candrahāsyatīrthamahātmyavarṇanam
śrīmārkaṇḍeya uvāca
tato gacchenmahīpāla somatīrthamanuttamam |
candrahāseti vikhyātaṃ sarvadaivatapūjitam
||1||ततो गच्छेन्महीपाल सोमतीर्थमनुत्तमम् ।
चन्द्रहासेति विख्यातं सर्वदैवतपूजितम्
yatra siddhiṃ parāṃ prāptaḥ somo rājā surottamaḥ
||2||यत्र सिद्धिं परां प्राप्तः सोमो राजा सुरोत्तमः
yudhiṣṭhira uvāca
kathaṃ siddhimanuprāptaḥ somo rājā jagatpatiḥ |
tatsarvaṃ śrotumicchāmi kathayasva mamānagha
||3||कथं सिद्धिमनुप्राप्तः सोमो राजा जगत्पतिः ।
तत्सर्वं श्रोतुमिच्छामि कथयस्व ममानघ
mārkaṇḍeya uvāca
purā śapto munīndreṇa dakṣeṇa kila bhārata |
asevanāddhi dārāṇāṃ kṣayarogī bhaviṣyasi
||4||पुरा शप्तो मुनीन्द्रेण दक्षेण किल भारत ।
असेवनाद्धि दाराणां क्षयरोगी भविष्यसि
udvāhitānāṃ patnīnāṃ ye na kurvanti sevanam |
yā niṣṭhā jāyate teṣāṃ tāṃ śṛṇuṣva narottama
||5||उद्वाहितानां पत्नीनां ये न कुर्वन्ति सेवनम् ।
या निष्ठा जायते तेषां तां शृणुष्व नरोत्तम
ṛtukāle tu nārīṇāṃ sevanājjāyate sutaḥ |
sutātsvargaśca mokṣaśca hītyevaṃ śrutinodanā
||6||ऋतुकाले तु नारीणां सेवनाज्जायते सुतः ।
सुतात्स्वर्गश्च मोक्षश्च हीत्येवं श्रुतिनोदना
tatkālocitadharmeṇa ye na sevanti tāṃ narāḥ |
teṣāṃ brahmaghnajaṃ pāpaṃ jāyate nātra saṃśayaḥ
||7||तत्कालोचितधर्मेण ये न सेवन्ति तां नराः ।
तेषां ब्रह्मघ्नजं पापं जायते नात्र संशयः
tena pāpena ghoreṇa veṣṭato raurave patet |
tasya tadrudhiraṃ pāpāḥ pibante kālamīpsitam
||8||तेन पापेन घोरेण वेष्टतो रौरवे पतेत् ।
तस्य तद्रुधिरं पापाः पिबन्ते कालमीप्सितम्
tato'vatīrṇakālena yāṃ yāṃ yoniṃ prayāsyati |
tasyāṃ tasyāṃ sa duṣṭātmā durbhago jāyate sadā
||9||ततोऽवतीर्णकालेन यां यां योनिं प्रयास्यति ।
तस्यां तस्यां स दुष्टात्मा दुर्भगो जायते सदा
nārīṇāṃ tu sadā kāmo hyadhikaḥ parivartate |
viśeṣeṇa ṛtoḥ kāle bhidyate kāmasāyakaiḥ
||10||नारीणां तु सदा कामो ह्यधिकः परिवर्तते ।
विशेषेण ऋतोः काले भिद्यते कामसायकैः
paribhūtā hi sā bhartrā dhyāyate'nyaṃ patiṃ tataḥ |
tasyāḥ putraḥ samutpanno hyaṭate kulamuttamam
||11||परिभूता हि सा भर्त्रा ध्यायतेऽन्यं पतिं ततः ।
तस्याः पुत्रः समुत्पन्नो ह्यटते कुलमुत्तमम्
svargasthāstena pitaraḥ pūrvaṃ jātā mahīpate |
patanti jātamātreṇa kulaṭastena cocyate
