ādityeśvaratīrthamāhātmyavarṇanam
mārkaṇḍeya uvāca
tasyaivānantaraṃ cānyadravitīrthamanuttamam |
yasya saṃdarśanādeva mucyante pātakairnarāḥ
||1||तस्यैवानन्तरं चान्यद्रवितीर्थमनुत्तमम् ।
यस्य संदर्शनादेव मुच्यन्ते पातकैर्नराः
ravitīrthe tu yaḥ snātvā naraḥ paśyati bhāskaram |
tasya yatphalamuddiṣṭaṃ svayaṃ devena tacchṛṇu
||2||रवितीर्थे तु यः स्नात्वा नरः पश्यति भास्करम् ।
तस्य यत्फलमुद्दिष्टं स्वयं देवेन तच्छृणु
nāndho na mūko badhiraḥ kule bhavati kaścana |
kurūpaḥ kunakhī vāpi tasya janmāni ṣoḍaśa
||3||नान्धो न मूको बधिरः कुले भवति कश्चन ।
कुरूपः कुनखी वापि तस्य जन्मानि षोडश
dadrucitrakakuṣṭhāni maṇḍalāni vicarcikā |
naśyanti devabhaktasya ṣaṇmāsānnātra saṃśayaḥ
||4||दद्रुचित्रककुष्ठानि मण्डलानि विचर्चिका ।
नश्यन्ति देवभक्तस्य षण्मासान्नात्र संशयः
caritaṃ tasya devasya purāṇe yacchrutaṃ mayā |
na tatkathayituṃ śakyaṃ saṃkṣepeṇa nṛpottama
||5||चरितं तस्य देवस्य पुराणे यच्छ्रुतं मया ।
न तत्कथयितुं शक्यं संक्षेपेण नृपोत्तम
tatra tīrthe tu yaddānaṃ ravimuddiśya dīyate |
vidhinā pātraviprāya tasyānto nāsti karhicit
||6||तत्र तीर्थे तु यद्दानं रविमुद्दिश्य दीयते ।
विधिना पात्रविप्राय तस्यान्तो नास्ति कर्हिचित्
ayane viṣuve caiva candrasūryagrahe tathā |
ravitīrthe pradattānāṃ dānānāṃ phalamuttamam
||7||अयने विषुवे चैव चन्द्रसूर्यग्रहे तथा ।
रवितीर्थे प्रदत्तानां दानानां फलमुत्तमम्
saṃkrāntau yāni dānāni havyakavyāni bhārata |
apāmiva samudrasya teṣāmanto na labhyate
||8||संक्रान्तौ यानि दानानि हव्यकव्यानि भारत ।
अपामिव समुद्रस्य तेषामन्तो न लभ्यते
yena yena yadā dattaṃ yena yena yadā hutam |
tasya tasya tadā kāle savitā pratidāyakaḥ
||9||येन येन यदा दत्तं येन येन यदा हुतम् ।
तस्य तस्य तदा काले सविता प्रतिदायकः
sapta janmāni tānyeva dadātyarkaḥ punaḥ punaḥ |
śatamindukṣaye dānaṃ sahasraṃ tu dinakṣaye
||10||सप्त जन्मानि तान्येव ददात्यर्कः पुनः पुनः ।
शतमिन्दुक्षये दानं सहस्रं तु दिनक्षये
saṃkrāntau śatasāhasraṃ vyatīpāte tvanantakam
||11||संक्रान्तौ शतसाहस्रं व्यतीपाते त्वनन्तकम्
yudhiṣṭhira uvāca
ravitīrthaṃ kathaṃ tāta puṇyātpuṇyataraṃ smṛtam |
vistareṇa mamākhyāhi śravaṇau mama lampaṭau
||12||रवितीर्थं कथं तात पुण्यात्पुण्यतरं स्मृतम् ।
विस्तरेण ममाख्याहि श्रवणौ मम लम्पटौ
śrīmārkaṇḍeya uvāca
śṛṇuṣvāvahito bhūtvā hyādityeśvaramuttamam |
uttare narmadākūle sarvavyādhivināśanam
||13||शृणुष्वावहितो भूत्वा ह्यादित्येश्वरमुत्तमम् ।
उत्तरे नर्मदाकूले सर्वव्याधिविनाशनम्
purā kṛtayugasyādau jābālirbrāhmaṇo'bhavat |
vasiṣṭhānvayasambhūto vedaśāstrārthapāragaḥ
||14||पुरा कृतयुगस्यादौ जाबालिर्ब्राह्मणोऽभवत् ।
वसिष्ठान्वयसम्भूतो वेदशास्त्रार्थपारगः
pativratā sādhuśīlā tasya bhāryā manasvinī |
ṛtukāle tu sā gatvā bhartāramidamabravīt
