदेवेशः शूलपाणिः प्रतिष्ठितः ।
सर्वतीर्थेषु तत्तीर्थं सर्वदेवमयं परम्
sarvapāpaharaṃ puṇyaṃ sarvaduḥkhaghnamuttamam |
tatra tīrthe pratiṣṭhāpya devadevaṃ jagadguruḥ
||20||सर्वपापहरं पुण्यं सर्वदुःखघ्नमुत्तमम् ।
तत्र तीर्थे प्रतिष्ठाप्य देवदेवं जगद्गुरुः
rakṣāpālāṃstato muktvā śataṃ sāṣṭavināyakān |
kṣetrapālāḥ śataṃ sāṣṭaṃ tadrakṣanti prayatnataḥ
||21||रक्षापालांस्ततो मुक्त्वा शतं साष्टविनायकान् ।
क्षेत्रपालाः शतं साष्टं तद्रक्षन्ति प्रयत्नतः
vighnāstasyopajāyante yastatra sthātumicchati |
kecitkuṭumbāttatāsu vyāgrāḥ kecitkṛṣīṣu ca
||22||विघ्नास्तस्योपजायन्ते यस्तत्र स्थातुमिच्छति ।
केचित्कुटुम्बात्ततासु व्याग्राः केचित्कृषीषु च
kecitsabhāṃ prakurvanti keciddravyārjane ratāḥ |
parokṣavādaṃ kurvanti ke'pi hiṃsāratāḥ sadā
||23||केचित्सभां प्रकुर्वन्ति केचिद्द्रव्यार्जने रताः ।
परोक्षवादं कुर्वन्ति केऽपि हिंसारताः सदा
paradāraratāḥ kecitkecidvṛttivihiṃsakāḥ |
anye kecidvadantyevaṃ kathaṃ tīrtheṣu gamyate
||24||परदाररताः केचित्केचिद्वृत्तिविहिंसकाः ।
अन्ये केचिद्वदन्त्येवं कथं तीर्थेषु गम्यते
kṣudhayā pīḍyate bhāryā putrabhṛtyādayastadā |
mohajāleṣu yojyante evaṃ devagaṇairnarāḥ
||25||क्षुधया पीड्यते भार्या पुत्रभृत्यादयस्तदा ।
मोहजालेषु योज्यन्ते एवं देवगणैर्नराः
pāpācārāśca ye martyāḥ snānaṃ teṣāṃ na jāyate |
saṃrakṣanti ca tattīrthaṃ devabhṛtyagaṇāḥ sadā
||26||पापाचाराश्च ये मर्त्याः स्नानं तेषां न जायते ।
संरक्षन्ति च तत्तीर्थं देवभृत्यगणाः सदा
dhanyāḥ puṇyāśca ye martyāsteṣāṃ snānaṃ prajāyate |
sarasvatyā bhogavatyā devanadyā viśeṣataḥ
||27||धन्याः पुण्याश्च ये मर्त्यास्तेषां स्नानं प्रजायते ।
सरस्वत्या भोगवत्या देवनद्या विशेषतः
ayaṃ tu saṅgamaḥ puṇyo yathā veṇyāṃ sitāsitaḥ |
dṛṣṭvā tīrthaṃ tu te sarve gīrvāṇā hṛṣṭacetasaḥ
||28||अयं तु सङ्गमः पुण्यो यथा वेण्यां सितासितः ।
दृष्ट्वा तीर्थं तु ते सर्वे गीर्वाणा हृष्टचेतसः
devasya sannidhau bhūtvā varṇayāmāsuruttamam |
idaṃ tīrthaṃ tu deveśa gayātīrthena te samam
||29||देवस्य सन्निधौ भूत्वा वर्णयामासुरुत्तमम् ।
इदं तीर्थं तु देवेश गयातीर्थेन ते समम्
guhyādguhyatamaṃ tīrthaṃ na bhūtaṃ na bhaviṣyati |
śūlapāṇiḥ samabhyarcya indrādyairapsarogaṇaiḥ
||30||गुह्याद्गुह्यतमं तीर्थं न भूतं न भविष्यति ।
शूलपाणिः समभ्यर्च्य इन्द्राद्यैरप्सरोगणैः
yakṣakinnaragandharvairdikpālairlokapairapi |
nṛtyagītaistathā stotraiḥ sarvaiścāpi surāsuraiḥ
||31||यक्षकिन्नरगन्धर्वैर्दिक्पालैर्लोकपैरपि ।
नृत्यगीतैस्तथा स्तोत्रैः सर्वैश्चापि सुरासुरैः
pūjyamāno gaṇaiḥ sarvaiḥ siddhairnāgairmaheśvaraḥ |
devena bheditaṃ tatra śūlāgreṇa narādhipa
||32||पूज्यमानो गणैः सर्वैः सिद्धैर्नागैर्महेश्वरः ।
देवेन भेदितं तत्र शूलाग्रेण नराधिप
tridhā yatrekṣyate'dyāpi hyāvartaḥ surapūritaḥ |
kuṇḍatrayaṃ naravyāghra mahatkalakalānvitam
||33||त्रिधा यत्रेक्ष्यतेऽद्यापि ह्यावर्तः सुरपूरितः ।
कुण्डत्रयं नरव्याघ्र महत्कलकलान्वितम्
sarvapāpakṣayakaraṃ sarvaduḥkhaghnamuttamam |
tatra tīrthe tu yaḥ snāti upavāsaparāyaṇaḥ
||34||सर्वपापक्षयकरं सर्वदुःखघ्नमुत्तमम् ।
तत्र तीर्थे तु यः स्नाति उपवासपरायणः
