jalaśāyitīrthamāhātmyavarṇanam
śrīmārkaṇḍeya uvāca
revāyā uttare kūle vaiṣṇavaṃ tīrthamuttamam |
jalaśāyīti vai nāma vikhyātaṃ vasudhātale
||1||रेवाया उत्तरे कूले वैष्णवं तीर्थमुत्तमम् ।
जलशायीति वै नाम विख्यातं वसुधातले
dānavānāṃ vadhaṃ kṛtvā suptastatra janārdanaḥ |
cakraṃ prakṣālitaṃ tatra devadevena cakriṇā |
sudarśanaṃ ca niṣpāpaṃ revājalasamāśrayāt
||2||दानवानां वधं कृत्वा सुप्तस्तत्र जनार्दनः ।
चक्रं प्रक्षालितं तत्र देवदेवेन चक्रिणा ।
सुदर्शनं च निष्पापं रेवाजलसमाश्रयात्
yudhiṣṭhira uvāca
cakratīrthaṃ samācakṣva munisaṃghaiśca vanditam |
viṣṇoḥ prabhāvamatulaṃ revāyāścaiva yatphalam
||3||चक्रतीर्थं समाचक्ष्व मुनिसंघैश्च वन्दितम् ।
विष्णोः प्रभावमतुलं रेवायाश्चैव यत्फलम्
śrīmārkaṇḍeya uvāca
sādhu sādhu mahāprājña viraktastvaṃ yudhiṣṭhira |
guhyādguhyataraṃ tīrthaṃ nirmitaṃ cakriṇā svayam
||4||साधु साधु महाप्राज्ञ विरक्तस्त्वं युधिष्ठिर ।
गुह्याद्गुह्यतरं तीर्थं निर्मितं चक्रिणा स्वयम्
tatte'haṃ sampravakṣyāmi kathāṃ pāpapraṇāśinīm |
āsītpurā mahādaityastālamegha iti śrutaḥ
||5||तत्तेऽहं सम्प्रवक्ष्यामि कथां पापप्रणाशिनीम् ।
आसीत्पुरा महादैत्यस्तालमेघ इति श्रुतः
tena devā jitāḥ sarve hṛtarājyā narādhipa |
yajñabhāgān svayaṃ bhuṅkte ahaṃ viṣṇurna saṃśayaḥ
||6||तेन देवा जिताः सर्वे हृतराज्या नराधिप ।
यज्ञभागान् स्वयं भुङ्क्ते अहं विष्णुर्न संशयः
dhanadasya hṛtaṃ cittaṃ hṛtaḥ śakrasya vāraṇaḥ |
indrāṇīṃ vāñchate pāpo hayaratnaṃ raverapi
||7||धनदस्य हृतं चित्तं हृतः शक्रस्य वारणः ।
इन्द्राणीं वाञ्छते पापो हयरत्नं रवेरपि
tālameghabhayātpārtha ravirudrāḥ savāsavāḥ |
yamaḥ skando jaleśo'gnirvāyurdevo dhaneśvaraḥ
||8||तालमेघभयात्पार्थ रविरुद्राः सवासवाः ।
यमः स्कन्दो जलेशोऽग्निर्वायुर्देवो धनेश्वरः
savākpatimaheśāśca naṣṭacittāḥ pitāmaham |
gatā devā brahmalokaṃ tatra dṛṣṭvā pitāmaham
||9||सवाक्पतिमहेशाश्च नष्टचित्ताः पितामहम् ।
गता देवा ब्रह्मलोकं तत्र दृष्ट्वा पितामहम्
tuṣṭuvurvividhaiḥ stotrairvāgīśapramukhāḥ surāḥ |
guṇatrayavibhāgāya paścādbhedamupeyuṣe
||10||तुष्टुवुर्विविधैः स्तोत्रैर्वागीशप्रमुखाः सुराः ।
गुणत्रयविभागाय पश्चाद्भेदमुपेयुषे
dṛṣṭvā devānnirutsāhān vivarṇānavanīpate |
prasādābhimukho devaḥ pratyuvāca divaukasaḥ
||11||दृष्ट्वा देवान्निरुत्साहान् विवर्णानवनीपते ।
प्रसादाभिमुखो देवः प्रत्युवाच दिवौकसः
brahmovāca
svāgataṃ surasaṅghasya kāntirnaṣṭā purātanī |
himakliṣṭaprabhāveṇa jyotīṃṣīva mukhāni vaḥ
||12||स्वागतं सुरसङ्घस्य कान्तिर्नष्टा पुरातनी ।
हिमक्लिष्टप्रभावेण ज्योतींषीव मुखानि वः
praśamādarciṣāmetadanudgīrṇaṃ surāyudham |
vṛtrasya hantuḥ kuliśaṃ kuṇṭhitaśrīva lakṣyate
||13||प्रशमादर्चिषामेतदनुद्गीर्णं सुरायुधम् ।
वृत्रस्य हन्तुः कुलिशं कुण्ठितश्रीव लक्ष्यते
kiṃ cāyamaridurvāraḥ pāṇau pāśaḥ pracetasaḥ |
mantreṇa hatavīryasya phaṇino dainyamāśritaḥ
