sūta uvāca - ityuktvopararāmatha pāṇḍoḥ putrāya vai muniḥ
sūta uvāca
ityuktvopararāmatha pāṇḍoḥ putrāya vai muniḥ |
mṛkaṇḍatanayo dhīmānsaptakalpasmaraḥ puraḥ
||1||इत्युक्त्वोपररामथ पाण्डोः पुत्राय वै मुनिः ।
मृकण्डतनयो धीमान्सप्तकल्पस्मरः पुरः
mārkaṇḍamuninā proktaṃ yathā pārthāya sattamāḥ |
tathā vaḥ kathitaṃ sarvaṃ revāmāhātmyamuttamam
||2||मार्कण्डमुनिना प्रोक्तं यथा पार्थाय सत्तमाः ।
तथा वः कथितं सर्वं रेवामाहात्म्यमुत्तमम्
iyaṃ puṇyā saricchreṣṭhā revā viśvaikapāvanī |
rudradehasamudbhūtā sarvabhūtābhayapradā
||3||इयं पुण्या सरिच्छ्रेष्ठा रेवा विश्वैकपावनी ।
रुद्रदेहसमुद्भूता सर्वभूताभयप्रदा
oṅkārajaladhiṃ yāvaduvāca bhṛgunandanaḥ |
tīrthasaṅgamabhedānvai dharmaputrāya pṛcchate
||4||ओङ्कारजलधिं यावदुवाच भृगुनन्दनः ।
तीर्थसङ्गमभेदान्वै धर्मपुत्राय पृच्छते
samāsenaiva munayastathāhaṃ kathayāmi vaḥ |
saptaṣaṣṭisahasrāṇi ṣaṣṭikoṭyastathaiva ca
||5||समासेनैव मुनयस्तथाहं कथयामि वः ।
सप्तषष्टिसहस्राणि षष्टिकोट्यस्तथैव च
kathaṃ kenātra śakyante vaktuṃ varṣaśatairapi |
tathāpyatra muniśreṣṭhāḥ proktaṃ pārthāya vai yathā
||6||कथं केनात्र शक्यन्ते वक्तुं वर्षशतैरपि ।
तथाप्यत्र मुनिश्रेष्ठाः प्रोक्तं पार्थाय वै यथा
tīrthamoṃkāramārabhya vakṣye tīrthāvaliṃ śubhām |
procyamānāṃ samāsena tāṃ śṛṇudhvaṃ maharṣayaḥ
||7||तीर्थमोंकारमारभ्य वक्ष्ये तीर्थावलिं शुभाम् ।
प्रोच्यमानां समासेन तां शृणुध्वं महर्षयः
natvā somaṃ maheśānaṃ natvā brahmācyutāvubhau |
sarasvatīṃ gaṇeśānaṃ devyāsāṅghripañkajam
||8||नत्वा सोमं महेशानं नत्वा ब्रह्माच्युतावुभौ ।
सरस्वतीं गणेशानं देव्यासाङ्घ्रिपञ्कजम्
pūrvācāryāṃstathā sarvāndṛṣṭvādṛṣṭārthavedinaḥ |
praṇamya narmadāṃ devīṃ vakṣye tīrthāvaliṃ tvimām
||9||पूर्वाचार्यांस्तथा सर्वान्दृष्ट्वादृष्टार्थवेदिनः ।
प्रणम्य नर्मदां देवीं वक्ष्ये तीर्थावलिं त्विमाम्
oṃ namo viśvarūpāya oṅkārāyākhilātmane |
yamārabhye pravakṣyāmi revātīrthāvaliṃ dvijāḥ
||10||ओं नमो विश्वरूपाय ओङ्कारायाखिलात्मने ।
यमारभ्ये प्रवक्ष्यामि रेवातीर्थावलिं द्विजाः
asminmārkaṇḍagadite revātīrthakrame śubhe |
purāṇasaṃhitādhyāyā mārkaṇḍāśramavarṇanam
||11||अस्मिन्मार्कण्डगदिते रेवातीर्थक्रमे शुभे ।
पुराणसंहिताध्याया मार्कण्डाश्रमवर्णनम्
tataḥ praśnādhikāraśca praśaṃsā narmadodbhavā |
tathā pañcadaśānāṃ ca pravāhānāṃ prakīrtanam
||12||ततः प्रश्नाधिकारश्च प्रशंसा नर्मदोद्भवा ।
तथा पञ्चदशानां च प्रवाहानां प्रकीर्तनम्
nāmanirvacanaṃ tadvattathā kalpasamudbhavāḥ |
ekaviṃśatikalpānāṃ tadvannāmānukīrtanam
||13||नामनिर्वचनं तद्वत्तथा कल्पसमुद्भवाः ।
एकविंशतिकल्पानां तद्वन्नामानुकीर्तनम्
mārkaṇḍeyānubhūtānāṃ saptānāṃ lakṣaṇāni ca |
māhātmyaṃ caiva revāyāḥ śivaviṣṇvostathaiva ca
||14||मार्कण्डेयानुभूतानां सप्तानां लक्षणानि च ।
माहात्म्यं चैव रेवायाः शिवविष्ण्वोस्तथैव च
