tīrthaṃ sarvaguṇopetaṃ triṣu lokeṣu viśrutam
śrīmārkaṇḍeya uvāca
narmadādakṣiṇe rodhasyaṅkūreśvaramuttamam |
tīrthaṃ sarvaguṇopetaṃ triṣu lokeṣu viśrutam
||1||नर्मदादक्षिणे रोधस्यङ्कूरेश्वरमुत्तमम् ।
तीर्थं सर्वगुणोपेतं त्रिषु लोकेषु विश्रुतम्
yatra siddhaṃ mahārakṣa ārādhya tu maheśvaram |
śaṅkaraṃ jagataḥ prāṇaṃ smṛtimātrāvahāriṇam
||2||यत्र सिद्धं महारक्ष आराध्य तु महेश्वरम् ।
शङ्करं जगतः प्राणं स्मृतिमात्रावहारिणम्
yudhiṣṭhira uvāca
kiṃ tadrakṣo dvijaśreṣṭha kiṃnāma kasya vānvaye |
etadvistarataḥ sarvaṃ kathayasva mamānagha
||3||किं तद्रक्षो द्विजश्रेष्ठ किंनाम कस्य वान्वये ।
एतद्विस्तरतः सर्वं कथयस्व ममानघ
ajñānatimirāndhā ye pumāṃsaḥ pāpakāriṇaḥ |
yuṣmadvidhairdīpabhūtaiḥ paśyanti sacarācaram
||4||अज्ञानतिमिरान्धा ये पुमांसः पापकारिणः ।
युष्मद्विधैर्दीपभूतैः पश्यन्ति सचराचरम्
dharmaputravacaḥ śrutvā mārkaṇḍeyo munīśvaraḥ |
smitaṃ kṛtvā babhāṣe tāṃ kathāṃ pāpapraṇāśanīm
||5||धर्मपुत्रवचः श्रुत्वा मार्कण्डेयो मुनीश्वरः ।
स्मितं कृत्वा बभाषे तां कथां पापप्रणाशनीम्
mārkaṇḍeya uvāca
mānaso brahmaṇaḥ putraḥ pulastyo nāma pārthiva |
vedaśāstrapravaktā ca sākṣādvedhā ivāparaḥ
||6||मानसो ब्रह्मणः पुत्रः पुलस्त्यो नाम पार्थिव ।
वेदशास्त्रप्रवक्ता च साक्षाद्वेधा इवापरः
tṛṇabindusutā tasya bhāryāsītparameṣṭhinaḥ |
tasya dharmaprasaṅgena putro jāto mahāmanāḥ
||7||तृणबिन्दुसुता तस्य भार्यासीत्परमेष्ठिनः ।
तस्य धर्मप्रसङ्गेन पुत्रो जातो महामनाः
yasmādvedetihāsaiśca saṣaḍaṅgapadakramāḥ |
viśrāntā brahmaṇā dattā nāma viśravaseti ca
||8||यस्माद्वेदेतिहासैश्च सषडङ्गपदक्रमाः ।
विश्रान्ता ब्रह्मणा दत्ता नाम विश्रवसेति च
kasmiṃścidatha kāle ca bharadvājo mahāmuniḥ |
svasutāṃ pradadau rājanmudā viśravase nṛpa
||9||कस्मिंश्चिदथ काले च भरद्वाजो महामुनिः ।
स्वसुतां प्रददौ राजन्मुदा विश्रवसे नृप
sa tayā ramate sārdhaṃ paulomyā maghavā iva |
mudā paramayā rājanbrāhmaṇo vedavittamaḥ
||10||स तया रमते सार्धं पौलोम्या मघवा इव ।
मुदा परमया राजन्ब्राह्मणो वेदवित्तमः
kenacittvatha kālena putraḥ putraguṇairyutaḥ |
jajñe viśravaso rājannāmnā vaiśravaṇaḥ śrutaḥ
||11||केनचित्त्वथ कालेन पुत्रः पुत्रगुणैर्युतः ।