||14||किं चायमरिदुर्वारः पाणौ पाशः प्रचेतसः ।
मन्त्रेण हतवीर्यस्य फणिनो दैन्यमाश्रितः
kuberasya manaḥśalyaṃ śaṃsatīva parābhavam |
apaviddhagato vāyurbhagnaśākha iva drumaḥ
||15||कुबेरस्य मनःशल्यं शंसतीव पराभवम् ।
अपविद्धगतो वायुर्भग्नशाख इव द्रुमः
yamo'pi vilikhanbhūmiṃ daṇḍenāstamitatviṣā |
kurute'sminnamogho'pi nirvāṇālātalāghavam
||16||यमोऽपि विलिखन्भूमिं दण्डेनास्तमितत्विषा ।
कुरुतेऽस्मिन्नमोघोऽपि निर्वाणालातलाघवम्
amī ca kathamādityāḥ pratāpakṣatiśītalāḥ |
citranyastā iva gatāḥ prakāmālokanīyatām
||17||अमी च कथमादित्याः प्रतापक्षतिशीतलाः ।
चित्रन्यस्ता इव गताः प्रकामालोकनीयताम्
tadbrūta vatsāḥ kimitaḥ prārthayadhvaṃ samāgatāḥ |
kimāgamanakṛtyaṃ vo brūta niḥsaṃśayaṃ surāḥ
||18||तद्ब्रूत वत्साः किमितः प्रार्थयध्वं समागताः ।
किमागमनकृत्यं वो ब्रूत निःसंशयं सुराः
mayi sṛṣṭirhi lokānāṃ rakṣā yuṣmāsvavasthitā |
tato mandānilodbhūtakamalākaraśobhinā
||19||मयि सृष्टिर्हि लोकानां रक्षा युष्मास्ववस्थिता ।
ततो मन्दानिलोद्भूतकमलाकरशोभिना
guruṃ netrasahasreṇa prerayāmāsa vṛtrahā |
sa dvinetraṃ hareścakṣuḥ sahasranayanādhikam
||20||गुरुं नेत्रसहस्रेण प्रेरयामास वृत्रहा ।
स द्विनेत्रं हरेश्चक्षुः सहस्रनयनाधिकम्
vācaspatiruvācedaṃ prāñjalirjalajāsanam |
yuṣmadvaṃśodbhavastāta tālamegho mahābalaḥ
||21||वाचस्पतिरुवाचेदं प्राञ्जलिर्जलजासनम् ।
युष्मद्वंशोद्भवस्तात तालमेघो महाबलः
upatāpayate devāndhūmaketurivocchritaḥ |
tena devagaṇāḥ sarve duḥkhitā dānavena ca
||22||उपतापयते देवान्धूमकेतुरिवोच्छ्रितः ।
तेन देवगणाः सर्वे दुःखिता दानवेन च
tālamegho daityapatiḥ sarvānno bādhate balī |
tasmāttvāṃ śaraṇaṃ prāptāḥ śaraṇaṃ no vidhe bhava
||23||तालमेघो दैत्यपतिः सर्वान्नो बाधते बली ।
तस्मात्त्वां शरणं प्राप्ताः शरणं नो विधे भव
tataḥ prasanno bhagavān vedhāstānabravīdvacaḥ
||24||ततः प्रसन्नो भगवान् वेधास्तानब्रवीद्वचः
brahmovāca
tālameghena vo madhye balī tena samaḥ surāḥ |
vinā mādhavadevena sādhyo me naiva dānavaḥ
||25||तालमेघेन वो मध्ये बली तेन समः सुराः ।
विना माधवदेवेन साध्यो मे नैव दानवः
tataḥ suragaṇāḥ sarve viriñcipramukhā nṛpa |
kṣīrodaṃ prasthitāḥ sarve duḥkhitāstena vairiṇā
||26||ततः सुरगणाः सर्वे विरिञ्चिप्रमुखा नृप ।
क्षीरोदं प्रस्थिताः सर्वे दुःखितास्तेन वैरिणा
tvaritāḥ prasthitā devāḥ keśavaṃ draṣṭukāmyayā |
kṣīrodaṃ sāgaraṃ gatvāstuvaṃste jalaśāyinam
||27||त्वरिताः प्रस्थिता देवाः केशवं द्रष्टुकाम्यया ।
क्षीरोदं सागरं गत्वास्तुवंस्ते जलशायिनम्
devā ūcuḥ
jagadādiranādistvaṃ jagadanto'pyanantakaḥ |
jaganmūrtiramūrtistvaṃ jaya gīrvāṇapūjita
||28||जगदादिरनादिस्त्वं जगदन्तोऽप्यनन्तकः ।
जगन्मूर्तिरमूर्तिस्त्वं जय गीर्वाणपूजित
jaya kṣīrodaśayana jaya lakṣmyā sadā vṛta |
jaya dānavanāśāya jaya devakinandana
||29||जय क्षीरोदशयन जय लक्ष्म्या सदा वृत ।
जय दानवनाशाय जय देवकिनन्दन
