śrīmārkaṇḍeya uvāca - ataḥ paraṃ pravakṣyāmi bhṛgutīrthasya vistaram
śrīmārkaṇḍeya uvāca
ataḥ paraṃ pravakṣyāmi bhṛgutīrthasya vistaram |
yaṃ śrutvā brahmahā goghno mucyate sarvapātakaiḥ
||1||अतः परं प्रवक्ष्यामि भृगुतीर्थस्य विस्तरम् ।
यं श्रुत्वा ब्रह्महा गोघ्नो मुच्यते सर्वपातकैः
tatra tīrthe tu vikhyātaṃ vṛṣakhātamiti śrutam |
bhṛguṇā tatra rājendra tapastaptaṃ purā kila
||2||तत्र तीर्थे तु विख्यातं वृषखातमिति श्रुतम् ।
भृगुणा तत्र राजेन्द्र तपस्तप्तं पुरा किल
yudhiṣṭhira uvāca
bhṛgukacche sa viprendro nivasan kena hetunā |
tapastaptvā suvipulaṃ parāṃ siddhimupāgataḥ
||3||भृगुकच्छे स विप्रेन्द्रो निवसन् केन हेतुना ।
तपस्तप्त्वा सुविपुलं परां सिद्धिमुपागतः
ko vā vṛṣa iti proktastatkhātaṃ yena khānitam |
etatsarvaṃ yathānyāyaṃ kathayasva mamānagha
||4||को वा वृष इति प्रोक्तस्तत्खातं येन खानितम् ।
एतत्सर्वं यथान्यायं कथयस्व ममानघ
śrīmārkaṇḍeya uvāca
eṣa praśno mahārāja yastvayā paripṛcchitaḥ |
tatsarvaṃ kathayiṣyāmi śṛṇuṣvaikamanā nṛpa
||5||एष प्रश्नो महाराज यस्त्वया परिपृच्छितः ।
तत्सर्वं कथयिष्यामि शृणुष्वैकमना नृप
ṣaṣṭhastu brahmaṇaḥ putro mānaso bhṛgusattamaḥ |
tapaścacāra vipulaṃ śrīvṛte kṣetra uttame
||6||षष्ठस्तु ब्रह्मणः पुत्रो मानसो भृगुसत्तमः ।
तपश्चचार विपुलं श्रीवृते क्षेत्र उत्तमे
divyaṃ varṣasahasraṃ tu saṃśuṣko munisattamaḥ |
nirāhāro nirānandaḥ kāṣṭhapāṣāṇavatsthitaḥ
||7||दिव्यं वर्षसहस्रं तु संशुष्को मुनिसत्तमः ।
निराहारो निरानन्दः काष्ठपाषाणवत्स्थितः
tataḥ kadāciddeveśo vimānavaramāsthitaḥ |
umayā sahitaḥ śrīmāṃstena mārgeṇa cāgataḥ
||8||ततः कदाचिद्देवेशो विमानवरमास्थितः ।
उमया सहितः श्रीमांस्तेन मार्गेण चागतः
dṛṣṭvā tatra mahābhāgaṃ bhṛguṃ valmīkavatsthitam |
uvāca devī deveśaṃ kimidaṃ dṛśyate prabho
||9||दृष्ट्वा तत्र महाभागं भृगुं वल्मीकवत्स्थितम् ।
उवाच देवी देवेशं किमिदं दृश्यते प्रभो
īśvara uvāca
bhṛgurnāma mahādevi tapastaptvā sudāruṇam |
divyaṃ varṣasahasraṃ tu mama dhyānaparāyaṇaḥ
||10||भृगुर्नाम महादेवि तपस्तप्त्वा सुदारुणम् ।
दिव्यं वर्षसहस्रं तु मम ध्यानपरायणः
jalabindu kuśāgreṇa māse māse pibecca saḥ |
saṃvatsaraśataṃ sāgraṃ tiṣṭhate ca varānane