||12||स्वर्गस्थास्तेन पितरः पूर्वं जाता महीपते ।
पतन्ति जातमात्रेण कुलटस्तेन चोच्यते
tena karmavipākena kṣayarogī śaśī hyabhūt |
tyaktvā lokaṃ surendrāṇāṃ martyalokamupāgataḥ
||13||तेन कर्मविपाकेन क्षयरोगी शशी ह्यभूत् ।
त्यक्त्वा लोकं सुरेन्द्राणां मर्त्यलोकमुपागतः
tatra tīrthānyanekāni puṇyānyāyatanāni ca |
bhramitvā narmadāṃ prāptaḥ sarvapāpapraṇāśinīm
||14||तत्र तीर्थान्यनेकानि पुण्यान्यायतनानि च ।
भ्रमित्वा नर्मदां प्राप्तः सर्वपापप्रणाशिनीम्
upavāsastu dānāni vratāni niyamāśca ye |
cacāra dvādaśābdāni tato muktaḥ sa kilbiṣaiḥ
||15||उपवासस्तु दानानि व्रतानि नियमाश्च ये ।
चचार द्वादशाब्दानि ततो मुक्तः स किल्बिषैः
sthāpayitvā mahādevaṃ sarvapātakanāśanam |
jagāma prabhayā pūrṇaḥ somalokamanuttamam
||16||स्थापयित्वा महादेवं सर्वपातकनाशनम् ।
जगाम प्रभया पूर्णः सोमलोकमनुत्तमम्
yenaiva sthāpito devaḥ pūjyate varṣasaṃkhyayā |
tāvadyugasahasrāṇi tasya lokaṃ samaśnute
||17||येनैव स्थापितो देवः पूज्यते वर्षसंख्यया ।
तावद्युगसहस्राणि तस्य लोकं समश्नुते
tena devān vidhānoktān sthāpayanti narā bhuvi |
akṣayaṃ cāvyayaṃ yasmātphalaṃ bhavati nānyathā
||18||तेन देवान् विधानोक्तान् स्थापयन्ति नरा भुवि ।
अक्षयं चाव्ययं यस्मात्फलं भवति नान्यथा
somatīrthe tu yaḥ snātvā pūjayeddevamīśvaram |
jāyate sa naro bhūtvā somavitpriyadarśanaḥ
||19||सोमतीर्थे तु यः स्नात्वा पूजयेद्देवमीश्वरम् ।
जायते स नरो भूत्वा सोमवित्प्रियदर्शनः
candraprabhāse yo gatvā snānaṃ vidhivadācaret |
vyādhinā nābhibhūtaḥ syātkṣayarogeṇa vā yutaḥ
||20||चन्द्रप्रभासे यो गत्वा स्नानं विधिवदाचरेत् ।
व्याधिना नाभिभूतः स्यात्क्षयरोगेण वा युतः
candrahāsye naraḥ snātvā dvādaśyāṃ tu nareśvara |
caturdaśyāmupoṣyaiva kṣīrasya juhuyāccarum
||21||चन्द्रहास्ये नरः स्नात्वा द्वादश्यां तु नरेश्वर ।
चतुर्दश्यामुपोष्यैव क्षीरस्य जुहुयाच्चरुम्
mantraiḥ pañcabhirīśānaṃ puruṣastryambakaṃ yajet |
haviḥśeṣaṃ svayaṃ prāśya candrahāsyeśamīkṣayet
||22||मन्त्रैः पञ्चभिरीशानं पुरुषस्त्र्यम्बकं यजेत् ।
हविःशेषं स्वयं प्राश्य चन्द्रहास्येशमीक्षयेत्
anena vidhinā rājaṃstuṣṭo devo maheśvaraḥ |
vidhinā tīrthayogena kṣayarogādvimucyate
||23||अनेन विधिना राजंस्तुष्टो देवो महेश्वरः ।
विधिना तीर्थयोगेन क्षयरोगाद्विमुच्यते