jaya śaṅkhagadāpāṇe jaya cakradhara prabho |
iti devastutiṃ śrutvā prabuddho jalaśāyyatha
||30||जय शङ्खगदापाणे जय चक्रधर प्रभो ।
इति देवस्तुतिं श्रुत्वा प्रबुद्धो जलशाय्यथ
uvāca madhurāṃ vāṇīṃ meghagambhīranisvanām |
kimarthaṃ bodhito brahman samarthairvaḥ surāsuraiḥ
||31||उवाच मधुरां वाणीं मेघगम्भीरनिस्वनाम् ।
किमर्थं बोधितो ब्रह्मन् समर्थैर्वः सुरासुरैः
brahmovāca
tālameghabhayātkṛṣṇa samprāptāstava mandiram |
na vadhyaḥ kasyacitpāpastālamegho janārdana
||32||तालमेघभयात्कृष्ण सम्प्राप्तास्तव मन्दिरम् ।
न वध्यः कस्यचित्पापस्तालमेघो जनार्दन
tvameva jahi taṃ duṣṭaṃ mṛtyuṃ yāsyati nānyathā
||33||त्वमेव जहि तं दुष्टं मृत्युं यास्यति नान्यथा
śrīkṛṣṇa uvāca
svasthānaṃ gamyatāṃ devāḥ svakīyāṃ labhata prajām |
duṣṭātmānaṃ haniṣyāmi tālameghaṃ mahābalam
||34||स्वस्थानं गम्यतां देवाः स्वकीयां लभत प्रजाम् ।
दुष्टात्मानं हनिष्यामि तालमेघं महाबलम्
sthānaṃ bruvantu me devā vasedyatra sa dānavaḥ
||35||स्थानं ब्रुवन्तु मे देवा वसेद्यत्र स दानवः
devā ūcuḥ
himācalaguhāyāṃ sa vasate dānaveśvaraḥ |
caturviṃśatisāhasraiḥ kanyābhiḥ parivāritaḥ
||36||हिमाचलगुहायां स वसते दानवेश्वरः ।
चतुर्विंशतिसाहस्रैः कन्याभिः परिवारितः
turaṅgaiḥ syandanaiḥ kṛṣṇa saṃkhyā tasya na vidyate |
naṭā nānāvidhāstatra asaṃkhyātaguṇā hare
||37||तुरङ्गैः स्यन्दनैः कृष्ण संख्या तस्य न विद्यते ।
नटा नानाविधास्तत्र असंख्यातगुणा हरे
dviradāḥ parvatākārā hayāśca dviradopamāḥ |
mahābalo vasettatra gīrvāṇabhayadāyakaḥ
||38||द्विरदाः पर्वताकारा हयाश्च द्विरदोपमाः ।
महाबलो वसेत्तत्र गीर्वाणभयदायकः
śrutvā devo vacasteṣāṃ devānāmāturātmanām |
acintayadgarutmantaṃ śatrusaṅghavināśanam
||39||श्रुत्वा देवो वचस्तेषां देवानामातुरात्मनाम् ।
अचिन्तयद्गरुत्मन्तं शत्रुसङ्घविनाशनम्
cakraṃ kareṇa saṃgṛhya gadācakradharaḥ prabhuḥ |
śārṅgaṃ ca muśalaṃ sīraṃ karairgṛhya janārdanaḥ
||40||चक्रं करेण संगृह्य गदाचक्रधरः प्रभुः ।
शार्ङ्गं च मुशलं सीरं करैर्गृह्य जनार्दनः
ārūḍhaḥ pakṣirājendraṃ vadhārthaṃ dānavasya ca |
dānavasya pure peturutpātā ghorarūpiṇaḥ
||41||आरूढः पक्षिराजेन्द्रं वधार्थं दानवस्य च ।
दानवस्य पुरे पेतुरुत्पाता घोररूपिणः
gomāyurgṛdhramadhye tu kapotaiḥ samamāviśat |
vinā vātena tasyaiva dhvajadaṇḍaḥ papāta ha
||42||गोमायुर्गृध्रमध्ये तु कपोतैः सममाविशत् ।
विना वातेन तस्यैव ध्वजदण्डः पपात ह
sarpasūṣakayoryuddhaṃ tathā kesarināgayoḥ |
unmārgāḥ saritastatrāvahanraktavimiśritāḥ |
akālatarupuṣpāṇi dṛśyante sma samantataḥ
||43||सर्पसूषकयोर्युद्धं तथा केसरिनागयोः ।
उन्मार्गाः सरितस्तत्रावहन्रक्तविमिश्रिताः ।
अकालतरुपुष्पाणि दृश्यन्ते स्म समन्ततः
tataḥ prāpto jagannātho himavantaṃ nageśvaram |
pāñcajanyaśvasahasā pūritaḥ purasannidhau
||44||ततः प्राप्तो जगन्नाथो हिमवन्तं नगेश्वरम् ।
पाञ्चजन्यश्वसहसा पूरितः पुरसन्निधौ
tena śabdena mahatā hyārūḍho dānaveśvaraḥ |