||11||जलबिन्दु कुशाग्रेण मासे मासे पिबेच्च सः ।
संवत्सरशतं साग्रं तिष्ठते च वरानने
tacchrutvā vacanaṃ gaurī krodhasaṃvartitekṣaṇā |
uvāca devī deveśaṃ śūlapāṇiṃ maheśvaram
||12||तच्छ्रुत्वा वचनं गौरी क्रोधसंवर्तितेक्षणा ।
उवाच देवी देवेशं शूलपाणिं महेश्वरम्
satyamugro'si loke tvaṃ khyāpito vṛṣabhadhvaja |
niṣkāruṇyo durārādhyaḥ sarvabhūtabhayaṃkaraḥ
||13||सत्यमुग्रोऽसि लोके त्वं ख्यापितो वृषभध्वज ।
निष्कारुण्यो दुराराध्यः सर्वभूतभयंकरः
divyaṃ varṣasahasraṃ tu dhyāyamānasya śaṅkaram |
brāhmaṇasya varaṃ kasmānna prayacchasi śaṃsa me
||14||दिव्यं वर्षसहस्रं तु ध्यायमानस्य शङ्करम् ।
ब्राह्मणस्य वरं कस्मान्न प्रयच्छसि शंस मे
evamukto'tha deveśaḥ prahasya girinandinīm |
uvāca naraśārdūla meghagambhīrayā girā
||15||एवमुक्तोऽथ देवेशः प्रहस्य गिरिनन्दिनीम् ।
उवाच नरशार्दूल मेघगम्भीरया गिरा
strī vinaśyati garveṇa tapaḥ krodhena naśyati |
gāvo dūrapracāreṇa śūdrānnena dvijottamāḥ
||16||स्त्री विनश्यति गर्वेण तपः क्रोधेन नश्यति ।
गावो दूरप्रचारेण शूद्रान्नेन द्विजोत्तमाः
krodhānvito dvijo gaurī tena siddhirna vidyate |
varṣāyutaistathā lakṣairna kiṃcitkāraṇaṃ priye
||17||क्रोधान्वितो द्विजो गौरी तेन सिद्धिर्न विद्यते ।
वर्षायुतैस्तथा लक्षैर्न किंचित्कारणं प्रिये
evambhūtasya tasyāpi krodhasya caritaṃ mahat |
evamuktvā tataḥ śambhurvṛṣaṃ dadhyau ca tatkṣaṇe
||18||एवम्भूतस्य तस्यापि क्रोधस्य चरितं महत् ।
एवमुक्त्वा ततः शम्भुर्वृषं दध्यौ च तत्क्षणे
vṛṣo hi bhagavanbrahmā vṛṣarūpī maheśvaraḥ |
dhyānaprāptaḥ kṣaṇādeva garjayan vai muhurmuhuḥ
||19||वृषो हि भगवन्ब्रह्मा वृषरूपी महेश्वरः ।
ध्यानप्राप्तः क्षणादेव गर्जयन् वै मुहुर्मुहुः
kiṃ karomi suraśreṣṭha dhyātaḥ kenaiva hetunā |
karomi kasya nidhanamakāle parameśvara
||20||किं करोमि सुरश्रेष्ठ ध्यातः केनैव हेतुना ।
करोमि कस्य निधनमकाले परमेश्वर
īśvara uvāca
kopayasva dvijaśreṣṭhaṃ gatvā tvaṃ bhṛgusattamam |
yena me śraddadhatyeṣā gaurī lokaikasundarī
||21||कोपयस्व द्विजश्रेष्ठं गत्वा त्वं भृगुसत्तमम् ।
येन मे श्रद्दधत्येषा गौरी लोकैकसुन्दरी
etacchrutvā vṛṣo gatvā dharṣaṇārthaṃ dvijottamam |
narmadāyāstaṭe ramye samīpe cāśrame bhṛguḥ
||22||एतच्छ्रुत्वा वृषो गत्वा धर्षणार्थं द्विजोत्तमम् ।