saṃhāralakṣaṇaṃ tadvadoṅkārasya ca sambhavaḥ |
tathaivauṃkāramāhātmyamamarakaṇṭakīrtanam
||15||संहारलक्षणं तद्वदोङ्कारस्य च सम्भवः ।
तथैवौंकारमाहात्म्यममरकण्टकीर्तनम्
amareśvaratīrthaṃ ca tathā dāruvanaṃ mahat |
dārukeśvaratīrthaṃ ca tīrthaṃ vai carukeśvaram
||16||अमरेश्वरतीर्थं च तथा दारुवनं महत् ।
दारुकेश्वरतीर्थं च तीर्थं वै चरुकेश्वरम्
carukāsaṅgamastadvyadvatīpāteśvaraṃ tathā |
pātāleśvaratīrthaṃ ca koṭiyajñāhvayaṃ tathā
||17||चरुकासङ्गमस्तद्व्यद्वतीपातेश्वरं तथा ।
पातालेश्वरतीर्थं च कोटियज्ञाह्वयं तथा
varuṇeśvaratīrthaṃ ca liṅgānyaṣṭottaraṃ śatam |
siddheśvaraṃ yameśaṃ ca brahmeśvaramataḥ param
||18||वरुणेश्वरतीर्थं च लिङ्गान्यष्टोत्तरं शतम् ।
सिद्धेश्वरं यमेशं च ब्रह्मेश्वरमतः परम्
sārasvataṃ cāṣṭarudraṃ sāvitraṃ somasaṃjñitam |
śivakhātaṃ mahātīrthaṃ rudrāvartaṃ dvijottamāḥ
||19||सारस्वतं चाष्टरुद्रं सावित्रं सोमसंज्ञितम् ।
शिवखातं महातीर्थं रुद्रावर्तं द्विजोत्तमाः
brahmāvartaṃ paraṃ tīrthaṃ sūryāvartamataḥ param |
pippalāvartatīrthaṃ ca pippalyāścaiva saṅgamaḥ
||20||ब्रह्मावर्तं परं तीर्थं सूर्यावर्तमतः परम् ।
पिप्पलावर्ततीर्थं च पिप्पल्याश्चैव सङ्गमः
amarakaṇṭamāhātmyaṃ kapilāsaṅgamastathā |
viśalyāsambhavaścāpi bhṛgutuṅgādrikīrtanam
||21||अमरकण्टमाहात्म्यं कपिलासङ्गमस्तथा ।
विशल्यासम्भवश्चापि भृगुतुङ्गाद्रिकीर्तनम्
viśalyāsaṅgamaḥ puṇyaḥ karamardāsamāgamaḥ |
karamardeśvaraṃ tīrthaṃ cakratīrthamanuttamam
||22||विशल्यासङ्गमः पुण्यः करमर्दासमागमः ।
करमर्देश्वरं तीर्थं चक्रतीर्थमनुत्तमम्
saṅgamo nīlagaṅgāyāḥ vidhvaṃsastripurasya ca |
kīrtanaṃ tīrthadānānāṃ madhukatṛtīyāvratam
||23||सङ्गमो नीलगङ्गायाः विध्वंसस्त्रिपुरस्य च ।
कीर्तनं तीर्थदानानां मधुकतृतीयाव्रतम्
apsareśvaratīrthaṃ ca dehakṣepe vidhistataḥ |
tīrthaṃ jvāleśvaraṃ nāma jvālāyāḥ saṅgamastathā
||24||अप्सरेश्वरतीर्थं च देहक्षेपे विधिस्ततः ।
तीर्थं ज्वालेश्वरं नाम ज्वालायाः सङ्गमस्तथा
śakratīrthaṃ kuśāvartaṃ haṃsatīrthaṃ tathaiva ca |
ambarīṣasya tīrthaṃ ca mahākāleśvaraṃ tathā
||25||शक्रतीर्थं कुशावर्तं हंसतीर्थं तथैव च ।
अम्बरीषस्य तीर्थं च महाकालेश्वरं तथा
mātṛkeśvaratīrthaṃ ca bhṛgutuṅgānuvarṇanam |
tatra bhairavamāhātmyaṃ capaleśvarakīrtanam
||26||मातृकेश्वरतीर्थं च भृगुतुङ्गानुवर्णनम् ।
तत्र भैरवमाहात्म्यं चपलेश्वरकीर्तनम्
caṇḍapāṇeśca māhātmyaṃ kāverīsaṅgamastathā |
kubereśvaratīrthaṃ ca vārāhīsaṅgamastathā
||27||चण्डपाणेश्च माहात्म्यं कावेरीसङ्गमस्तथा ।
कुबेरेश्वरतीर्थं च वाराहीसङ्गमस्तथा
saṅgamaścaṇḍavegāyāstīrthaṃ caṇḍeśvaraṃ tathā |
eraṇḍīsaṅgamaḥ puṇya eraṇḍeśvaramuttamam
||28||सङ्गमश्चण्डवेगायास्तीर्थं चण्डेश्वरं तथा ।
एरण्डीसङ्गमः पुण्य एरण्डेश्वरमुत्तमम्
pitṛtīrthaṃ ca tatraiva oṅkārasya ca sambhavam |
māhātmyaṃ pañcaliṅgānāmoṅkārasya munīśvarāḥ