uvāca ca tadā vākyaṃ tālamegho mahābalaḥ
||45||तेन शब्देन महता ह्यारूढो दानवेश्वरः ।
उवाच च तदा वाक्यं तालमेघो महाबलः
tālamegha uvāca
ko'yaṃ mṛtyuvaśaṃ prāpto hyajñātvā mama vikramam |
dhundhumārājñayā hyāśu svasainyaparivāritaḥ
||46||कोऽयं मृत्युवशं प्राप्तो ह्यज्ञात्वा मम विक्रमम् ।
धुन्धुमाराज्ञया ह्याशु स्वसैन्यपरिवारितः
balādānaya taṃ baddhvā mamāgre bahuśālinam
||47||बलादानय तं बद्ध्वा ममाग्रे बहुशालिनम्
dhundhumāra uvāca
ānayāmi na sandehaḥ suro yakṣo'tha kinnaraḥ |
syandanaughaiḥ samāyukto gajavājibhaṭaiḥ saha
||48||आनयामि न सन्देहः सुरो यक्षोऽथ किन्नरः ।
स्यन्दनौघैः समायुक्तो गजवाजिभटैः सह
hṛṣṭastato jagadyoniḥ suparṇastho mahābalaḥ |
gṛhyatāṃ gṛhyatāmeṣa ityuktāstena kiṃkarāḥ
||49||हृष्टस्ततो जगद्योनिः सुपर्णस्थो महाबलः ।
गृह्यतां गृह्यतामेष इत्युक्तास्तेन किंकराः
caturdikṣu pradhāvanta itaścetaśca sarvataḥ |
suparṇenāgnirūpeṇa dagdhāste śalabhā yathā
||50||चतुर्दिक्षु प्रधावन्त इतश्चेतश्च सर्वतः ।
सुपर्णेनाग्निरूपेण दग्धास्ते शलभा यथा
dhundhumāro'pi kṛṣṇena śaraghātena tāḍitaḥ |
hato vakṣaḥsthale pāpo mṛtāvastho rathopari
||51||धुन्धुमारोऽपि कृष्णेन शरघातेन ताडितः ।
हतो वक्षःस्थले पापो मृतावस्थो रथोपरि
hāhākāraṃ tataḥ sarve dānavāścakrurāturāḥ |
tālameghastataḥ kruddho rathārūḍho vinirgataḥ |
dadṛśe keśavaṃ pārtha śaṅkhacakragadādharam
||52||हाहाकारं ततः सर्वे दानवाश्चक्रुरातुराः ।
तालमेघस्ततः क्रुद्धो रथारूढो विनिर्गतः ।
ददृशे केशवं पार्थ शङ्खचक्रगदाधरम्
tālamegha uvāca
anye te dānavāḥ kṛṣṇa ye hatāḥ samare tvayā |
hiraṇyakaśipuprakhyānapumāṃso hi te'cyuta
||53||अन्ये ते दानवाः कृष्ण ये हताः समरे त्वया ।
हिरण्यकशिपुप्रख्यानपुमांसो हि तेऽच्युत
ityuktvā dānavaḥ pārtha varṣayāmāsa sāyakaiḥ |
dānavasya śarānmuktān chedayāmāsa keśavaḥ
||54||इत्युक्त्वा दानवः पार्थ वर्षयामास सायकैः ।
दानवस्य शरान्मुक्तान् छेदयामास केशवः
garutmānavadhītsainyamavadhyaṃ yatsurāsuraiḥ |
kṛṣṇena dviguṇāstasya preṣitāḥ svaśilīmukhāḥ
||55||गरुत्मानवधीत्सैन्यमवध्यं यत्सुरासुरैः ।
कृष्णेन द्विगुणास्तस्य प्रेषिताः स्वशिलीमुखाः
dviguṇaṃ dviguṇīkṛtya preṣayāmāsa dānavaḥ |
tānapyaṣṭaguṇaiḥ kṛṣṇaśchādayāmāsa sāyakaiḥ
||56||द्विगुणं द्विगुणीकृत्य प्रेषयामास दानवः ।
तानप्यष्टगुणैः कृष्णश्छादयामास सायकैः
tataḥ kruddhena daityena hyāgneyaṃ bāṇamuttamam
||57||ततः क्रुद्धेन दैत्येन ह्याग्नेयं बाणमुत्तमम्
vāruṇaṃ preṣayāmāsa tvāgneyaṃ śamitaṃ tataḥ |
vāruṇenaiva vāyavyaṃ tālamegho vyasarjayat
||58||वारुणं प्रेषयामास त्वाग्नेयं शमितं ततः ।
वारुणेनैव वायव्यं तालमेघो व्यसर्जयत्
sārpaṃ caiva hṛṣīkeśo vāyavyasya praśāntaye |
nārasiṃhaṃ nṛsiṃho'pi preṣayāmāsa pāṇḍava
||59||सार्पं चैव हृषीकेशो वायव्यस्य प्रशान्तये ।
नारसिंहं नृसिंहोऽपि प्रेषयामास पाण्डव
nārasiṃhaṃ tato dṛṣṭvā tālamegho mahābalaḥ |
