kusumeśvaratīrthamāhātmyavarṇanam
śrīmārkaṇḍeya uvāca
tato gacchenmahārāja kusumeśvaramuttamam |
dakṣiṇe narmadākūle upapātakanāśanam
||1||ततो गच्छेन्महाराज कुसुमेश्वरमुत्तमम् ।
दक्षिणे नर्मदाकूले उपपातकनाशनम्
kāmena sthāpito devaḥ kusumeśvarasaṃjñitaḥ |
khyātaḥ sarveṣu lokeṣu devadevaḥ sanātanaḥ
||2||कामेन स्थापितो देवः कुसुमेश्वरसंज्ञितः ।
ख्यातः सर्वेषु लोकेषु देवदेवः सनातनः
kāmo manobhavo viśvaḥ kusumāyudhacāpabhṛt |
sa kāmān dadāti sarvān pūjito mīnaketanaḥ
||3||कामो मनोभवो विश्वः कुसुमायुधचापभृत् ।
स कामान् ददाति सर्वान् पूजितो मीनकेतनः
tena nirdagdhakāyena cārādhya parameśvaram |
anaṅgena tathā prāptamaṅgitvaṃ narmadātaṭe
||4||तेन निर्दग्धकायेन चाराध्य परमेश्वरम् ।
अनङ्गेन तथा प्राप्तमङ्गित्वं नर्मदातटे
yudhiṣṭhira uvāca
aṅgibhṛtasya nāśatvamanaṅgasya tu me vada |
na śrutaṃ na ca me dṛṣṭaṃ bhūtapūrvaṃ kadācana
||5||अङ्गिभृतस्य नाशत्वमनङ्गस्य तु मे वद ।
न श्रुतं न च मे दृष्टं भूतपूर्वं कदाचन
etatsarvaṃ yathā vṛttamācakṣva dvijasattama |
śrotumicchāmi viprendra bhīmārjunayamaiḥ saha
||6||एतत्सर्वं यथा वृत्तमाचक्ष्व द्विजसत्तम ।
श्रोतुमिच्छामि विप्रेन्द्र भीमार्जुनयमैः सह
śrīmārkaṇḍeya uvāca
ādau kṛtayuge tāta devadevo maheśvaraḥ |
tapaścacāra vipulaṃ gaṅgāsāgarasaṃsthitaḥ
||7||आदौ कृतयुगे तात देवदेवो महेश्वरः ।
तपश्चचार विपुलं गङ्गासागरसंस्थितः
tena sampāditā lokāstapasā sasurāsurāḥ |
jagmuste śaraṇaṃ sarve devadevaṃ śacīpatim
||8||तेन सम्पादिता लोकास्तपसा ससुरासुराः ।
जग्मुस्ते शरणं सर्वे देवदेवं शचीपतिम्
vyāpakaḥ sarvabhūtānāṃ devadevo maheśvaraḥ |
saṃtāpayati lokāṃstrīṃstannivāraya gopate
||9||व्यापकः सर्वभूतानां देवदेवो महेश्वरः ।
संतापयति लोकांस्त्रींस्तन्निवारय गोपते
śrutvā tadvacanaṃ teṣāṃ devānāṃ balavṛtrahā |
cintayāmāsa manasā tapovighnāyacādiśat
||10||श्रुत्वा तद्वचनं तेषां देवानां बलवृत्रहा ।
चिन्तयामास मनसा तपोविघ्नायचादिशत्
apsarāṃ menakāṃ rambhāṃ ghṛtācīṃ ca tilottamām |
vasantaṃ kokilaṃ kāmaṃ dakṣiṇānilamuttamam
||11||अप्सरां मेनकां रम्भां घृताचीं च तिलोत्तमाम् ।
वसन्तं कोकिलं कामं दक्षिणानिलमुत्तमम्
gatvā tatra mahādevaṃ tapaścaraṇatatparam |
kṣobhayadhvaṃ yathānyāyaṃ gaṅgāsāgaravāsinam
||12||गत्वा तत्र महादेवं तपश्चरणतत्परम् ।
क्षोभयध्वं यथान्यायं गङ्गासागरवासिनम्
evamuktāstu te sarve devarājena bhārata |
devāpsaraḥsamopetā jagmuste harasannidhau
||13||एवमुक्तास्तु ते सर्वे देवराजेन भारत ।
देवाप्सरःसमोपेता जग्मुस्ते हरसन्निधौ