||29||पितृतीर्थं च तत्रैव ओङ्कारस्य च सम्भवम् ।
माहात्म्यं पञ्चलिङ्गानामोङ्कारस्य मुनीश्वराः
koṭitīrthasya māhātmyaṃ tīrthaṃ kākahradaṃ tathā |
jambukeśvaratīrthaṃ ca sārasvatamataḥ param
||30||कोटितीर्थस्य माहात्म्यं तीर्थं काकह्रदं तथा ।
जम्बुकेश्वरतीर्थं च सारस्वतमतः परम्
kapilāsaṅgamastadvattīrthaṃ ca kapileśvaram |
daityasūdanatīrthaṃ ca cakratīrthaṃ ca vāmanam
||31||कपिलासङ्गमस्तद्वत्तीर्थं च कपिलेश्वरम् ।
दैत्यसूदनतीर्थं च चक्रतीर्थं च वामनम्
tīrthalakṣaṃ viduḥ pūrve kapilāyāstu saṅgame |
svargasya narakasyāpi lakṣaṇaṃ munibhāṣitam
||32||तीर्थलक्षं विदुः पूर्वे कपिलायास्तु सङ्गमे ।
स्वर्गस्य नरकस्यापि लक्षणं मुनिभाषितम्
vyavasthānaṃ śarīrasya gopradānānuvarṇanam |
aśokavanikātīrthaṃ mataṅgāśramavarṇanam
||33||व्यवस्थानं शरीरस्य गोप्रदानानुवर्णनम् ।
अशोकवनिकातीर्थं मतङ्गाश्रमवर्णनम्
aśokeśvaratīrthaṃ ca mataṅgeśvaramuttamam |
tathā mṛgavanaṃ puṇyaṃ tatra tīrthaṃ manoratham
||34||अशोकेश्वरतीर्थं च मतङ्गेश्वरमुत्तमम् ।
तथा मृगवनं पुण्यं तत्र तीर्थं मनोरथम्
saṅgamo'ṅgāragartāyā aṅgāreśvaramuttamam |
tathā meghavanaṃ tīrthaṃ devyā nāmānukīrtanam
||35||सङ्गमोऽङ्गारगर्ताया अङ्गारेश्वरमुत्तमम् ।
तथा मेघवनं तीर्थं देव्या नामानुकीर्तनम्
saṅgamaścāpi kubjāyāstīrthaṃ kubjeśvaraṃ tathā |
bilvāmrakaṃ tathā tīrthaṃ pūrṇadvīpamataḥ param
||36||सङ्गमश्चापि कुब्जायास्तीर्थं कुब्जेश्वरं तथा ।
बिल्वाम्रकं तथा तीर्थं पूर्णद्वीपमतः परम्
tathā hiraṇyagarbhāyāḥ saṅgamaḥ puṇyakīrtanaḥ |
dvīpeśvaraṃ nāma tīrthaṃ puṇyaṃ yajñeśvaraṃ tathā
||37||तथा हिरण्यगर्भायाः सङ्गमः पुण्यकीर्तनः ।
द्वीपेश्वरं नाम तीर्थं पुण्यं यज्ञेश्वरं तथा
māṇḍavyāśramatīrthaṃ ca viśokāsaṅgamastathā |
vāgīśvaraṃ nāma tīrthaṃ puṇyo vai vāgusaṅgamaḥ
||38||माण्डव्याश्रमतीर्थं च विशोकासङ्गमस्तथा ।
वागीश्वरं नाम तीर्थं पुण्यो वै वागुसङ्गमः
sahasrāvartakaṃ tatra tīrthaṃ saugandhikaṃ tathā |
saṅgamaśca sarasvatyā īśānaṃ tīrthamuttamam
||39||सहस्रावर्तकं तत्र तीर्थं सौगन्धिकं तथा ।
सङ्गमश्च सरस्वत्या ईशानं तीर्थमुत्तमम्
devatātrayatīrthaṃ ca śūlakhātaṃ tataḥ param |
brahmodaṃ śāṅkaraṃ saumyaṃ sārasvatamataḥ param
||40||देवतात्रयतीर्थं च शूलखातं ततः परम् ।
ब्रह्मोदं शाङ्करं सौम्यं सारस्वतमतः परम्
sahasrayajñatīrthaṃ ca kapālamocanaṃ tathā |
āgneyamaditīśaṃ ca vārāhaṃ tīrthamuttamam
||41||सहस्रयज्ञतीर्थं च कपालमोचनं तथा ।
आग्नेयमदितीशं च वाराहं तीर्थमुत्तमम्
tathā devapathaṃ tīrthaṃ tīrthaṃ yajñasahasrakam |
śuklatīrthaṃ dīptikeśaṃ viṣṇutīrthaṃ ca yodhanam
||42||तथा देवपथं तीर्थं तीर्थं यज्ञसहस्रकम् ।
शुक्लतीर्थं दीप्तिकेशं विष्णुतीर्थं च योधनम्
narmadeśvaratīrthaṃ ca varuṇeśaṃ ca mārutam |
yogeśaṃ rohiṇītīrthaṃ dārutīrthaṃ ca sattamāḥ
||43||नर्मदेश्वरतीर्थं च वरुणेशं च मारुतम् ।
