śrīmārkaṇḍeya uvāca - tato gacchettu rājendra revāyā dakṣiṇe taṭe
śrīmārkaṇḍeya uvāca
tato gacchettu rājendra revāyā dakṣiṇe taṭe |
krośadvayāntare tīrthaṃ matṛtīrthādanuttamam
||1||ततो गच्छेत्तु राजेन्द्र रेवाया दक्षिणे तटे ।
क्रोशद्वयान्तरे तीर्थं मतृतीर्थादनुत्तमम्
nāmnā haṃseśvaraṃ puṇyaṃ vaimanasyavināśanam |
kaśyapasya kule jāto haṃso dākṣāyaṇīsutaḥ
||2||नाम्ना हंसेश्वरं पुण्यं वैमनस्यविनाशनम् ।
कश्यपस्य कुले जातो हंसो दाक्षायणीसुतः
brahmaṇo vāhanaṃ jātaḥ purā taptvā tapo mahat |
saikadā vidhinirdeśaṃ vinā vaiyagryamāsthitaḥ
||3||ब्रह्मणो वाहनं जातः पुरा तप्त्वा तपो महत् ।
सैकदा विधिनिर्देशं विना वैयग्र्यमास्थितः
abhibhūtaḥ śivagaṇaiḥ praṇanāśa yudhiṣṭhira |
dakṣayajñapramathane kāṃdiśīko vidhiṃ vinā
||4||अभिभूतः शिवगणैः प्रणनाश युधिष्ठिर ।
दक्षयज्ञप्रमथने कांदिशीको विधिं विना
brahmaṇā saṃsṛto'pyāśu nāyāti sa yadā khagaḥ |
tadā taṃ śaptavānbrahmā pātayāmāsa vai padāt
||5||ब्रह्मणा संसृतोऽप्याशु नायाति स यदा खगः ।
तदा तं शप्तवान्ब्रह्मा पातयामास वै पदात्
tataḥ sa śaptamātmānaṃ matvā haṃsastvarānvitaḥ |
pitāmahamupāgamya praṇipatyedamabravīt
||6||ततः स शप्तमात्मानं मत्वा हंसस्त्वरान्वितः ।
पितामहमुपागम्य प्रणिपत्येदमब्रवीत्
haṃsa uvāca
tiryagyonisamutpannaṃ bhavāñchaptuṃ na cārhati |
svabhāva eva tiryakṣu vivekavikalaṃ manaḥ
||7||तिर्यग्योनिसमुत्पन्नं भवाञ्छप्तुं न चार्हति ।
स्वभाव एव तिर्यक्षु विवेकविकलं मनः
tathāpi deva pāpo'smi yadahaṃ svāminaṃ tyaje |
kiṃ tu dhāvadbhiratyugrairgaṇaiḥ śārvaiḥ pitāmaha |
sahasāhaṃ bhayākrāntastrastastyaktvā palāyitaḥ
||8||तथापि देव पापोऽस्मि यदहं स्वामिनं त्यजे ।
किं तु धावद्भिरत्युग्रैर्गणैः शार्वैः पितामह ।
सहसाहं भयाक्रान्तस्त्रस्तस्त्यक्त्वा पलायितः
adyāpi bhayamevāhaṃ paśyannasmi vibho puraḥ |
tena smṛto'pi bhavatā nāvrajaṃ bhavadantike
||9||अद्यापि भयमेवाहं पश्यन्नस्मि विभो पुरः ।
तेन स्मृतोऽपि भवता नाव्रजं भवदन्तिके
śrīmārkaṇḍeya uvāca
iti bruvanneva hi dhāturagre haṃsaḥ śvasatyakṣipūjyaḥ sudīnaḥ |
tiryañcaṃ māṃ pāpinaṃ mūḍhabuddhiṃ prabho puraḥ patitaṃ pāhi pāhi
||10||इति ब्रुवन्नेव हि धातुरग्रे हंसः श्वसत्यक्षिपूज्यः सुदीनः ।
तिर्यञ्चं मां पापिनं मूढबुद्धिं प्रभो पुरः पतितं पाहि पाहि
eko devastvaṃ hi sargasya kartā nānāvidhaṃ sṛṣṭametattvayaiva |
ahaṃ sṛṣṭastvīdṛśo yattvayā vai so'yaṃ doṣo dhātaraddhā tavaiva
||11||एको देवस्त्वं हि सर्गस्य कर्ता नानाविधं सृष्टमेतत्त्वयैव ।
अहं सृष्टस्त्वीदृशो यत्त्वया वै सोऽयं दोषो धातरद्धा तवैव
śāpasya vānugrahasyāpi śaktastvatto nānyaḥ śaraṇaṃ kaṃ vrajāmi |
sevādharmādvicyutaṃ dāsabhūtaṃ capeṭairhantavyaṃ vai tāta māṃ trāhi bhaktam
||12||शापस्य वानुग्रहस्यापि शक्तस्त्वत्तो नान्यः शरणं कं व्रजामि ।
सेवाधर्माद्विच्युतं दासभूतं चपेटैर्हन्तव्यं वै तात मां त्राहि भक्तम्
vidyāvidye tvatta evāvirāstāṃ dharmādharmau sadasaddyurniśe ca |
nānābhāvāñjagatastvaṃ vidhatsestaṃ tvāmekaṃ śaraṇaṃ vai prapadye
||13||विद्याविद्ये त्वत्त एवाविरास्तां धर्माधर्मौ सदसद्द्युर्निशे च ।
नानाभावाञ्जगतस्त्वं विधत्सेस्तं त्वामेकं शरणं वै प्रपद्ये
eko'si bahurūpo'si nānācitraikakarmataḥ |