||15||पतिव्रता साधुशीला तस्य भार्या मनस्विनी ।
ऋतुकाले तु सा गत्वा भर्तारमिदमब्रवीत्
vartate ṛtukālo me bhartāraṃ tvāmupasthitā |
bhaja māṃ prītisaṃyuktaḥ putrakāmāṃ tu kāminīm
||16||वर्तते ऋतुकालो मे भर्तारं त्वामुपस्थिता ।
भज मां प्रीतिसंयुक्तः पुत्रकामां तु कामिनीम्
evamukto dvijaḥ prāha priye'dyāhaṃ vratānvitaḥ |
gacchedānīṃ varārohe dāsya ṛtvantare punaḥ
||17||एवमुक्तो द्विजः प्राह प्रियेऽद्याहं व्रतान्वितः ।
गच्छेदानीं वरारोहे दास्य ऋत्वन्तरे पुनः
punardvitīye samprāpte ṛtukāle'pyupasthitā |
punaḥ sā chanditā tena vratastho'dyeti bhārata
||18||पुनर्द्वितीये सम्प्राप्ते ऋतुकालेऽप्युपस्थिता ।
पुनः सा छन्दिता तेन व्रतस्थोऽद्येति भारत
itthaṃ vā bahuśastena chanditā ca punaḥ punaḥ |
nirāśā cābhavattatra bhartāraṃ prati bhāminī
||19||इत्थं वा बहुशस्तेन छन्दिता च पुनः पुनः ।
निराशा चाभवत्तत्र भर्तारं प्रति भामिनी
duḥkhena mahatāviṣṭā vidhāyānaśanaṃ mṛtā |
tena bhrūṇahatenaiva pāpena sahasā dvijaḥ
||20||दुःखेन महताविष्टा विधायानशनं मृता ।
तेन भ्रूणहतेनैव पापेन सहसा द्विजः
śīrṇaghrāṇāṅghrirabhavattapaḥ sarvaṃ nanāśa ca |
dṛṣṭvātmānaṃ sa kuṣṭhena vyāptaṃ brāhmaṇasattamaḥ
||21||शीर्णघ्राणाङ्घ्रिरभवत्तपः सर्वं ननाश च ।
दृष्ट्वात्मानं स कुष्ठेन व्याप्तं ब्राह्मणसत्तमः
viṣādaṃ paramaṃ gatvā narmadātaṭamāśritaḥ |
apṛcchadbhāskaraṃ tīrthaṃ dvijebhyo dvijasattamaḥ
||22||विषादं परमं गत्वा नर्मदातटमाश्रितः ।
अपृच्छद्भास्करं तीर्थं द्विजेभ्यो द्विजसत्तमः
ārogyaṃ bhāskarādicchediti saṃcintya cetasi |
kutastadbhāskaraṃ tīrthaṃ bho dvijāḥ kathyatāṃ mama
||23||आरोग्यं भास्करादिच्छेदिति संचिन्त्य चेतसि ।
कुतस्तद्भास्करं तीर्थं भो द्विजाः कथ्यतां मम
tapastapyāmyahaṃ gatvā tasmiṃstīrthe subhāvitaḥ
||24||तपस्तप्याम्यहं गत्वा तस्मिंस्तीर्थे सुभावितः
dvijā ūcuḥ
revāyā uttare kūle ādityeśvaranāmataḥ |
vidyate bhāskaraṃ tīrthaṃ sarvavyādhivināśanam
||25||रेवाया उत्तरे कूले आदित्येश्वरनामतः ।
विद्यते भास्करं तीर्थं सर्वव्याधिविनाशनम्
tatra yāhyavicāreṇa gantuṃ cecchakyate tvayā |
evamukto dvijairvipro gantuṃ tatra pracakrame
||26||तत्र याह्यविचारेण गन्तुं चेच्छक्यते त्वया ।
एवमुक्तो द्विजैर्विप्रो गन्तुं तत्र प्रचक्रमे
vyādhinā paribhūtastu ghoreṇa prāṇahāriṇā |
yadā gantuṃ na śaknoti tadā tena vicintitam
||27||व्याधिना परिभूतस्तु घोरेण प्राणहारिणा ।
यदा गन्तुं न शक्नोति तदा तेन विचिन्तितम्
sāmarthyaṃ brāhmaṇānāṃ hi vidyate bhuvanatraye |
liṅgapātaḥ kṛto viprairdevadevasya śūlinaḥ
||28||सामर्थ्यं ब्राह्मणानां हि विद्यते भुवनत्रये ।
लिङ्गपातः कृतो विप्रैर्देवदेवस्य शूलिनः
samudraḥ śoṣito viprairvindhyaścāpi nivāritaḥ |
ahamapyatra saṃsthastu hyānayiṣyāmi bhāskaram
||29||समुद्रः शोषितो विप्रैर्विन्ध्यश्चापि निवारितः ।