योगेशं रोहिणीतीर्थं दारुतीर्थं च सत्तमाः
brahmāvartaṃ ca pattreśaṃ vāhnaṃ sauraṃ ca kīrtyate |
meghanādaṃ dārutīrthaṃ devatīrthaṃ guhāśrayam
||44||ब्रह्मावर्तं च पत्त्रेशं वाह्नं सौरं च कीर्त्यते ।
मेघनादं दारुतीर्थं देवतीर्थं गुहाश्रयम्
narmadeśvarasaṃjñaṃ tatkapilātīrthamuttamam |
karañjeśaṃ kuṇḍaleśaṃ pippalādamataḥ param
||45||नर्मदेश्वरसंज्ञं तत्कपिलातीर्थमुत्तमम् ।
करञ्जेशं कुण्डलेशं पिप्पलादमतः परम्
vimaleśvaratīrthaṃ ca puṣkariṇyāśca saṅgamaḥ |
praśaṃsā śūlabhedasya tatraivāndhakavikramaḥ
||46||विमलेश्वरतीर्थं च पुष्करिण्याश्च सङ्गमः ।
प्रशंसा शूलभेदस्य तत्रैवान्धकविक्रमः
devāśvāsanadānaṃ ca tathaivāndhakanigrahaḥ |
śūlabhedasya cotpattistathā pātraparīkṣaṇam
||47||देवाश्वासनदानं च तथैवान्धकनिग्रहः ।
शूलभेदस्य चोत्पत्तिस्तथा पात्रपरीक्षणम्
praśaṃsā dānadharmasya ṛṣiśṛṅgānubhāvanam |
svargatiṃ dīrghatapaso bhānumatyāstatheṅgitam
||48||प्रशंसा दानधर्मस्य ऋषिशृङ्गानुभावनम् ।
स्वर्गतिं दीर्घतपसो भानुमत्यास्तथेङ्गितम्
śabarasvargagamanaṃ māhātmyaṃ śūlabhedajam |
kapileśvaratīrthaṃ ca mokṣatīrthamataḥ param
||49||शबरस्वर्गगमनं माहात्म्यं शूलभेदजम् ।
कपिलेश्वरतीर्थं च मोक्षतीर्थमतः परम्
saṅgamo mokṣanadyāśca tīrthaṃ ca vimaleśvaram |
tathaivolūkatīrthaṃ ca puṣkariṇyāśca saṅgamaḥ
||50||सङ्गमो मोक्षनद्याश्च तीर्थं च विमलेश्वरम् ।
तथैवोलूकतीर्थं च पुष्करिण्याश्च सङ्गमः
ādityeśvaratīrthaṃ ca tīrthaṃ vai saṅgameśvaram |
saṅgamo bhīmakulyāyāstīrthaṃ bhīmeśvaraṃ śubham
||51||आदित्येश्वरतीर्थं च तीर्थं वै सङ्गमेश्वरम् ।
सङ्गमो भीमकुल्यायास्तीर्थं भीमेश्वरं शुभम्
mārkaṇḍeśvaratīrthaṃ ca tathā vai pippaleśvaram |
karoṭīśvaratīrthaṃ ca tīrthamindreśvaraṃ śubham
||52||मार्कण्डेश्वरतीर्थं च तथा वै पिप्पलेश्वरम् ।
करोटीश्वरतीर्थं च तीर्थमिन्द्रेश्वरं शुभम्
agastyeśaṃ kumāreśaṃ vyāseśvaramanuttamam |
vaidyanāthaṃ ca kedāramānandeśvarasaṃjñitam
||53||अगस्त्येशं कुमारेशं व्यासेश्वरमनुत्तमम् ।
वैद्यनाथं च केदारमानन्देश्वरसंज्ञितम्
mātṛtīrthaṃ ca muṇḍeśaṃ cauraṃ kāmeśvaraṃ tathā |
saṅgamaścānuduhyā vai tīrthe bhīmārjunāhvaye |
tīrthaṃ dharmeśvaraṃ nāma luṅkeśvaramataḥ param
||54||मातृतीर्थं च मुण्डेशं चौरं कामेश्वरं तथा ।
सङ्गमश्चानुदुह्या वै तीर्थे भीमार्जुनाह्वये ।
तीर्थं धर्मेश्वरं नाम लुङ्केश्वरमतः परम्
tato dhanadatīrthaṃ ca jaṭeśaṃ maṅgaleśvaram |
kapileśvaratīrthaṃ ca gopāreśvaramuttamam
||55||ततो धनदतीर्थं च जटेशं मङ्गलेश्वरम् ।
कपिलेश्वरतीर्थं च गोपारेश्वरमुत्तमम्
maṇināgeśvaraṃ nāma maṇinadyāśca saṅgamaḥ |
tilakeśvaratīrthaṃ ca gautameśamataḥ param
||56||मणिनागेश्वरं नाम मणिनद्याश्च सङ्गमः ।
तिलकेश्वरतीर्थं च गौतमेशमतः परम्
tatraiva mātṛtīrthaṃ ca muninoktaṃ munīśvarāḥ |
śaṅkhacūḍaṃ ca kedāraṃ pārāśaramataḥ param
||57||तत्रैव मातृतीर्थं च मुनिनोक्तं मुनीश्वराः ।