नर्मदायास्तटे रम्ये समीपे चाश्रमे भृगुः
tataḥ śṛṅgairgṛhītvā tu prakṣipto narmadājale |
tataḥ kruddho bhṛgustatra daṇḍahasto mahāmuniḥ
||23||ततः शृङ्गैर्गृहीत्वा तु प्रक्षिप्तो नर्मदाजले ।
ततः क्रुद्धो भृगुस्तत्र दण्डहस्तो महामुनिः
paśuvatte vadhiṣyāmi daṇḍaghātena mastake |
śikhāyajñopavīte ca paridhānaṃ varāsane
||24||पशुवत्ते वधिष्यामि दण्डघातेन मस्तके ।
शिखायज्ञोपवीते च परिधानं वरासने
susaṃvṛtaṃ kṛtaṃ tena dhāvanvai pṛṣṭhato bravīt
||25||सुसंवृतं कृतं तेन धावन्वै पृष्ठतो ब्रवीत्
bhṛguruvāca
pāpakarmandurācāra kathaṃ yāsyasi me vṛṣa |
avamānaṃ samutpādya kṛtvā gartaṃ khuraistathā
||26||पापकर्मन्दुराचार कथं यास्यसि मे वृष ।
अवमानं समुत्पाद्य कृत्वा गर्तं खुरैस्तथा
garjayitvā mahānādaṃ tato vipramapātayat |
ātmānaṃ pātitaṃ jñātvā vṛṣeṇa parameṣṭhinā
||27||गर्जयित्वा महानादं ततो विप्रमपातयत् ।
आत्मानं पातितं ज्ञात्वा वृषेण परमेष्ठिना
bhṛguḥ krodhena jajvāla hutāhutirivānalaḥ |
kare gṛhya mahādaṇḍaṃ brahmadaṇḍamivāparam
||28||भृगुः क्रोधेन जज्वाल हुताहुतिरिवानलः ।
करे गृह्य महादण्डं ब्रह्मदण्डमिवापरम्
hantukāmo vṛṣaṃ vipro'bhyadhāvata yudhiṣṭhira |
dhāvamānaṃ tato dṛṣṭvā sa vṛṣaḥ pūrvasāgare
||29||हन्तुकामो वृषं विप्रोऽभ्यधावत युधिष्ठिर ।
धावमानं ततो दृष्ट्वा स वृषः पूर्वसागरे
jambūdvīpaṃ kuśāṃ krauñcaṃ śālmaliṃ śākameva ca |
gomedaṃ puṣkaraṃ prāptaḥ pūrvato dakṣiṇāpatham
||30||जम्बूद्वीपं कुशां क्रौञ्चं शाल्मलिं शाकमेव च ।
गोमेदं पुष्करं प्राप्तः पूर्वतो दक्षिणापथम्
uttaraṃ paścimaṃ caiva dvīpāddvīpaṃ nareśvara |
pātālaṃ sutalaṃ paścādvitalaṃ ca talātalam
||31||उत्तरं पश्चिमं चैव द्वीपाद्द्वीपं नरेश्वर ।
पातालं सुतलं पश्चाद्वितलं च तलातलम्
tāmisramandhatāmisraṃ pātālaṃ saptamaṃ yayau |
tato jagāma bhūrlokaṃ prāṇārthī sa vṛṣottamaḥ
||32||तामिस्रमन्धतामिस्रं पातालं सप्तमं ययौ ।
ततो जगाम भूर्लोकं प्राणार्थी स वृषोत्तमः
bhuvaḥ svaścaiva ca mahastapaḥ satyaṃ janastathā |
anugamyamāno vipreṇa na śarma labhate kvacit
||33||भुवः स्वश्चैव च महस्तपः सत्यं जनस्तथा ।
अनुगम्यमानो विप्रेण न शर्म लभते क्वचित्
pāpaṃ kṛtvaiva puruṣaḥ kāmakrodhabalārditaḥ |
tato jagāma śaraṇaṃ brahmāṇaṃ viṣṇumeva ca