uttīrya syandanācchīghraṃ gṛhītvā khaḍgacarmaṇī
||60||नारसिंहं ततो दृष्ट्वा तालमेघो महाबलः ।
उत्तीर्य स्यन्दनाच्छीघ्रं गृहीत्वा खड्गचर्मणी
kṛṣṇa tvāṃ preṣayiṣyāmi yamamārgaṃ sudāruṇam |
ityuktvā dānavaḥ pārtha āgataḥ keśavaṃ prati
||61||कृष्ण त्वां प्रेषयिष्यामि यममार्गं सुदारुणम् ।
इत्युक्त्वा दानवः पार्थ आगतः केशवं प्रति
khaḍgenātāḍayaddaityo gadāpāṇiṃ janārdanam |
maṇḍalāgraṃ tato gṛhya keśavo hṛṣṭamānasaḥ
||62||खड्गेनाताडयद्दैत्यो गदापाणिं जनार्दनम् ।
मण्डलाग्रं ततो गृह्य केशवो हृष्टमानसः
jaghanoraḥsthale pārtha tālameghaṃ mahāhave |
janārdanastadā daityaṃ daityo harimahanmṛdhe
||63||जघनोरःस्थले पार्थ तालमेघं महाहवे ।
जनार्दनस्तदा दैत्यं दैत्यो हरिमहन्मृधे
janārdanastataḥ kruddhastālameghāya bhārata |
amoghaṃ cakramādāya muktaṃ tasya ca mūrdhani
||64||जनार्दनस्ततः क्रुद्धस्तालमेघाय भारत ।
अमोघं चक्रमादाय मुक्तं तस्य च मूर्धनि
nipapāta śirastasya parvatāśca cakampire |
samudrāḥ kṣubhitāḥ pārtha nadya unmārgagāminīḥ
||65||निपपात शिरस्तस्य पर्वताश्च चकम्पिरे ।
समुद्राः क्षुभिताः पार्थ नद्य उन्मार्गगामिनीः
puṣpavṛṣṭiṃ tato devā mumucuḥ keśavopari |
avadhyaḥ surasaṅghānāṃ sūditaḥ keśava tvayā
||66||पुष्पवृष्टिं ततो देवा मुमुचुः केशवोपरि ।
अवध्यः सुरसङ्घानां सूदितः केशव त्वया
svasthāścaiva tato devāstālameghe nipātite |
janārdano'pi kaunteya narmadātaṭamāśritaḥ
||67||स्वस्थाश्चैव ततो देवास्तालमेघे निपातिते ।
जनार्दनोऽपि कौन्तेय नर्मदातटमाश्रितः
kṣīrodāṃ narmadāṃ matvā anantabhujagopari |
lakṣmyā samanvitaḥ kṛṣṇo nilīnaścottare taṭe
||68||क्षीरोदां नर्मदां मत्वा अनन्तभुजगोपरि ।
लक्ष्म्या समन्वितः कृष्णो निलीनश्चोत्तरे तटे
cakraṃ vibhīṣaṇaṃ martye jvālāmālāsamanvitam |
patitaṃ narmadātoye jalaśāyisamīpataḥ
||69||चक्रं विभीषणं मर्त्ये ज्वालामालासमन्वितम् ।
पतितं नर्मदातोये जलशायिसमीपतः
nirdhūtakalmaṣaṃ jātaṃ narmadātoyayogataḥ |
tālameghavadhotpannaṃ yatpāpaṃ nṛpanandana
||70||निर्धूतकल्मषं जातं नर्मदातोययोगतः ।
तालमेघवधोत्पन्नं यत्पापं नृपनन्दन
tatsravaṃ kṣālitaṃ sadyo narmadāṃbhasi bhārata |
tadāprabhṛti loke'smiñjalaśāyī mahīpate
||71||तत्स्रवं क्षालितं सद्यो नर्मदांभसि भारत ।
तदाप्रभृति लोकेऽस्मिञ्जलशायी महीपते
cakratīrthaṃ vadantyanye kecitkālāghanāśanam |
vikhyātaṃ bhārate varṣe narmadāyāṃ mahīpate
||72||चक्रतीर्थं वदन्त्यन्ये केचित्कालाघनाशनम् ।
विख्यातं भारते वर्षे नर्मदायां महीपते
tattīrthasya prabhāvo'yaṃ śrūyatāmavanīpate |
yathā'nanto hi nāgānāṃ devānāṃ ca janārdanaḥ
||73||तत्तीर्थस्य प्रभावोऽयं श्रूयतामवनीपते ।
यथाऽनन्तो हि नागानां देवानां च जनार्दनः
māsānāṃ mārgaśīrṣo'sti nadīnāṃ narmadā yathā |
māsi mārgaśire pārtha hyekādaśyāṃ site'hani
||74||मासानां मार्गशीर्षोऽस्ति नदीनां नर्मदा यथा ।
मासि मार्गशिरे पार्थ ह्येकादश्यां सितेऽहनि
gatvā yo manujo bhaktyā kāmakrodhavivarjitaḥ |