शङ्खचूडं च केदारं पाराशरमतः परम्
bhīmeśvaraṃ ca candreśamaśvavatyāśca saṅgamaḥ |
bahvīśvaraṃ nāradeśaṃ vaidyanāthaṃ kapīśvaram
||58||भीमेश्वरं च चन्द्रेशमश्ववत्याश्च सङ्गमः ।
बह्वीश्वरं नारदेशं वैद्यनाथं कपीश्वरम्
kumbheśvaraṃ ca mārkaṇḍaṃ rāmeśaṃ lakṣmaṇeśvaram |
megheśvaraṃ matsyakeśamapsarāhradasaṃjñakam
||59||कुम्भेश्वरं च मार्कण्डं रामेशं लक्ष्मणेश्वरम् ।
मेघेश्वरं मत्स्यकेशमप्सराह्रदसंज्ञकम्
dadhiskandaṃ madhuskandaṃ nandikeśaṃ ca vāruṇam |
pāvakeśvaratīrthaṃ ca tathaiva kapileśvaram
||60||दधिस्कन्दं मधुस्कन्दं नन्दिकेशं च वारुणम् ।
पावकेश्वरतीर्थं च तथैव कपिलेश्वरम्
nārāyaṇāhvayaṃ tīrthaṃ cakratīrthamanuttamam |
caṇḍādityaṃ paraṃ tīrthaṃ caṇḍikātīrthamuttamam
||61||नारायणाह्वयं तीर्थं चक्रतीर्थमनुत्तमम् ।
चण्डादित्यं परं तीर्थं चण्डिकातीर्थमुत्तमम्
yamahāsāhvayaṃ tīrthaṃ tathā gaṅgeśvaraṃ śubham |
nandikeśvarasaṃjñaṃ ca naranārāyaṇāhvayam
||62||यमहासाह्वयं तीर्थं तथा गङ्गेश्वरं शुभम् ।
नन्दिकेश्वरसंज्ञं च नरनारायणाह्वयम्
naleśvaraṃ ca mārkaṇḍaṃ śuklatīrthamataḥ param |
vyāseśvaraṃ paraṃ tīrthaṃ tatra siddheśvaraṃ tathā
||63||नलेश्वरं च मार्कण्डं शुक्लतीर्थमतः परम् ।
व्यासेश्वरं परं तीर्थं तत्र सिद्धेश्वरं तथा
koṭitīrthaṃ prabhātīrthaṃ vāsukīśvaramuttamam |
saṅgamaśca karañjāyā mārkaṇḍeśvaramuttamam
||64||कोटितीर्थं प्रभातीर्थं वासुकीश्वरमुत्तमम् ।
सङ्गमश्च करञ्जाया मार्कण्डेश्वरमुत्तमम्
tīrthaṃ koṭīśvaraṃ nāma tathā saṃkarṣaṇāhvayam |
kanakeśaṃ manmatheśaṃ tīrthaṃ caivānasūyakam
||65||तीर्थं कोटीश्वरं नाम तथा संकर्षणाह्वयम् ।
कनकेशं मन्मथेशं तीर्थं चैवानसूयकम्
eraṇḍīsaṅgamaḥ puṇyo mātṛtīrthaṃ ca śobhanam |
tīrthaṃ svarṇaśalākākhyaṃ tathā caivāmbikeśvaram
||66||एरण्डीसङ्गमः पुण्यो मातृतीर्थं च शोभनम् ।
तीर्थं स्वर्णशलाकाख्यं तथा चैवाम्बिकेश्वरम्
karañjeśaṃ bhārateśaṃ nāgeśaṃ mukuṭeśvaram |
saubhāgyasundarī tīrthaṃ dhanadeśvaramuttamam
||67||करञ्जेशं भारतेशं नागेशं मुकुटेश्वरम् ।
सौभाग्यसुन्दरी तीर्थं धनदेश्वरमुत्तमम्
rohiṇyaṃ cakratīrthaṃ ca uttareśvarasaṃjñitam |
bhogeśvaraṃ ca kedāraṃ niṣkalaṅkamataḥ param
||68||रोहिण्यं चक्रतीर्थं च उत्तरेश्वरसंज्ञितम् ।
भोगेश्वरं च केदारं निष्कलङ्कमतः परम्
mārkaṇḍaṃ dhautapāpaṃ ca tīrthamāṅgiraseśvaram |
koṭavīsaṅgamaḥ puṇyaṃ koṭitīrthaṃ ca tatra vai
||69||मार्कण्डं धौतपापं च तीर्थमाङ्गिरसेश्वरम् ।
कोटवीसङ्गमः पुण्यं कोटितीर्थं च तत्र वै
ayonijaṃ paraṃ tīrthamaṅgāreśvaramuttamam |
skāndaṃ ca nārmadaṃ brāhmaṃ vālmīkeśvarasaṃjñitam
||70||अयोनिजं परं तीर्थमङ्गारेश्वरमुत्तमम् ।
स्कान्दं च नार्मदं ब्राह्मं वाल्मीकेश्वरसंज्ञितम्
koṭitīrthaṃ kapāleśaṃ pāṇḍutīrthaṃ trilocanam |
kapileśaṃ kambukeśaṃ prabhāsaṃ kohaneśvaram
||71||कोटितीर्थं कपालेशं पाण्डुतीर्थं त्रिलोचनम् ।
कपिलेशं कम्बुकेशं प्रभासं कोहनेश्वरम्