||34||पापं कृत्वैव पुरुषः कामक्रोधबलार्दितः ।
ततो जगाम शरणं ब्रह्माणं विष्णुमेव च
indraṃ candraṃ tathādityairyāmyavāruṇamārutaiḥ |
yadā sarvaiḥ parityakto lokālokaiḥ sureśvaraiḥ
||35||इन्द्रं चन्द्रं तथादित्यैर्याम्यवारुणमारुतैः ।
यदा सर्वैः परित्यक्तो लोकालोकैः सुरेश्वरैः
tadā devaṃ namaskṛtvā rakṣa rakṣasva cābravīt |
vadhyamānaṃ mahādevo bhṛguṇā parameṣṭhinā
||36||तदा देवं नमस्कृत्वा रक्ष रक्षस्व चाब्रवीत् ।
वध्यमानं महादेवो भृगुणा परमेष्ठिना
sarvalokaiḥ parityaktamanāthamiva taṃ prabho |
dṛṣṭvā śrāntaṃ vṛṣaṃ devaḥ patitaṃ caraṇāgrataḥ
||37||सर्वलोकैः परित्यक्तमनाथमिव तं प्रभो ।
दृष्ट्वा श्रान्तं वृषं देवः पतितं चरणाग्रतः
tataḥ provāca bhagavān smitapūrvamidaṃ vacaḥ
||38||ततः प्रोवाच भगवान् स्मितपूर्वमिदं वचः
īśvara uvāca
paśya devi mahābhāge śamaṃ viprasya sundari
||39||पश्य देवि महाभागे शमं विप्रस्य सुन्दरि
pārvatyuvāca
yāvadvipro na cāsmākaṃ kupyate parameśvara |
tāvadvaraṃ prayacchāśu yadi cecchasi matpriyam
||40||यावद्विप्रो न चास्माकं कुप्यते परमेश्वर ।
तावद्वरं प्रयच्छाशु यदि चेच्छसि मत्प्रियम्
tato bhasmī jaṭī śūlī candrārdhakṛtaśekharaḥ |
umārddhadeho bhagavānbhūtvā vipramuvāca ha
||41||ततो भस्मी जटी शूली चन्द्रार्धकृतशेखरः ।
उमार्द्धदेहो भगवान्भूत्वा विप्रमुवाच ह
bhobho dvijavaraśreṣṭha krodhaste na śamaṃ gataḥ |
yasmāttasmādidaṃ tāta krodhasthānaṃ bhaviṣyati
||42||भोभो द्विजवरश्रेष्ठ क्रोधस्ते न शमं गतः ।
यस्मात्तस्मादिदं तात क्रोधस्थानं भविष्यति
tato dṛṣṭvā ca taṃ śambhuṃ bhṛguḥ śreṣṭhaṃ trilocanam |
jānubhyāmavaniṃ gatvā idaṃ stotramudairayat
||43||ततो दृष्ट्वा च तं शम्भुं भृगुः श्रेष्ठं त्रिलोचनम् ।
जानुभ्यामवनिं गत्वा इदं स्तोत्रमुदैरयत्
bhṛguruvāca
praṇipatya bhūtanāthaṃ bhavodbhavaṃ bhūtidaṃ bhayātītam |
bhavabhīto bhuvanapate vijñaptuṃ kiṃcidicchāmi
||44||प्रणिपत्य भूतनाथं भवोद्भवं भूतिदं भयातीतम् ।
भवभीतो भुवनपते विज्ञप्तुं किंचिदिच्छामि
tvadguṇanikarānvaktuṃ kā śaktirmānuṣasyāsya |
vāsukirapi na tāvadvaktuṃ vadanasahasraṃ bhavedyasya
||45||त्वद्गुणनिकरान्वक्तुं का शक्तिर्मानुषस्यास्य ।
वासुकिरपि न तावद्वक्तुं वदनसहस्रं भवेद्यस्य