जज्ञे विश्रवसो राजन्नाम्ना वैश्रवणः श्रुतः
so'pi maunavrataṃ kṛtvā bālabhāvādyudhiṣṭhira |
sarvabhūtābhayaṃ dattvā cacāra paramaṃ vratam
||12||सोऽपि मौनव्रतं कृत्वा बालभावाद्युधिष्ठिर ।
सर्वभूताभयं दत्त्वा चचार परमं व्रतम्
tasya tuṣṭo mahādevo brahmā brahmarṣibhiḥ saha |
sakhitvaṃ ceśvaro dattvā dhanadatvaṃ jagāma ha
||13||तस्य तुष्टो महादेवो ब्रह्मा ब्रह्मर्षिभिः सह ।
सखित्वं चेश्वरो दत्त्वा धनदत्वं जगाम ह
yamendravaruṇānāṃ ca caturthastvaṃ bhaviṣyasi |
brahmāpyuktvā jagāmāśu lokapālatvamīpsitam
||14||यमेन्द्रवरुणानां च चतुर्थस्त्वं भविष्यसि ।
ब्रह्माप्युक्त्वा जगामाशु लोकपालत्वमीप्सितम्
tatastvanantare kāle kaikasī nāma rākṣasī |
pātālaṃ bhūtalaṃ tyaktvā viśravaṃ cakame patim
||15||ततस्त्वनन्तरे काले कैकसी नाम राक्षसी ।
पातालं भूतलं त्यक्त्वा विश्रवं चकमे पतिम्
putro'tha rāvaṇo jātastasyā bharatasattama |
kumbhakarṇo mahārakṣo dharmātmā ca vibhīṣaṇaḥ
||16||पुत्रोऽथ रावणो जातस्तस्या भरतसत्तम ।
कुम्भकर्णो महारक्षो धर्मात्मा च विभीषणः
kumbhaścaiva vikumbhaśca kumbhakarṇasutāvubhau |
mahābalau mahāvīryau mahāntau puruṣottama
||17||कुम्भश्चैव विकुम्भश्च कुम्भकर्णसुतावुभौ ।
महाबलौ महावीर्यौ महान्तौ पुरुषोत्तम
aṅkūro rākṣasaśreṣṭhaḥ kumbhasya tanayo mahān |
vibhīṣaṇaṃ ca guṇavaddṛṣṭvaivaṃ rākṣasottamaḥ
||18||अङ्कूरो राक्षसश्रेष्ठः कुम्भस्य तनयो महान् ।
विभीषणं च गुणवद्दृष्ट्वैवं राक्षसोत्तमः
tataḥ sa yauvanaṃ prāpya jñātvā rakṣaḥ pitāmaham |
paraṃ nirvedamāpannaścacāra sumahattapaḥ
||19||ततः स यौवनं प्राप्य ज्ञात्वा रक्षः पितामहम् ।
परं निर्वेदमापन्नश्चचार सुमहत्तपः
dakṣiṇaṃ paścimaṃ gatvā sāgaraṃ pūrvamuttaram |
narmadāyāṃ prasaṅgena hyaṅkūro rākṣaseśvaraḥ
||20||दक्षिणं पश्चिमं गत्वा सागरं पूर्वमुत्तरम् ।
नर्मदायां प्रसङ्गेन ह्यङ्कूरो राक्षसेश्वरः
tapaścacāra sumahaddivyaṃ varṣaśataṃ kila |
tatastuṣṭo mahādevaḥ sākṣātparapuraṃjayaḥ
||21||तपश्चचार सुमहद्दिव्यं वर्षशतं किल ।
ततस्तुष्टो महादेवः साक्षात्परपुरंजयः
vareṇa chandayāmāsa rākṣasaṃ vṛṣaketanaḥ |
varaṃ vṛṇīṣva bhadraṃ te tava dāsyāmi suvrata
||22||वरेण छन्दयामास राक्षसं वृषकेतनः ।
वरं वृणीष्व भद्रं ते तव दास्यामि सुव्रत