vasantamāse kusumākarākule mayūradātyūhasukokilākule |
pranṛtya devāpsaragītasaṃkule pravāti vāte yamanairṛtākule
||14||वसन्तमासे कुसुमाकराकुले मयूरदात्यूहसुकोकिलाकुले ।
प्रनृत्य देवाप्सरगीतसंकुले प्रवाति वाते यमनैरृताकुले
tena saṃmūrchitāḥ sarve saṃsargācca khagottamāḥ |
madhumādhavagandhena sakinnaramahoragāḥ
||15||तेन संमूर्छिताः सर्वे संसर्गाच्च खगोत्तमाः ।
मधुमाधवगन्धेन सकिन्नरमहोरगाः
yāvadālokate tāvattadvanaṃ vyākulīkṛtam |
vīkṣate madanāviṣṭaṃ daśāvasthāgataṃ janam
||16||यावदालोकते तावत्तद्वनं व्याकुलीकृतम् ।
वीक्षते मदनाविष्टं दशावस्थागतं जनम्
devadevo'pi devānāmavasthātritayaṃ gataḥ |
sāttvikīṃ rājasīṃ rājaṃstāmasīṃ tāṃ śṛṇuṣva me
||17||देवदेवोऽपि देवानामवस्थात्रितयं गतः ।
सात्त्विकीं राजसीं राजंस्तामसीं तां शृणुष्व मे
ekaṃ yogasamādhinā mukulitaṃ cakṣurdvitīyaṃ punaḥ pārvatyā jaghanasthalastanataṭe śṛṅgārabhārālasam |
anyaddūranirastacāpamadanakrodhānaloddīpitaṃ śambhorbhinnarasaṃ samādhisamaye netratrayaṃ pātu vaḥ
||18||एकं योगसमाधिना मुकुलितं चक्षुर्द्वितीयं पुनः पार्वत्या जघनस्थलस्तनतटे शृङ्गारभारालसम् ।
अन्यद्दूरनिरस्तचापमदनक्रोधानलोद्दीपितं शम्भोर्भिन्नरसं समाधिसमये नेत्रत्रयं पातु वः
evaṃ dṛṣṭaḥ sa devena saśaraḥ saśarāsanaḥ |
bhasmībhūto gataḥ kāmo vināśaḥ sarvadehinām
||19||एवं दृष्टः स देवेन सशरः सशरासनः ।
भस्मीभूतो गतः कामो विनाशः सर्वदेहिनाम्
kāmaṃ dṛṣṭvā kṣayaṃ yātaṃ tatra devāpsarogaṇāḥ |
bhītā yathāgataṃ sarve jagmuścaiva diśo daśa
||20||कामं दृष्ट्वा क्षयं यातं तत्र देवाप्सरोगणाः ।
भीता यथागतं सर्वे जग्मुश्चैव दिशो दश
kāmena rahitā lokāḥ sasurāsuramānavāḥ |
brahmāṇaṃ śaraṇaṃ jagmurdevā indrapurogamāḥ
||21||कामेन रहिता लोकाः ससुरासुरमानवाः ।
ब्रह्माणं शरणं जग्मुर्देवा इन्द्रपुरोगमाः
sīdamānaṃ jagaddṛṣṭvā tamūcuḥ parameṣṭhinam |
jānāsi tvaṃ jagaccheṣaṃ prabho maithunasambhavāt
||22||सीदमानं जगद्दृष्ट्वा तमूचुः परमेष्ठिनम् ।
जानासि त्वं जगच्छेषं प्रभो मैथुनसम्भवात्
prajāḥ sarvā viśuṣyanti kāmena rahitā vibho
||23||प्रजाः सर्वा विशुष्यन्ति कामेन रहिता विभो
etacchrutvā vacasteṣāṃ devānāṃ prapitāmahaḥ |
jagāma sahitastatra yatra devo maheśvaraḥ
||24||एतच्छ्रुत्वा वचस्तेषां देवानां प्रपितामहः ।
जगाम सहितस्तत्र यत्र देवो महेश्वरः
atoṣayajjagannāthaṃ sarvabhūtamaheśvaram |
stutibhistaṇḍakaiḥ stotrairvedavedāṅgasambhavaiḥ
||25||अतोषयज्जगन्नाथं सर्वभूतमहेश्वरम् ।
स्तुतिभिस्तण्डकैः स्तोत्रैर्वेदवेदाङ्गसम्भवैः
tatastuṣṭo mahādevo devānāṃ parameśvaraḥ |
uvāca madhurāṃ vāṇīṃ devānbrahmapurogamān