bhaktyā tathāpi śaṅkara śaśidhara karajāladhavalitāśeṣa |
stutimukharasya maheśvara prasīda tava caraṇaniratasya
||46||भक्त्या तथापि शङ्कर शशिधर करजालधवलिताशेष ।
स्तुतिमुखरस्य महेश्वर प्रसीद तव चरणनिरतस्य
sattvaṃ rajastamastvaṃ sthityutpattivināśanaṃ deva |
bhavabhīto bhuvanapate bhuvaneśa śaraṇaniratasya
||47||सत्त्वं रजस्तमस्त्वं स्थित्युत्पत्तिविनाशनं देव ।
भवभीतो भुवनपते भुवनेश शरणनिरतस्य
yamaniyamayajñadānaṃ vedābhyāsaśca dhāraṇāyogaḥ |
tvadbhakteḥ sarvamidaṃ nārhanti vai kalāsahasrāṃśam
||48||यमनियमयज्ञदानं वेदाभ्यासश्च धारणायोगः ।
त्वद्भक्तेः सर्वमिदं नार्हन्ति वै कलासहस्रांशम्
utkṛṣṭarasarasāyanakhaḍgāṃ janavivarapādukāsiddhiḥ |
cihnaṃ hi tava natānāṃ dṛśyata iha janmani prakaṭam
||49||उत्कृष्टरसरसायनखड्गां जनविवरपादुकासिद्धिः ।
चिह्नं हि तव नतानां दृश्यत इह जन्मनि प्रकटम्
śāṭhyena yadi praṇamati vitarasi tasyāpi bhūtimicchayā deva |
bhavati bhavacchedakarī bhaktirmokṣāya nirmitā nātha
||50||शाठ्येन यदि प्रणमति वितरसि तस्यापि भूतिमिच्छया देव ।
भवति भवच्छेदकरी भक्तिर्मोक्षाय निर्मिता नाथ
paradāraparasvarataṃ paraparibhavaduḥkhaśokasaṃtaptam |
paravadanavīkṣaṇaparaṃ parameśvara māṃ paritrāhi
||51||परदारपरस्वरतं परपरिभवदुःखशोकसंतप्तम् ।
परवदनवीक्षणपरं परमेश्वर मां परित्राहि
adhikābhimānamuditaṃ kṣaṇabhaṅguravibhavavilasantam |
krūraṃ kupathābhimukhaṃ śaṅkara śaraṇāgataṃ paritrāhi
||52||अधिकाभिमानमुदितं क्षणभङ्गुरविभवविलसन्तम् ।
क्रूरं कुपथाभिमुखं शङ्कर शरणागतं परित्राहि
dīnaṃ dvijaṃ varārthe bandhujane naiva pūritā hyāśā |
chinddhi maheśvara tṛṣṇāṃ kiṃ mūḍhaṃ māṃ viḍambayasi
||53||दीनं द्विजं वरार्थे बन्धुजने नैव पूरिता ह्याशा ।
छिन्द्धि महेश्वर तृष्णां किं मूढं मां विडम्बयसि
tṛṣṇāṃ harasva śīghraṃ lakṣmīṃ dada hṛdayavāsinīṃ nityam |
chinddhi madamohapāśaṃ māmuttāraya bhavācca deveśa
||54||तृष्णां हरस्व शीघ्रं लक्ष्मीं दद हृदयवासिनीं नित्यम् ।
छिन्द्धि मदमोहपाशं मामुत्तारय भवाच्च देवेश
karuṇābhyudayaṃ nāma stotramidaṃ sarvasiddhidaṃ divyam |
yaḥ paṭhati bhṛguṃ smarati ca śivalokamasau prayāti dehānte
||55||करुणाभ्युदयं नाम स्तोत्रमिदं सर्वसिद्धिदं दिव्यम् ।
यः पठति भृगुं स्मरति च शिवलोकमसौ प्रयाति देहान्ते