vaiṣṇavīṃ bhāvanāṃ kṛtvā jaleśaṃ tu vrajeta vai
||75||गत्वा यो मनुजो भक्त्या कामक्रोधविवर्जितः ।
वैष्णवीं भावनां कृत्वा जलेशं तु व्रजेत वै
ekabhuktaṃ ca naktaṃ ca tathaivāyācitaṃ nṛpa |
upavāsaṃ tathā dānaṃ brāhmaṇānāṃ ca bhojanam
||76||एकभुक्तं च नक्तं च तथैवायाचितं नृप ।
उपवासं तथा दानं ब्राह्मणानां च भोजनम्
karoti ca kuruśreṣṭha na sa yāti yamālayam |
yamalokabhayādbhītā ye lokāḥ pāṇḍunandana
||77||करोति च कुरुश्रेष्ठ न स याति यमालयम् ।
यमलोकभयाद्भीता ये लोकाः पाण्डुनन्दन
te paśyantu śriyaḥ kāntaṃ nāgaparyaṅkaśāyinam |
gopījanasamāvṛttaṃ yoganidrāṃ samāśritam |
viśvarūpaṃ jagannāthaṃ saṃsārabhayanāśanam
||78||ते पश्यन्तु श्रियः कान्तं नागपर्यङ्कशायिनम् ।
गोपीजनसमावृत्तं योगनिद्रां समाश्रितम् ।
विश्वरूपं जगन्नाथं संसारभयनाशनम्
snāpayetparayā bhaktyā kṣaudrakṣīreṇa sarpiṣā |
khaṇḍena toyamiśreṇa jagadyoniṃ janārdanam
||79||स्नापयेत्परया भक्त्या क्षौद्रक्षीरेण सर्पिषा ।
खण्डेन तोयमिश्रेण जगद्योनिं जनार्दनम्
snāpyamānaṃ ca paśyanti ye lokā gatamatsarāḥ |
te yānti paramaṃ lokaṃ surāsuranamaskṛtam
||80||स्नाप्यमानं च पश्यन्ति ये लोका गतमत्सराः ।
ते यान्ति परमं लोकं सुरासुरनमस्कृतम्
ghṛtena bodhayeddīpamathavā tailapūritam |
rātrau jāgaraṇaṃ kṛtvā daivasyāgre vimatsarāḥ
||81||घृतेन बोधयेद्दीपमथवा तैलपूरितम् ।
रात्रौ जागरणं कृत्वा दैवस्याग्रे विमत्सराः
ye kathāṃ vaiṣṇavīṃ bhaktyā śṛṇvanti ca nṛpottama |
brahmahatyādipāpāni naśyante nātra saṃśayaḥ
||82||ये कथां वैष्णवीं भक्त्या शृण्वन्ति च नृपोत्तम ।
ब्रह्महत्यादिपापानि नश्यन्ते नात्र संशयः
pradakṣiṇanti ye martyā jalaśāyijagadgurum |
pradakṣiṇīkṛtā taistu saptadvīpā vasuṃdharā
||83||प्रदक्षिणन्ति ये मर्त्या जलशायिजगद्गुरुम् ।
प्रदक्षिणीकृता तैस्तु सप्तद्वीपा वसुंधरा
tataḥ prabhāte vimale pitḥn saṃtarpayejjalaiḥ |
śrāddhaṃ ca brāhmaṇaistatra yogyaiḥ pāṇḍava mānavāḥ
||84||ततः प्रभाते विमले पित्ःन् संतर्पयेज्जलैः ।
श्राद्धं च ब्राह्मणैस्तत्र योग्यैः पाण्डव मानवाः
svadāranirataiḥ śāntaiḥ paradāravivarjakaiḥ |
vedābhyasanaśīlaiśca svakarmanirataiḥ śubhaiḥ
||85||स्वदारनिरतैः शान्तैः परदारविवर्जकैः ।
वेदाभ्यसनशीलैश्च स्वकर्मनिरतैः शुभैः
nityaṃ yajanaśīlaiśca trisandhyāparipālakaiḥ |
śraddhayā kārayecchrāddhaṃ yadīcchecchreya ātmanaḥ
||86||नित्यं यजनशीलैश्च त्रिसन्ध्यापरिपालकैः ।
श्रद्धया कारयेच्छ्राद्धं यदीच्छेच्छ्रेय आत्मनः
te dhanyā mānuṣe loke vandyā hi bhuvi mānavāḥ |
ye vasanti sadākālaṃ pādapadmāśrayā hareḥ
||87||ते धन्या मानुषे लोके वन्द्या हि भुवि मानवाः ।
ये वसन्ति सदाकालं पादपद्माश्रया हरेः
jalaśāyaṃ prapaśyanti pratyakṣaṃ suranāyakam |
pakṣopavāsaṃ pārākaṃ vrataṃ cāndrāyaṇaṃ śubham
||88||जलशायं प्रपश्यन्ति प्रत्यक्षं सुरनायकम् ।
पक्षोपवासं पाराकं व्रतं चान्द्रायणं शुभम्
māsopavāsamugraṃ ca ṣaṣṭhānnaṃ pañcamaṃ vratam |