indreśaṃ vālukeśaṃ ca deveśaṃ śakrameva ca |
nāgeśvaraṃ gautameśamahalyātīrthamuttamam
||72||इन्द्रेशं वालुकेशं च देवेशं शक्रमेव च ।
नागेश्वरं गौतमेशमहल्यातीर्थमुत्तमम्
rāmeśvaraṃ mokṣatīrthaṃ tathā kuśalaveśvarau |
narmadeśaṃ kapardīśaṃ sāgareśamataḥ param
||73||रामेश्वरं मोक्षतीर्थं तथा कुशलवेश्वरौ ।
नर्मदेशं कपर्दीशं सागरेशमतः परम्
dhaurādityaṃ paraṃ tīrthaṃ tīrthaṃ cāparayonijam |
piṅgaleśvaratīrtha ca bhṛgvīśvaramanuttamam
||74||धौरादित्यं परं तीर्थं तीर्थं चापरयोनिजम् ।
पिङ्गलेश्वरतीर्थ च भृग्वीश्वरमनुत्तमम्
daśāśvamedhikaṃ tīrthaṃ koṭitīrthaṃ ca sattamāḥ |
mārkaṇḍaṃ brahmatīrthaṃ ca ādivārāhamuttamam
||75||दशाश्वमेधिकं तीर्थं कोटितीर्थं च सत्तमाः ।
मार्कण्डं ब्रह्मतीर्थं च आदिवाराहमुत्तमम्
āśāpūrābhidhaṃ tīrthaṃ kauberaṃ mārutaṃ tathā |
varuṇeśaṃ yameśaṃ ca rāmeśaṃ karkaṭeśvaram
||76||आशापूराभिधं तीर्थं कौबेरं मारुतं तथा ।
वरुणेशं यमेशं च रामेशं कर्कटेश्वरम्
śakreśaṃ somatīrthaṃ ca nandāhradamanuttamam |
vaiṣṇavaṃ cakratīrthaṃ ca rāmakeśavasaṃjñitam
||77||शक्रेशं सोमतीर्थं च नन्दाह्रदमनुत्तमम् ।
वैष्णवं चक्रतीर्थं च रामकेशवसंज्ञितम्
tathaiva rukmiṇītīrthaṃ śivatīrthamanuttamam |
jayavārāhartīrthaṃ ca tīrthamasmāhakāhvayam
||78||तथैव रुक्मिणीतीर्थं शिवतीर्थमनुत्तमम् ।
जयवाराहर्तीर्थं च तीर्थमस्माहकाह्वयम्
aṅgāreśaṃ ca siddheśaṃ tapeśvaramataḥ param |
punaḥ siddheśvaraṃ nāmatīrthaṃ ca varuṇeśvaram
||79||अङ्गारेशं च सिद्धेशं तपेश्वरमतः परम् ।
पुनः सिद्धेश्वरं नामतीर्थं च वरुणेश्वरम्
parāśareśvaraṃ puṇyaṃ kusumeśamanuttamam |
kuṇḍaleśvaratīrthaṃ ca tathā kalakaleśvaram
||80||पराशरेश्वरं पुण्यं कुसुमेशमनुत्तमम् ।
कुण्डलेश्वरतीर्थं च तथा कलकलेश्वरम्
nyaṅkuvārāhasaṃjñaṃ ca aṅkolaṃ tīrthamuttamam |
śvetavārāhatīrthaṃ ca bhārgalaṃ sauramuttamam
||81||न्यङ्कुवाराहसंज्ञं च अङ्कोलं तीर्थमुत्तमम् ।
श्वेतवाराहतीर्थं च भार्गलं सौरमुत्तमम्
huṅkārasvāmitīrthaṃ ca śuklatīrthaṃ ca śobhanam |
saṅgamo madhumatyāśca tīrthaṃ vai saṅgameśvaram
||82||हुङ्कारस्वामितीर्थं च शुक्लतीर्थं च शोभनम् ।
सङ्गमो मधुमत्याश्च तीर्थं वै सङ्गमेश्वरम्
narmadeśvarasaṃjñaṃ ca nadītritayasaṅgamaḥ |
anekeśvaratīrthaṃ ca śarbheśaṃ mokṣasaṃjñitam
||83||नर्मदेश्वरसंज्ञं च नदीत्रितयसङ्गमः ।
अनेकेश्वरतीर्थं च शर्भेशं मोक्षसंज्ञितम्
kāverīsaṅgamaḥ puṇyastīrthaṃ gopeśvarāhvayam |
mārkaṇḍeśaṃ ca nāgeśamudambaryāśca saṅgamaḥ
||84||कावेरीसङ्गमः पुण्यस्तीर्थं गोपेश्वराह्वयम् ।
मार्कण्डेशं च नागेशमुदम्बर्याश्च सङ्गमः
sāmbādityāhvayaṃ tīrthamudambaryāśca saṅgamaḥ |
siddheśvaraṃ ca mārkaṇḍaṃ tathā siddheśvarīkṛtam
||85||साम्बादित्याह्वयं तीर्थमुदम्बर्याश्च सङ्गमः ।
सिद्धेश्वरं च मार्कण्डं तथा सिद्धेश्वरीकृतम्
gopeśaṃ kapileśaṃ ca vaidyanāthamanuttamam |