saptabhiḥ somavārairyaḥ snānaṃ tatra samācaret |
sa vai karṇakṛtādrogānmucyate pūjayañchivam
||24||सप्तभिः सोमवारैर्यः स्नानं तत्र समाचरेत् ।
स वै कर्णकृताद्रोगान्मुच्यते पूजयञ्छिवम्
akṣirogastathā rājaṃścandrahāsye vinaśyati |
candrahāsye tu yo gatvā grahaṇe candrasūryayoḥ |
snānaṃ samācaredbhaktyā mucyate sarvapātakaiḥ
||25||अक्षिरोगस्तथा राजंश्चन्द्रहास्ये विनश्यति ।
चन्द्रहास्ये तु यो गत्वा ग्रहणे चन्द्रसूर्ययोः ।
स्नानं समाचरेद्भक्त्या मुच्यते सर्वपातकैः
tatra snānaṃ ca dānaṃ ca candrahāsye śubhaśubham |
kṛtaṃ nṛpavaraśreṣṭha sarvaṃ bhavati cākṣayam
||26||तत्र स्नानं च दानं च चन्द्रहास्ये शुभशुभम् ।
कृतं नृपवरश्रेष्ठ सर्वं भवति चाक्षयम्
te dhanyāste mahātmānasteṣāṃ janma sujīvitam |
candrahāsye tu ye snātvā paśyanti grahaṇaṃ narāḥ
||27||ते धन्यास्ते महात्मानस्तेषां जन्म सुजीवितम् ।
चन्द्रहास्ये तु ये स्नात्वा पश्यन्ति ग्रहणं नराः
vācikaṃ mānasaṃ pāpaṃ karmajaṃ yatpurā kṛtam |
snānamātrāttu rājendra tatra tīrthe praṇaśyati
||28||वाचिकं मानसं पापं कर्मजं यत्पुरा कृतम् ।
स्नानमात्रात्तु राजेन्द्र तत्र तीर्थे प्रणश्यति
bahavastanna jānanti mahāmohasamanvitāḥ |
dehastha iva sarveṣāṃ paramātmeva saṃsthitam
||29||बहवस्तन्न जानन्ति महामोहसमन्विताः ।
देहस्थ इव सर्वेषां परमात्मेव संस्थितम्
paścime sāgare gatvā somatīrthe tu yatphalam |
tatsamagramavāpnoti candrahāsye na saṃśayaḥ
||30||पश्चिमे सागरे गत्वा सोमतीर्थे तु यत्फलम् ।
तत्समग्रमवाप्नोति चन्द्रहास्ये न संशयः
saṃkrāntau ca vyatīpāte viṣuve cāyane tathā |
candrahāsye naraḥ snātvā sarvapāpaiḥ pramucyate
||31||संक्रान्तौ च व्यतीपाते विषुवे चायने तथा ।
चन्द्रहास्ये नरः स्नात्वा सर्वपापैः प्रमुच्यते
te mūḍhāste durācārāsteṣāṃ janma nirarthakam |
candrahāsyaṃ na jānanti narmadāyāṃ vyavasthitam
||32||ते मूढास्ते दुराचारास्तेषां जन्म निरर्थकम् ।
चन्द्रहास्यं न जानन्ति नर्मदायां व्यवस्थितम्
candrahāsye tu yaḥ kaścitsaṃnyāsaṃ kurute nṛpa |
anivartikā gatistasya somalokātkadācana
||33||चन्द्रहास्ये तु यः कश्चित्संन्यासं कुरुते नृप ।
अनिवर्तिका गतिस्तस्य सोमलोकात्कदाचन
iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcama āvantyakhaṇḍe revākhaṇḍe candrahāsyatīrthamahātmyavarṇanaṃ nāma navatyuttaraśatatamo'dhyāyaḥ ||