tatra tīrthe tu yaḥ kuryātso'kṣayāṃ gatimāpnuyāt
||89||मासोपवासमुग्रं च षष्ठान्नं पञ्चमं व्रतम् ।
तत्र तीर्थे तु यः कुर्यात्सोऽक्षयां गतिमाप्नुयात्
śrīmārkaṇḍeya uvāca
ataḥ paraṃ pravakṣyāmi tiladhenośca yatphalam |
yathā yasminyadā deyā dāne tasyāḥ śubhaṃ phalam
||90||अतः परं प्रवक्ष्यामि तिलधेनोश्च यत्फलम् ।
यथा यस्मिन्यदा देया दाने तस्याः शुभं फलम्
etatkathāntaraṃ puṇyamṛṣerdvaipāyanātpurā |
śrutaṃ hi naimiṣe puṇye nāradādyairanekadhā
||91||एतत्कथान्तरं पुण्यमृषेर्द्वैपायनात्पुरा ।
श्रुतं हि नैमिषे पुण्ये नारदाद्यैरनेकधा
idaṃ paramamāyuṣyaṃ maṅgalyaṃ kīrtivardhanam |
viprāṇāṃ śrāvayanvidvānphalānantyaṃsamaśnute
||92||इदं परममायुष्यं मङ्गल्यं कीर्तिवर्धनम् ।
विप्राणां श्रावयन्विद्वान्फलानन्त्यंसमश्नुते
bahubhyo na pradeyāni gaurgṛhaṃ śayanaṃ striyaḥ |
vibhaktadakṣiṇā hyetā dātāraṃ nāpnuvanti ca
||93||बहुभ्यो न प्रदेयानि गौर्गृहं शयनं स्त्रियः ।
विभक्तदक्षिणा ह्येता दातारं नाप्नुवन्ति च
ekametatpradātavyaṃ na bahūnāṃ yudhiṣṭhira |
sā ca vikrayamāpannā dahatyāsaptamaṃ kulam
||94||एकमेतत्प्रदातव्यं न बहूनां युधिष्ठिर ।
सा च विक्रयमापन्ना दहत्यासप्तमं कुलम्
yathālābhā tu sarveṣāṃ caturdroṇā tu gauḥ smṛtā |
droṇasya vatsakaḥ kāryo bahūnāṃ vāpi kāmataḥ
||95||यथालाभा तु सर्वेषां चतुर्द्रोणा तु गौः स्मृता ।
द्रोणस्य वत्सकः कार्यो बहूनां वापि कामतः
yasmindeśe tu yanmānaṃ viṣaye vā vicāritam |
tena mānena tāṃ kurvannakṣayaṃ phalamaśnute
||96||यस्मिन्देशे तु यन्मानं विषये वा विचारितम् ।
तेन मानेन तां कुर्वन्नक्षयं फलमश्नुते
sukhapūrvaṃ śucau bhūmau puṣpadhūpākṣataistathā |
karṇābhyāṃ ratne dātavye dīpau netradvaye tathā
||97||सुखपूर्वं शुचौ भूमौ पुष्पधूपाक्षतैस्तथा ।
कर्णाभ्यां रत्ने दातव्ये दीपौ नेत्रद्वये तथा
śrīkhaṇḍamurasi sthāpyaṃ tābhyāṃ caiva tu kāñcanam |
ūrdhve madhu ghṛtaṃ deyaṃ kuryātsarṣaparomakam
||98||श्रीखण्डमुरसि स्थाप्यं ताभ्यां चैव तु काञ्चनम् ।
ऊर्ध्वे मधु घृतं देयं कुर्यात्सर्षपरोमकम्
kambale kambalaṃ dadyācchroṇyāṃ madhu ghṛtaṃ tathā |
yavasaṃ pāyasaṃ dadyādghṛtaṃ kṣaudrasamanvitam
||99||कम्बले कम्बलं दद्याच्छ्रोण्यां मधु घृतं तथा ।
यवसं पायसं दद्याद्घृतं क्षौद्रसमन्वितम्
svarṇaśṛṅgī rūpyaśiphārukmalāṅgūlasaṃyutā |
ratnapṛṣṭhī tu dātavyā kāṃsyapātrāvadohinī
||100||स्वर्णशृङ्गी रूप्यशिफारुक्मलाङ्गूलसंयुता ।
रत्नपृष्ठी तु दातव्या कांस्यपात्रावदोहिनी
yatsyādbālyakṛtaṃ pāpaṃ yadvā kṛtamajānatā |
vācā kṛtaṃ karmakṛtaṃ manasā yadvicintitam
||101||यत्स्याद्बाल्यकृतं पापं यद्वा कृतमजानता ।
वाचा कृतं कर्मकृतं मनसा यद्विचिन्तितम्
jale niṣṭhīvitaṃ caiva muśalaṃ vāpi laṅghitam |
vṛṣalīgamanaṃ caiva gurudāraniṣevaṇam
||102||जले निष्ठीवितं चैव मुशलं वापि लङ्घितम् ।
वृषलीगमनं चैव गुरुदारनिषेवणम्
kanyāyā gamanaṃ caiva suvarṇasteyameva ca |
surāpānaṃ tathā cānyattiladhenuḥ punāti hi