dīkṣāmantravihīno'pi mucyate cābdikādaghāt |
ye punarvidhivatsnānti mantraiḥ pañcabhireva ca
||35||दीक्षामन्त्रविहीनोऽपि मुच्यते चाब्दिकादघात् ।
ये पुनर्विधिवत्स्नान्ति मन्त्रैः पञ्चभिरेव च
vedoktaiḥ pañcabhirmantraiḥ sahiraṇyaghaṭaiḥ śubhaiḥ |
akṣarairdaśabhiścaiva ṣaḍbhirvā tribhireva vā
||36||वेदोक्तैः पञ्चभिर्मन्त्रैः सहिरण्यघटैः शुभैः ।
अक्षरैर्दशभिश्चैव षड्भिर्वा त्रिभिरेव वा
pṛthagbhūtairdvijātīnāṃ tīrthe kāryaṃ narādhipa |
brahmakṣatraviśāṃ vāpi strīśūdrāṇāṃ tathaiva ca
||37||पृथग्भूतैर्द्विजातीनां तीर्थे कार्यं नराधिप ।
ब्रह्मक्षत्रविशां वापि स्त्रीशूद्राणां तथैव च
puruṣāṇāṃ trayīṃ dhyātvā snānaṃ kuryādyathāvidhi |
daśākṣareṇa mantreṇa ye pibanti jalaṃ narāḥ
||38||पुरुषाणां त्रयीं ध्यात्वा स्नानं कुर्याद्यथाविधि ।
दशाक्षरेण मन्त्रेण ये पिबन्ति जलं नराः
te gacchanti paraṃ lokaṃ yatra devo maheśvaraḥ |
kedāre ca yathā pītaṃ rudrakuṇḍe tathaiva ca
||39||ते गच्छन्ति परं लोकं यत्र देवो महेश्वरः ।
केदारे च यथा पीतं रुद्रकुण्डे तथैव च
pañcarephasamāyuktaṃ kṣakāraṃ surapūjitam |
oṅkāreṇa samāyuktametadvedyaṃ prakīrtitam
||40||पञ्चरेफसमायुक्तं क्षकारं सुरपूजितम् ।
ओङ्कारेण समायुक्तमेतद्वेद्यं प्रकीर्तितम्
yastatra kurute snānaṃ vidhiyukto jitendriyaḥ |
tilamiśreṇa toyena tarpayetpitṛdevatāḥ
||41||यस्तत्र कुरुते स्नानं विधियुक्तो जितेन्द्रियः ।
तिलमिश्रेण तोयेन तर्पयेत्पितृदेवताः
kulānāṃ tārayedviṃśaṃ daśapūrvāndaśāparān |
gayādipañcasthāneṣu yaḥ śrāddhaṃ kurute naraḥ
||42||कुलानां तारयेद्विंशं दशपूर्वान्दशापरान् ।
गयादिपञ्चस्थानेषु यः श्राद्धं कुरुते नरः
sa tatra phalamāpnoti śūlabhede na saṃśayaḥ |
yastatra vidhinā yukto dadyāddānāni bhaktitaḥ
||43||स तत्र फलमाप्नोति शूलभेदे न संशयः ।
यस्तत्र विधिना युक्तो दद्याद्दानानि भक्तितः
tudakṣayaṃ phalaṃ tatra sukṛtaṃ duṣkṛtaṃ tathā |
gayāśiro yathā puṇyaṃ pitṛkāryeṣu sarvadā
||44||तुदक्षयं फलं तत्र सुकृतं दुष्कृतं तथा ।
गयाशिरो यथा पुण्यं पितृकार्येषु सर्वदा
śūlabhedaṃ tathā puṇyaṃ snānadānāditarpaṇaiḥ |
bhaktyā dadāti yastatra kāñcanaṃ gāṃ mahīṃ tilān
||45||शूलभेदं तथा पुण्यं स्नानदानादितर्पणैः ।
भक्त्या ददाति यस्तत्र काञ्चनं गां महीं तिलान्
āsanopānahau śayyāṃ varāśvān kṣatriyastathā |
vastrayugmaṃ ca dhānyaṃ ca gṛhaṃ pūrṇaṃ prayatnataḥ
||46||आसनोपानहौ शय्यां वराश्वान् क्षत्रियस्तथा ।
वस्त्रयुग्मं च धान्यं च गृहं पूर्णं प्रयत्नतः
sayoktraṃ lāṅgalaṃ dadyātkṛṣṭāṃ caiva vasuṃdharām |
dānānyetāni yo dadyādbrāhmaṇe vedapārage
||47||सयोक्त्रं लाङ्गलं दद्यात्कृष्टां चैव वसुंधराम् ।
दानान्येतानि यो दद्याद्ब्राह्मणे वेदपारगे
śrotriye kulasampanne śuciṣmati jitendriye |
śrutādhyayanasampanne dambhahīne kriyānvite |
trayodaśāhaḥsvekaikaṃ trayodaśaguṇaṃ bhavet
||48||श्रोत्रिये कुलसम्पन्ने शुचिष्मति जितेन्द्रिये ।
श्रुताध्ययनसम्पन्ने दम्भहीने क्रियान्विते ।
त्रयोदशाहःस्वेकैकं त्रयोदशगुणं भवेत्
iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcama āvantyakhaṇḍe revākhaṇḍe śūlabhedotpattimāhātmyavarṇanaṃ nāmaikonapañcāśattamo'dhyāyaḥ ||