||26||ततस्तुष्टो महादेवो देवानां परमेश्वरः ।
उवाच मधुरां वाणीं देवान्ब्रह्मपुरोगमान्
kiṃ kāryaṃ kaśca santāpaḥ kiṃ vāgamanakāraṇam |
devatānāmṛṣīṇāṃ ca kathyatāṃ mama māciram
||27||किं कार्यं कश्च सन्तापः किं वागमनकारणम् ।
देवतानामृषीणां च कथ्यतां मम माचिरम्
devā ūcuḥ
kāmanāśājjagannāśo bhavitāyaṃ carācare |
trailokyaṃ tvaṃ punaḥ śambho utpādayitumarhasi
||28||कामनाशाज्जगन्नाशो भवितायं चराचरे ।
त्रैलोक्यं त्वं पुनः शम्भो उत्पादयितुमर्हसि
etacchrutvā vacasteṣāṃ vimṛśya parameśvaraḥ |
cintayāmāsa kāmasya vigrahaṃ bhuvi durlabham
||29||एतच्छ्रुत्वा वचस्तेषां विमृश्य परमेश्वरः ।
चिन्तयामास कामस्य विग्रहं भुवि दुर्लभम्
ājagāma tataḥ śīghramanaṅgo hyaṅgatāṃ gataḥ |
prāṇadaḥ sarvabhūtānāṃ paśyatāṃ nṛpasattama
||30||आजगाम ततः शीघ्रमनङ्गो ह्यङ्गतां गतः ।
प्राणदः सर्वभूतानां पश्यतां नृपसत्तम
tataḥ śaṅkhaninādena bherīṇāṃ niḥsvanena ca |
abhyanandaṃstato devaṃ surāsuramahoragāḥ
||31||ततः शङ्खनिनादेन भेरीणां निःस्वनेन च ।
अभ्यनन्दंस्ततो देवं सुरासुरमहोरगाः
namaste devadeveśa kṛtārthāḥ surasattamāḥ |
visarjitāḥ punarjagmuryathāgatamarindama
||32||नमस्ते देवदेवेश कृतार्थाः सुरसत्तमाः ।
विसर्जिताः पुनर्जग्मुर्यथागतमरिन्दम
gateṣu sarvadeveṣu kāmadevo'pi bhārata |
tapaścacāra vipulaṃ narmadātaṭamāśritaḥ
||33||गतेषु सर्वदेवेषु कामदेवोऽपि भारत ।
तपश्चचार विपुलं नर्मदातटमाश्रितः
tapojapakṛśībhūto divyaṃ varṣaśataṃ kila |
mahābhūtairvighnakaraiḥ pīḍyamānaḥ samantataḥ
||34||तपोजपकृशीभूतो दिव्यं वर्षशतं किल ।
महाभूतैर्विघ्नकरैः पीड्यमानः समन्ततः
ātmavighnavināśārthaṃ saṃsmṛtaḥ kuṇḍaleśvaraḥ |
cakāra rakṣāṃ sarvatra śarapāte nṛpottama
||35||आत्मविघ्नविनाशार्थं संस्मृतः कुण्डलेश्वरः ।
चकार रक्षां सर्वत्र शरपाते नृपोत्तम
tatastuṣṭo mahādevo dṛḍhabhaktyā varapradaḥ |
vareṇa chandayāmāsa kāmaṃ kāmavināśanaḥ
||36||ततस्तुष्टो महादेवो दृढभक्त्या वरप्रदः ।
वरेण छन्दयामास कामं कामविनाशनः
jñātvā tuṣṭaṃ mahādevamuvāca jhaṣaketanaḥ |
praṇataḥ prāñjalirbhūtvā devadevaṃ trilocanam
||37||ज्ञात्वा तुष्टं महादेवमुवाच झषकेतनः ।
प्रणतः प्राञ्जलिर्भूत्वा देवदेवं त्रिलोचनम्
yadi tuṣṭo'si deveśa yadi deyo varo mama |
atra tīrthe jagannātha sadā saṃnihito bhava
||38||यदि तुष्टोऽसि देवेश यदि देयो वरो मम ।
अत्र तीर्थे जगन्नाथ सदा संनिहितो भव
tatheti coktvā vacanaṃ devadevo maheśvaraḥ |
jagāmākāśamāviśya stūyamāno'psarogaṇaiḥ
||39||तथेति चोक्त्वा वचनं देवदेवो महेश्वरः ।
जगामाकाशमाविश्य स्तूयमानोऽप्सरोगणैः