||103||कन्याया गमनं चैव सुवर्णस्तेयमेव च ।
सुरापानं तथा चान्यत्तिलधेनुः पुनाति हि
ahorātropavāsena vidhivattāṃ visarjayet |
yā sā yamapure ghore nadī vaitaraṇī smṛtā
||104||अहोरात्रोपवासेन विधिवत्तां विसर्जयेत् ।
या सा यमपुरे घोरे नदी वैतरणी स्मृता
vālukāyo'śmasthalā ca pacyate yatra duṣkṛtī |
avīcirnarako yatra yatra yāmalaparvatau
||105||वालुकायोऽश्मस्थला च पच्यते यत्र दुष्कृती ।
अवीचिर्नरको यत्र यत्र यामलपर्वतौ
yatra lohamukhāḥ kākā yatra śvāno bhayaṃkarāḥ |
asipattravanaṃ caiva yatra sā kūṭaśālmalī
||106||यत्र लोहमुखाः काका यत्र श्वानो भयंकराः ।
असिपत्त्रवनं चैव यत्र सा कूटशाल्मली
tānsukhena vyatikramya dharmarājālayaṃ vrajet |
dharmarājastu taṃ dṛṣṭvā sūnṛtaṃ vakti bhārata
||107||तान्सुखेन व्यतिक्रम्य धर्मराजालयं व्रजेत् ।
धर्मराजस्तु तं दृष्ट्वा सूनृतं वक्ति भारत
vimānamuttamaṃ yogyaṃ maṇiratnavibhūṣitam |
atrāruhya naraśreṣṭha prayāhi paramāṃ gatim
||108||विमानमुत्तमं योग्यं मणिरत्नविभूषितम् ।
अत्रारुह्य नरश्रेष्ठ प्रयाहि परमां गतिम्
mā ca cāṭu bhaṭe dehi maiva dehi purohite |
mā ca kāṇe virūpe ca nyūnāṅge na ca devale
||109||मा च चाटु भटे देहि मैव देहि पुरोहिते ।
मा च काणे विरूपे च न्यूनाङ्गे न च देवले
avedaviduṣe naiva brāhmaṇe sarvavikraye |
mitraghne ca kṛtaghne ca mantrahīne tathaiva ca
||110||अवेदविदुषे नैव ब्राह्मणे सर्वविक्रये ।
मित्रघ्ने च कृतघ्ने च मन्त्रहीने तथैव च
vedāntagāya dātavyā śrotriyāya kuṭumbine |
vedāntagasute deyā śrotriye gṛhapālake
||111||वेदान्तगाय दातव्या श्रोत्रियाय कुटुम्बिने ।
वेदान्तगसुते देया श्रोत्रिये गृहपालके
sarvāṅgarucire vipre sadvṛtte ca priyaṃvade |
pūrṇimāyāṃ tu māghasya kārttikyāmatha bhārata
||112||सर्वाङ्गरुचिरे विप्रे सद्वृत्ते च प्रियंवदे ।
पूर्णिमायां तु माघस्य कार्त्तिक्यामथ भारत
vaiśākhyāṃ mārgaśīrṣyāṃ vāṣāḍhyāṃ caitryāmathāpi vā |
ayane viṣuve caiva vyatīpāte ca sarvadā
||113||वैशाख्यां मार्गशीर्ष्यां वाषाढ्यां चैत्र्यामथापि वा ।
अयने विषुवे चैव व्यतीपाते च सर्वदा
ṣaḍaśītimukhe puṇye chāyāyāṃ kuṃjarasya vā |
eṣa te kathitaḥ kalpastiladhenormayānagha
||114||षडशीतिमुखे पुण्ये छायायां कुंजरस्य वा ।
एष ते कथितः कल्पस्तिलधेनोर्मयानघ
vrajanti vaiṣṇavaṃ lokaṃ dattvā pādaṃ yamopari |
prāṇatyāgātparaṃ lokaṃ vaiṣṇavaṃ nātra saṃśayaḥ |
bhittvāśu bhāskaraṃ yānti nātra kāryā vicāraṇā
||115||व्रजन्ति वैष्णवं लोकं दत्त्वा पादं यमोपरि ।
प्राणत्यागात्परं लोकं वैष्णवं नात्र संशयः ।
भित्त्वाशु भास्करं यान्ति नात्र कार्या विचारणा
etatte sarvamākhyātaṃ cakratīrthaphalaṃ nṛpa |
yacchrutvā mānavo bhaktyā sarvapāpaiḥ pramucyate
||116||एतत्ते सर्वमाख्यातं चक्रतीर्थफलं नृप ।
यच्छ्रुत्वा मानवो भक्त्या सर्वपापैः प्रमुच्यते
iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcama āvantyakhaṇḍe jalaśāyitīrthamāhātmyavarṇanaṃ nāma navatitamo'dhyāyaḥ ||