अहमप्यत्र संस्थस्तु ह्यानयिष्यामि भास्करम्
tapobalena mahatā hyādityeśvarasaṃjñitam |
iti niścitya manasā hyugre tapasi saṃsthitaḥ
||30||तपोबलेन महता ह्यादित्येश्वरसंज्ञितम् ।
इति निश्चित्य मनसा ह्युग्रे तपसि संस्थितः
vāyubhakṣo nirāhāro grīṣme pañcāgnimadhyagaḥ |
śiśire toyamadhyastho varṣāsvaprāvṛtākṛtiḥ
||31||वायुभक्षो निराहारो ग्रीष्मे पञ्चाग्निमध्यगः ।
शिशिरे तोयमध्यस्थो वर्षास्वप्रावृताकृतिः
sāgre varṣaśate pūrṇe ravistuṣṭo'bravīdidam
||32||साग्रे वर्षशते पूर्णे रविस्तुष्टोऽब्रवीदिदम्
sūrya uvāca
varaṃ varaya bhadraṃ te kiṃ te manasi vāñchitam |
adeyamapi dāsyāmi brūhi māṃ tvaṃ ciraṃ kṛthāḥ
||33||वरं वरय भद्रं ते किं ते मनसि वाञ्छितम् ।
अदेयमपि दास्यामि ब्रूहि मां त्वं चिरं कृथाः
kimasādhyaṃ hi te vipra idānīṃ tapasi sthitaḥ
||34||किमसाध्यं हि ते विप्र इदानीं तपसि स्थितः
jābāliruvāca
yadi tuṣṭo'si deveśa yadi deyo varo mama |
mama pratijñā deveśa hyādityeśvaradarśane
||35||यदि तुष्टोऽसि देवेश यदि देयो वरो मम ।
मम प्रतिज्ञा देवेश ह्यादित्येश्वरदर्शने
kṛtā tāṃ pārituṃ deva na śakto vyādhinā vṛtaḥ |
śuklatīrthe'tra tiṣṭha tvamādityeśvaramūrtidhṛk
||36||कृता तां पारितुं देव न शक्तो व्याधिना वृतः ।
शुक्लतीर्थेऽत्र तिष्ठ त्वमादित्येश्वरमूर्तिधृक्
evamukte tu deveśo bahurūpo divākaraḥ |
uttare narmadākūle kṣaṇādeva vyadṛśyata
||37||एवमुक्ते तु देवेशो बहुरूपो दिवाकरः ।
उत्तरे नर्मदाकूले क्षणादेव व्यदृश्यत
tadāprabhṛti bhūpāla taddhi tīrthaṃ pracakṣate |
sarvapāpaharaṃ proktaṃ sarvaduḥkhavināśanam
||38||तदाप्रभृति भूपाल तद्धि तीर्थं प्रचक्षते ।
सर्वपापहरं प्रोक्तं सर्वदुःखविनाशनम्
yastu saṃvatsaraṃ pūrṇaṃ nityamādityavāsare |
snātvā pradakṣiṇāḥ sapta dattvā paśyati bhāskaram
||39||यस्तु संवत्सरं पूर्णं नित्यमादित्यवासरे ।
स्नात्वा प्रदक्षिणाः सप्त दत्त्वा पश्यति भास्करम्
yatphalaṃ labhate tena tacchṛṇuṣva mayoditam |
prasuptaṃ maṇḍalānīha dadrukuṣṭhavicarcikāḥ
||40||यत्फलं लभते तेन तच्छृणुष्व मयोदितम् ।
प्रसुप्तं मण्डलानीह दद्रुकुष्ठविचर्चिकाः
naśyanti satvaraṃ rājaṃstūlarāśirivānale |
dhanaputrakalatrāṇāṃ pūrayedvatsaratrayāt
||41||नश्यन्ति सत्वरं राजंस्तूलराशिरिवानले ।
धनपुत्रकलत्राणां पूरयेद्वत्सरत्रयात्
yastu śrāddhapradastatra pitḥnuddiśya saṃkrame |
tṛpyanti pitarastasya pitṛdevo hi bhāskaraḥ
||42||यस्तु श्राद्धप्रदस्तत्र पित्ःनुद्दिश्य संक्रमे ।
तृप्यन्ति पितरस्तस्य पितृदेवो हि भास्करः
iti te kathitaṃ sarvamādityeśvaramuttamam |
sarvapāpaharaṃ divyaṃ sarvarogavināśanam
||43||इति ते कथितं सर्वमादित्येश्वरमुत्तमम् ।
सर्वपापहरं दिव्यं सर्वरोगविनाशनम्
iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcama āvantyakhaṇḍe revākhaṇḍe ādityeśvaratīrthamāhātmyavarṇanaṃ nāma tripañcāśadadhikaśatatamo'dhyāyaḥ ||