piṅgaleśvaratīrthaṃ ca saindhavāyatanaṃ mahat
||86||गोपेशं कपिलेशं च वैद्यनाथमनुत्तमम् ।
पिङ्गलेश्वरतीर्थं च सैन्धवायतनं महत्
bhūtīśvarāhvayaṃ tīrthaṃ gaṅgāvāhamataḥ param |
gautameśvaratīrthaṃ ca daśāśvamedhikaṃ tathā
||87||भूतीश्वराह्वयं तीर्थं गङ्गावाहमतः परम् ।
गौतमेश्वरतीर्थं च दशाश्वमेधिकं तथा
bhṛgutīrthaṃ tathā puṇyaṃ khyātā saubhāgyasundarī |
vṛṣakhātaṃ ca tatraiva kedāraṃ dhūtapātakam
||88||भृगुतीर्थं तथा पुण्यं ख्याता सौभाग्यसुन्दरी ।
वृषखातं च तत्रैव केदारं धूतपातकम्
tīrthaṃ dhūteśvarīsaṅgameraṇḍīsaṃjñakaṃ tathā |
tīrthaṃ ca kanakeśvaryā jvāleśvaraṃ tataḥ param
||89||तीर्थं धूतेश्वरीसङ्गमेरण्डीसंज्ञकं तथा ।
तीर्थं च कनकेश्वर्या ज्वालेश्वरं ततः परम्
śālagrāmāhvayaṃ tīrthaṃ somanāthamanuttamam |
tathaivodīrṇavārāhaṃ tīrthaṃ candraprabhāsakam
||90||शालग्रामाह्वयं तीर्थं सोमनाथमनुत्तमम् ।
तथैवोदीर्णवाराहं तीर्थं चन्द्रप्रभासकम्
dvādaśādityatīrthaṃ ca tathā siddheśvarābhidham |
kapileśvaratīrthaṃ ca tathā traivikramaṃ śubham
||91||द्वादशादित्यतीर्थं च तथा सिद्धेश्वराभिधम् ।
कपिलेश्वरतीर्थं च तथा त्रैविक्रमं शुभम्
viśvarūpāhvayaṃ tīrthaṃ nārāyaṇakṛtaṃ tathā |
mūlaśrīpatitīrthaṃ ca caulaśrīpatisaṃjñakam
||92||विश्वरूपाह्वयं तीर्थं नारायणकृतं तथा ।
मूलश्रीपतितीर्थं च चौलश्रीपतिसंज्ञकम्
devatīrthaṃ haṃsatīrtha prabhāsaṃ tīrthamuttamam |
mūlasthānaṃ ca kaṇṭheśamaṭṭahāsamataḥ param
||93||देवतीर्थं हंसतीर्थ प्रभासं तीर्थमुत्तमम् ।
मूलस्थानं च कण्ठेशमट्टहासमतः परम्
bhūrbhuveśvaratīrthaṃ ca khyātā śūleśvarī tathā |
sārasvataṃ dārukeśamaśvinostīrthamuttamam
||94||भूर्भुवेश्वरतीर्थं च ख्याता शूलेश्वरी तथा ।
सारस्वतं दारुकेशमश्विनोस्तीर्थमुत्तमम्
sāvitrītīrthamatulaṃ vālakhilyeśvaraṃ tathā |
narmadeśaṃ mātṛtīrthaṃ devatīrthamanuttamam
||95||सावित्रीतीर्थमतुलं वालखिल्येश्वरं तथा ।
नर्मदेशं मातृतीर्थं देवतीर्थमनुत्तमम्
macchakeśvaratīrthaṃ ca śikhitīrthaṃ ca śobhanam |
koṭitīrthaṃ muniśreṣṭhāstatra koṭīśvarī mṛḍā
||96||मच्छकेश्वरतीर्थं च शिखितीर्थं च शोभनम् ।
कोटितीर्थं मुनिश्रेष्ठास्तत्र कोटीश्वरी मृडा
tīrthaṃ paitāmahaṃ nāma māṇḍavye śvarasaṃjñitam |
tatra nārāyaṇeśaṃ ca akrūreśamataḥ param
||97||तीर्थं पैतामहं नाम माण्डव्ये श्वरसंज्ञितम् ।
तत्र नारायणेशं च अक्रूरेशमतः परम्
devakhātaṃ siddharudraṃ vaidyanāthamanuttamam |
tathaiva mātṛtīrthaṃ ca uttareśamataḥ param
||98||देवखातं सिद्धरुद्रं वैद्यनाथमनुत्तमम् ।
तथैव मातृतीर्थं च उत्तरेशमतः परम्
tathaiva narmadeśāṃ ca mātṛtīrthaṃ tathā punaḥ |
tathā ca kurarītīrthaṃ ḍhauṇḍheśaṃ daśakanyakam
||99||तथैव नर्मदेशां च मातृतीर्थं तथा पुनः ।
तथा च कुररीतीर्थं ढौण्ढेशं दशकन्यकम्
suvarṇabindutīrthaṃ ca ṛṇapāpapramocanam |
bhārabhūteśvaraṃ tīrthaṃ tathā muṇḍīśvaraṃ viduḥ
||100||सुवर्णबिन्दुतीर्थं च ऋणपापप्रमोचनम् ।