provāca rākṣaso vākyaṃ devadevaṃ maheśvaram |
varadaṃ so'grato dṛṣṭvā praṇamya ca punaḥpunaḥ
||23||प्रोवाच राक्षसो वाक्यं देवदेवं महेश्वरम् ।
वरदं सोऽग्रतो दृष्ट्वा प्रणम्य च पुनःपुनः
yadi tuṣṭo mahādeva varado'si sureśvara |
durlabhaṃ sarvabhūtānāmamaratvaṃ prayaccha me
||24||यदि तुष्टो महादेव वरदोऽसि सुरेश्वर ।
दुर्लभं सर्वभूतानाममरत्वं प्रयच्छ मे
mama nāmnā sthito'nena vareṇa tripurāntaka |
sadā saṃnihito'pyatra tīrthe bhavitumarhasi
||25||मम नाम्ना स्थितोऽनेन वरेण त्रिपुरान्तक ।
सदा संनिहितोऽप्यत्र तीर्थे भवितुमर्हसि
īśvara uvāca
yāvadvibhīṣaṇamataṃ yāvaddharmaniṣevaṇam |
kariṣyasi dṛḍhātmā tvaṃ tāvadetadbhaviṣyati
||26||यावद्विभीषणमतं यावद्धर्मनिषेवणम् ।
करिष्यसि दृढात्मा त्वं तावदेतद्भविष्यति
evamuktvā yayau devaḥ sarvadaivatapūjitaḥ |
vimānenārkavarṇena kailāsaṃ dharaṇīdharam
||27||एवमुक्त्वा ययौ देवः सर्वदैवतपूजितः ।
विमानेनार्कवर्णेन कैलासं धरणीधरम्
gate cādarśanaṃ deve snātvācamya vidhānataḥ |
sthāpayāmāsa rājendra hyaṅkūreśvaramuttamam
||28||गते चादर्शनं देवे स्नात्वाचम्य विधानतः ।
स्थापयामास राजेन्द्र ह्यङ्कूरेश्वरमुत्तमम्
gandhapuṣpaistathā dhūpairvastrālaṅkārabhūṣaṇaiḥ |
patākaiścāmaraiśchatrairjayaśabdādimaṃgalaiḥ
||29||गन्धपुष्पैस्तथा धूपैर्वस्त्रालङ्कारभूषणैः ।
पताकैश्चामरैश्छत्रैर्जयशब्दादिमंगलैः
pūjayitvā sureśānaṃ stotrairhṛdyaiḥ supuṣkalaiḥ |
jagāma bhavanaṃ rakṣo yatra rājā vibhīṣaṇaḥ
||30||पूजयित्वा सुरेशानं स्तोत्रैर्हृद्यैः सुपुष्कलैः ।
जगाम भवनं रक्षो यत्र राजा विभीषणः
pūjitaḥ sa yathānyāyaṃ dānasanmānagauravaiḥ |
saudarye sthāpito bhāve so'vātsītparayāmudā
||31||पूजितः स यथान्यायं दानसन्मानगौरवैः ।
सौदर्ये स्थापितो भावे सोऽवात्सीत्परयामुदा
tatra tīrthe tu yaḥ snātvā pūjayetparameśvaram |
aṅkūreśvaranāmānaṃ so'śvamedhaphalaṃ labhet
||32||तत्र तीर्थे तु यः स्नात्वा पूजयेत्परमेश्वरम् ।
अङ्कूरेश्वरनामानं सोऽश्वमेधफलं लभेत्
māṇḍavyakhātamārabhya saṅgamaṃ vāpi yacchubham |
revāyā āmalakyāśca devakṣetraṃ maheśvaram
||33||माण्डव्यखातमारभ्य सङ्गमं वापि यच्छुभम् ।
रेवाया आमलक्याश्च देवक्षेत्रं महेश्वरम्
māṇḍavyakhātātpaścimatastīrthaṃ tadaṅkūreśvaram |