gate cādarśanaṃ deve kāmadevo jagadgurum |
sthāpayāmāsa rājendra kusumeśvarasaṃjñitam
||40||गते चादर्शनं देवे कामदेवो जगद्गुरुम् ।
स्थापयामास राजेन्द्र कुसुमेश्वरसंज्ञितम्
tatra tīrthe tu yaḥ snātvā hyupavāsaparāyaṇaḥ |
caitramāse caturdaśyāṃ madanasya dine'thavā
||41||तत्र तीर्थे तु यः स्नात्वा ह्युपवासपरायणः ।
चैत्रमासे चतुर्दश्यां मदनस्य दिनेऽथवा
prabhāte vimale prāpte snātvā pūjya divākaram |
tilamiśreṇa toyena tarpayetpitṛdevatāḥ
||42||प्रभाते विमले प्राप्ते स्नात्वा पूज्य दिवाकरम् ।
तिलमिश्रेण तोयेन तर्पयेत्पितृदेवताः
kṛtvā snānaṃ vidhānena pūjayitvā ca taṃ nṛpa |
piṇḍanirvapaṇaṃ kuryāttasya puṇyaphalaṃ śṛṇu
||43||कृत्वा स्नानं विधानेन पूजयित्वा च तं नृप ।
पिण्डनिर्वपणं कुर्यात्तस्य पुण्यफलं शृणु
sattrayājiphalaṃ yacca labhate dvādaśābdikam |
piṇḍadānātphalaṃ tacca labhate nātra saṃśayaḥ
||44||सत्त्रयाजिफलं यच्च लभते द्वादशाब्दिकम् ।
पिण्डदानात्फलं तच्च लभते नात्र संशयः
aṅkullamūle yaḥ piṇḍaṃ pitḥnuddiśya dāpayet |
tasya te dvādaśābdāni tṛptiṃ yānti pitāmahāḥ
||45||अङ्कुल्लमूले यः पिण्डं पित्ःनुद्दिश्य दापयेत् ।
तस्य ते द्वादशाब्दानि तृप्तिं यान्ति पितामहाः
kṛmikīṭapataṅgā ye tatra tīrthe yudhiṣṭhira |
prāpnuvanti mṛtāḥ svargaṃ kiṃ punarye narā mṛtāḥ
||46||कृमिकीटपतङ्गा ये तत्र तीर्थे युधिष्ठिर ।
प्राप्नुवन्ति मृताः स्वर्गं किं पुनर्ये नरा मृताः
saṃnyāsaṃ kurute yo'tra jitakrodho jitendriyaḥ |
kusumeśe naro bhaktyā sa gacchecchivamandiram
||47||संन्यासं कुरुते योऽत्र जितक्रोधो जितेन्द्रियः ।
कुसुमेशे नरो भक्त्या स गच्छेच्छिवमन्दिरम्
tatra divyāpsarobhiśca devagandharvagāyanaiḥ |
krīḍate sevyamānastu kalpakoṭiśataṃ nṛpa
||48||तत्र दिव्याप्सरोभिश्च देवगन्धर्वगायनैः ।
क्रीडते सेव्यमानस्तु कल्पकोटिशतं नृप
pūrṇe caiva tataḥ kāla iha mānuṣyatāṃ gataḥ |
jāyate rājarājendraiḥ pūjyamāno nṛpo mahān
||49||पूर्णे चैव ततः काल इह मानुष्यतां गतः ।
जायते राजराजेन्द्रैः पूज्यमानो नृपो महान्
surūpaḥ subhago vāgmī vikrānto matimāñchuciḥ |
jīvedvarṣaśataṃ sāgraṃ sarvavyādhivivarjitaḥ
||50||सुरूपः सुभगो वाग्मी विक्रान्तो मतिमाञ्छुचिः ।
जीवेद्वर्षशतं साग्रं सर्वव्याधिविवर्जितः
etatpuṇyaṃ pāpaharaṃ tīrthakoṭiśatādhikam |
kusumeśeti vikhyātaṃ sarvadevanamaskṛtam
||51||एतत्पुण्यं पापहरं तीर्थकोटिशताधिकम् ।
कुसुमेशेति विख्यातं सर्वदेवनमस्कृतम्
iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcama āvantyakhaṇḍe revākhaṇḍe kusumeśvaratīrthamāhātmyavarṇanaṃ nāma pañcāśadadhikaśatatamo'dhyāyaḥ ||