भारभूतेश्वरं तीर्थं तथा मुण्डीश्वरं विदुः
ekaśālaṃ ḍiṇḍipāṇiṃ tīrthaṃ cāpsarasaṃ param |
munyālayaṃ ca mārkaṇḍaṃ gaṇitādevatāhvayam
||101||एकशालं डिण्डिपाणिं तीर्थं चाप्सरसं परम् ।
मुन्यालयं च मार्कण्डं गणितादेवताह्वयम्
āmaleśvaratīrthaṃ ca tīrthaṃ kantheśvaraṃ tathā |
āṣāḍhītīrthamityāhuḥ śṛṅgītīrthaṃ tathaiva ca
||102||आमलेश्वरतीर्थं च तीर्थं कन्थेश्वरं तथा ।
आषाढीतीर्थमित्याहुः शृङ्गीतीर्थं तथैव च
bakeśvaratīrthaṃ ca kapāleśaṃ tathaiva ca |
mārkaṇḍaṃ kapileśaṃ ca eraṇḍīsaṅgamastathā
||103||बकेश्वरतीर्थं च कपालेशं तथैव च ।
मार्कण्डं कपिलेशं च एरण्डीसङ्गमस्तथा
eraṇḍīdevatātīrthaṃ rāmatīrthamataḥparam |
jamadagneḥ paraṃ tīrthaṃ revāsāgarasaṅgamaḥ
||104||एरण्डीदेवतातीर्थं रामतीर्थमतःपरम् ।
जमदग्नेः परं तीर्थं रेवासागरसङ्गमः
loṭaneśvaratīrtha talluṅkeśanāmakaṃ tathā |
vṛṣarakhātaṃ tatra kuṇḍaṃ tathaiva ṛṣisattamāḥ
||105||लोटनेश्वरतीर्थ तल्लुङ्केशनामकं तथा ।
वृषरखातं तत्र कुण्डं तथैव ऋषिसत्तमाः
tathā haṃseśvaraṃnāma tilādaṃ vāsaveśvaram |
tathā koṭīśvaraṃ tīrthamalikātīrthamuttamam |
vimaleśvaratīrthaṃ ca revāsāgarasaṅgame
||106||तथा हंसेश्वरंनाम तिलादं वासवेश्वरम् ।
तथा कोटीश्वरं तीर्थमलिकातीर्थमुत्तमम् ।
विमलेश्वरतीर्थं च रेवासागरसङ्गमे
evaṃ tīrthāvaliḥ puṇyā mayā proktā maharṣayaḥ |
tīrthasuktāvaliḥ puṇyā grathitā taṭarajjunā
||107||एवं तीर्थावलिः पुण्या मया प्रोक्ता महर्षयः ।
तीर्थसुक्तावलिः पुण्या ग्रथिता तटरज्जुना
narmadānīranirṇiktā mārkaṇḍeyavinirmitā |
maṇḍanāyeha sādhūnāṃ sarvalokahitāya ca
||108||नर्मदानीरनिर्णिक्ता मार्कण्डेयविनिर्मिता ।
मण्डनायेह साधूनां सर्वलोकहिताय च
daritadhvāntaśamanīdhāryā dharmārthibhiḥ sadā |
ahorātrakṛtaṃ pāpaṃ sakṛjjaptvāśu nāśayet
||109||दरितध्वान्तशमनीधार्या धर्मार्थिभिः सदा ।
अहोरात्रकृतं पापं सकृज्जप्त्वाशु नाशयेत्
trikālaṃ japtvā māsotthaṃ śivāgre ca trimāsikam |
māsaṃ japtvātha varṣotthaṃ varṣaṃ japtvā śatābdikam
||110||त्रिकालं जप्त्वा मासोत्थं शिवाग्रे च त्रिमासिकम् ।
मासं जप्त्वाथ वर्षोत्थं वर्षं जप्त्वा शताब्दिकम्
śrāddhakāle ca viprāṇāṃ bhuñjatāṃ purataḥ sthitaḥ |
paṭhaṃstīrthāvaliṃ puṇyāṃ gayāśrāddhaprado bhavet
||111||श्राद्धकाले च विप्राणां भुञ्जतां पुरतः स्थितः ।
पठंस्तीर्थावलिं पुण्यां गयाश्राद्धप्रदो भवेत्
pūjākāle ca devānāṃ śraddhayā purataḥ paṭhan |
prīṇayetsarvadevāṃśca punāti sakalaṃ kulam
||112||पूजाकाले च देवानां श्रद्धया पुरतः पठन् ।
प्रीणयेत्सर्वदेवांश्च पुनाति सकलं कुलम्
evaṃ tīrthāvaliḥ puṇyā revātīradvayāśritā |
mayā proktā muniśreṣṭhāstathaivaśṛṇutānaghāḥ
||113||एवं तीर्थावलिः पुण्या रेवातीरद्वयाश्रिता ।
मया प्रोक्ता मुनिश्रेष्ठास्तथैवशृणुतानघाः
iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcama āvantyakhaṇḍe revākhaṇḍe tīrthāvalikathanaṃ triṃśadadhikadviśatatamo'dhyāyaḥ ||