niṣkarmākhilakarmāsi tvāmataḥ śaraṇaṃ vraje
||14||एकोऽसि बहुरूपोऽसि नानाचित्रैककर्मतः ।
निष्कर्माखिलकर्मासि त्वामतः शरणं व्रजे
namonamo vareṇyāya varadāya namonamaḥ |
namo dhātre vidhātre ca śaraṇyāya namonamaḥ
||15||नमोनमो वरेण्याय वरदाय नमोनमः ।
नमो धात्रे विधात्रे च शरण्याय नमोनमः
śikṣākṣaraviyukteyaṃ vāṇī me stauti kiṃ vibho |
kā śaktiḥ kiṃ parijñānamidamuktaṃ kṣamasva me
||16||शिक्षाक्षरवियुक्तेयं वाणी मे स्तौति किं विभो ।
का शक्तिः किं परिज्ञानमिदमुक्तं क्षमस्व मे
śrīmārkaṇḍeya uvāca
evaṃ vadati haṃse vai brahmā prāha prasannadhīḥ |
śikṣā dattā tavaiveyaṃ mā viṣādaṃ kṛthāḥ khaga
||17||एवं वदति हंसे वै ब्रह्मा प्राह प्रसन्नधीः ।
शिक्षा दत्ता तवैवेयं मा विषादं कृथाः खग
tapasā śodhayātmānaṃ yathā śāpāntamāpnuyāḥ |
revāsevāṃ kuru snātvā sthāpayitvā maheśvaram |
acireṇaiva kālena tataḥ saṃsthānamāpsyasi
||18||तपसा शोधयात्मानं यथा शापान्तमाप्नुयाः ।
रेवासेवां कुरु स्नात्वा स्थापयित्वा महेश्वरम् ।
अचिरेणैव कालेन ततः संस्थानमाप्स्यसि
yacceṣṭvā bahubhiryajñaiḥ samāptavaradakṣiṇaiḥ |
gosvarṇakoṭidānaiśca tatphalaṃ sthāpite śive
||19||यच्चेष्ट्वा बहुभिर्यज्ञैः समाप्तवरदक्षिणैः ।
गोस्वर्णकोटिदानैश्च तत्फलं स्थापिते शिवे
brahmaghno vā surāpo vā svarṇahṛdgurutalpagaḥ |
revātīre śivaṃ sthāpya mucyate sarvapātakaiḥ
||20||ब्रह्मघ्नो वा सुरापो वा स्वर्णहृद्गुरुतल्पगः ।
रेवातीरे शिवं स्थाप्य मुच्यते सर्वपातकैः
tasmādbhargasarittīre sthāpayitvā triyambakam |
viyuktaḥ sarvadoṣaistvaṃ yāsyase padamuttamam
||21||तस्माद्भर्गसरित्तीरे स्थापयित्वा त्रियम्बकम् ।
वियुक्तः सर्वदोषैस्त्वं यास्यसे पदमुत्तमम्
evamuktaḥ sa vidhinā hṛṣṭatuṣṭaḥ khagottamaḥ |
tathetyuktvā jagāmāśu narmadātīramuttamam
||22||एवमुक्तः स विधिना हृष्टतुष्टः खगोत्तमः ।
तथेत्युक्त्वा जगामाशु नर्मदातीरमुत्तमम्
tapastaptvā kiyatkālaṃ sthāpayāmāsa śaṅkaram
||23||तपस्तप्त्वा कियत्कालं स्थापयामास शङ्करम्
svanāmnā bharataśreṣṭha haṃseśvaramanuttamam |
pūjayitvā paraṃ sthānaṃ prāptavānkhagasattamaḥ
||24||स्वनाम्ना भरतश्रेष्ठ हंसेश्वरमनुत्तमम् ।
पूजयित्वा परं स्थानं प्राप्तवान्खगसत्तमः
tatra haṃseśvare tīrthe gatvā snātvā yudhiṣṭhira |
pūjayetparameśānaṃ sa pāpaiḥ parimucyate
||25||तत्र हंसेश्वरे तीर्थे गत्वा स्नात्वा युधिष्ठिर ।
पूजयेत्परमेशानं स पापैः परिमुच्यते
stuvannekamanā devaṃ na dainyaṃ prāpnuyātkvacit |
śrāddhaṃ dīpapradānaṃ ca brāhmaṇānāṃ ca bhojanam |
dattvā śaktyā nṛpaśreṣṭha svargaloke mahīyate
||26||स्तुवन्नेकमना देवं न दैन्यं प्राप्नुयात्क्वचित् ।
श्राद्धं दीपप्रदानं च ब्राह्मणानां च भोजनम् ।
दत्त्वा शक्त्या नृपश्रेष्ठ स्वर्गलोके महीयते
trikālamekakālaṃ vā yo bhaktyā pūjayecchivam |
navaprasūtāṃ dhenuṃ ca dattvā pārtha dvijottame |
ṣaṣṭivarṣasahasrāṇi śivaloke mahīyate
||27||त्रिकालमेककालं वा यो भक्त्या पूजयेच्छिवम् ।
नवप्रसूतां धेनुं च दत्त्वा पार्थ द्विजोत्तमे ।
षष्टिवर्षसहस्राणि शिवलोके महीयते
iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcama āvantyakhaṇḍe revākhaṇḍe haṃseśvaratīrthamāhātmyavarṇanaṃ nāmaikaviṃśadadhikadviśatatamo'dhyāyaḥ ||