tatra tīrthe naraḥ snātvā śuciḥ prayatamānasaḥ
||34||माण्डव्यखातात्पश्चिमतस्तीर्थं तदङ्कूरेश्वरम् ।
तत्र तीर्थे नरः स्नात्वा शुचिः प्रयतमानसः
sandhyāmācamya yatnena japaṃ kṛtvātha bhārata |
tarpayitvā pitṝndevānmanuṣyān bharatarṣabha
||35||सन्ध्यामाचम्य यत्नेन जपं कृत्वाथ भारत ।
तर्पयित्वा पितॄन्देवान्मनुष्यान् भरतर्षभ
sacailaḥ klinnavasano maunamāsthāya saṃyataḥ |
aṣṭamyāṃ vā caturdaśyāmupoṣya vidhivannaraḥ
||36||सचैलः क्लिन्नवसनो मौनमास्थाय संयतः ।
अष्टम्यां वा चतुर्दश्यामुपोष्य विधिवन्नरः
pūjāṃ yaḥ kurute rājaṃstasya puṇyaphalaṃ śṛṇu |
sāgraṃ tu yojanaśataṃ tīrthānyāyatanāni ca
||37||पूजां यः कुरुते राजंस्तस्य पुण्यफलं शृणु ।
साग्रं तु योजनशतं तीर्थान्यायतनानि च
bhavanti tāni dṛṣṭāni tataḥ pāpaiḥ pramucyate |
tatra tīrthe tu yaddānaṃ devamuddiśya dīyate
||38||भवन्ति तानि दृष्टानि ततः पापैः प्रमुच्यते ।
तत्र तीर्थे तु यद्दानं देवमुद्दिश्य दीयते
snātvā tu vidhivatpātre tadakṣayamudāhṛtam |
homāddaśaguṇaṃ proktaṃ phalaṃ jāpye tato'dhikam
||39||स्नात्वा तु विधिवत्पात्रे तदक्षयमुदाहृतम् ।
होमाद्दशगुणं प्रोक्तं फलं जाप्ये ततोऽधिकम्
triguṇaṃ copavāsena snānena ca caturguṇam |
saṃnyāsaṃ kurute yastu prāṇatyāgaṃ karoti vā
||40||त्रिगुणं चोपवासेन स्नानेन च चतुर्गुणम् ।
संन्यासं कुरुते यस्तु प्राणत्यागं करोति वा
anivartikā gatistasya rudralokādasaṃśayam |
kṛmikīṭapataṅgānāṃ tatra tīrthe yudhiṣṭhira |
aṅkūreśvaranāmākhye mṛtānāṃ sugatirbhavet
||41||अनिवर्तिका गतिस्तस्य रुद्रलोकादसंशयम् ।
कृमिकीटपतङ्गानां तत्र तीर्थे युधिष्ठिर ।
अङ्कूरेश्वरनामाख्ये मृतानां सुगतिर्भवेत्
etatte kathitaṃ rājannaṅkūreśvarasambhavam |
tīrthaṃ sarvaguṇopetaṃ paramaṃ pāpanāśanam
||42||एतत्ते कथितं राजन्नङ्कूरेश्वरसम्भवम् ।
तीर्थं सर्वगुणोपेतं परमं पापनाशनम्
ye'pi śṛṇvanti bhaktyedaṃ kīrtyamānaṃ mahāphalam |
labhante nātra sandehaḥ śivasya bhuvanaṃ hi te
||43||येऽपि शृण्वन्ति भक्त्येदं कीर्त्यमानं महाफलम् ।
लभन्ते नात्र सन्देहः शिवस्य भुवनं हि ते
iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcama āvantyakhaṇḍe revākhaṇḍe aṅkūreśvaratīrthamāhātmyavarṇanaṃ nāmāṣṭaṣaṣṭyuttaraśatatamo'dhyāyaḥ ||