etacchrutvā mahādevaḥ stotraṃ ca bhṛgubhāṣitam |
uvāca varado'smīti devyā saha varottamam
||56||एतच्छ्रुत्वा महादेवः स्तोत्रं च भृगुभाषितम् ।
उवाच वरदोऽस्मीति देव्या सह वरोत्तमम्
bhṛguruvāca
prasanno devadeveśa yadi deyo varo mama |
siddhikṣetramidaṃ sarvaṃ bhavitā mama nāmataḥ
||57||प्रसन्नो देवदेवेश यदि देयो वरो मम ।
सिद्धिक्षेत्रमिदं सर्वं भविता मम नामतः
bhavadbhiḥ sannidhānena sthātavyaṃ hi sahomayā |
devakṣetramidaṃ puṇyaṃ yena sarvaṃ bhaviṣyati
||58||भवद्भिः सन्निधानेन स्थातव्यं हि सहोमया ।
देवक्षेत्रमिदं पुण्यं येन सर्वं भविष्यति
atra sthāne mahāsthānaṃ karomi jagadīśvara |
tava prasādāddeveśa pūryantāṃ me manorathāḥ
||59||अत्र स्थाने महास्थानं करोमि जगदीश्वर ।
तव प्रसादाद्देवेश पूर्यन्तां मे मनोरथाः
īśvara uvāca
śriyā kṛtamidaṃ pūrvaṃ kiṃ na jñātaṃ tvayā dvija |
anumānya śriyaṃ devīṃ yadīyaṃ manyate bhavān
||60||श्रिया कृतमिदं पूर्वं किं न ज्ञातं त्वया द्विज ।
अनुमान्य श्रियं देवीं यदीयं मन्यते भवान्
kuruṣva yadabhipretaṃ tvatkṛtaṃ naḥ tadanyathā |
evamuktvā gate deve snātvā gatvā bhṛguḥ śriyam
||61||कुरुष्व यदभिप्रेतं त्वत्कृतं नः तदन्यथा ।
एवमुक्त्वा गते देवे स्नात्वा गत्वा भृगुः श्रियम्
kṛtvā ca pāraṇaṃ tatra vasanviprastayā saha |
śriyā ca sahitaḥ kāla idaṃ vacanamabravīt
||62||कृत्वा च पारणं तत्र वसन्विप्रस्तया सह ।
श्रिया च सहितः काल इदं वचनमब्रवीत्
bhṛguruvāca
yadi te rocate bhadre duḥkhāsīnaṃ ca te yadi |
tvayā vṛte mahākṣetre svīyaṃ sthānaṃ karomyaham
||63||यदि ते रोचते भद्रे दुःखासीनं च ते यदि ।
त्वया वृते महाक्षेत्रे स्वीयं स्थानं करोम्यहम्
śrīruvāca
mama nāmnā tu viprarṣe tava nāmnā tu śobhanam |
sthānaṃ kuruṣvābhipretamavirodhena me matiḥ
||64||मम नाम्ना तु विप्रर्षे तव नाम्ना तु शोभनम् ।
स्थानं कुरुष्वाभिप्रेतमविरोधेन मे मतिः
bhṛguruvāca
kacchapādhiṣṭhitaṃ hyetattasya pṛṣṭhigataṃ rame |
saṃmantrya sahitaṃ tena śobhanaṃ bhavatī kuru
||65||कच्छपाधिष्ठितं ह्येतत्तस्य पृष्ठिगतं रमे ।
संमन्त्र्य सहितं तेन शोभनं भवती कुरु
iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcama āvantyakhaṇḍe revākhaṇḍe bhṛgukacchotpattivarṇanaṃ nāmaikāśītyuttaraśatatamo'dhyāyaḥ ||