maṇināgeśvaratīrthamāhātmyavarṇanam
śrīmārkaṇḍeya uvāca
tato gacchettu rājendra maṇināgeśvaraṃ śubham |
uttare narmadākūle sarvapāpakṣayaṃkaram |
sthāpitaṃ maṇināgena lokānāṃ hitakāmyayā
||1||ततो गच्छेत्तु राजेन्द्र मणिनागेश्वरं शुभम् ।
उत्तरे नर्मदाकूले सर्वपापक्षयंकरम् ।
स्थापितं मणिनागेन लोकानां हितकाम्यया
yudhiṣṭhira uvāca
āśīviṣeṇa sarpeṇa īśvarastoṣitaḥ katham |
kṣudrāḥ sarvasya lokasya bhayadā viṣaśālinaḥ
||2||आशीविषेण सर्पेण ईश्वरस्तोषितः कथम् ।
क्षुद्राः सर्वस्य लोकस्य भयदा विषशालिनः
kathyatāṃ tāta me sarvaṃ pātakasyopaśāntidam |
mama santāpajaṃ duḥkhaṃ duryodhanasamudbhavam
||3||कथ्यतां तात मे सर्वं पातकस्योपशान्तिदम् ।
मम सन्तापजं दुःखं दुर्योधनसमुद्भवम्
karṇabhīṣmodbhavaṃ raudraṃ duḥkhaṃ pāñcālisambhavam |
tava vaktrāmbujaughena plāvitaṃ nirvṛtiṃ gataḥ
||4||कर्णभीष्मोद्भवं रौद्रं दुःखं पाञ्चालिसम्भवम् ।
तव वक्त्राम्बुजौघेन प्लावितं निर्वृतिं गतः
śrutvā tava mukhodgītāṃ kathāṃ vai pāpanāśinīm |
ayuktamidamasmākaṃ dvija kleśo na śāmyati
||5||श्रुत्वा तव मुखोद्गीतां कथां वै पापनाशिनीम् ।
अयुक्तमिदमस्माकं द्विज क्लेशो न शाम्यति
athavā prāpsyate tāta vidyādānasya yatphalam |
tatphalaṃ prāpyate nityaṃ kathāśravaṇato hareḥ
||6||अथवा प्राप्स्यते तात विद्यादानस्य यत्फलम् ।
तत्फलं प्राप्यते नित्यं कथाश्रवणतो हरेः
śrīmārkaṇḍeya uvāca
yathāyathā tvaṃ nṛpa bhāṣase ca tathātathā me sukhameti bhāratī |
śaithilyatā vā jarayānvitasya tvatsauhṛdaṃ naśyati naiva tāta |
śṛṇuṣva tasmātsaha bāndhavaiśca kathāmimāṃ pāpaharāṃ praśastām
||7||यथायथा त्वं नृप भाषसे च तथातथा मे सुखमेति भारती ।
शैथिल्यता वा जरयान्वितस्य त्वत्सौहृदं नश्यति नैव तात ।
शृणुष्व तस्मात्सह बान्धवैश्च कथामिमां पापहरां प्रशस्ताम्
kathayāmi yathāvṛttamitihāsaṃ purātanam
||8||कथयामि यथावृत्तमितिहासं पुरातनम्
kathitaṃ pūrvato vṛttaiḥ pāramparyeṇa bhārata
||9||कथितं पूर्वतो वृत्तैः पारम्पर्येण भारत
dve bhārye kaśyapasyāstāṃ sarvalokeṣvanuttame |
garutmantaṃ ca vinatāsūta kadrūrahīnatha
||10||द्वे भार्ये कश्यपस्यास्तां सर्वलोकेष्वनुत्तमे ।
गरुत्मन्तं च विनतासूत कद्रूरहीनथ
saṃtoṣeṇa ca te tāta tiṣṭhataḥ kāśyape gṛhe |
kadrūśca vinatā nāma hṛṣṭe ca vanite sadā
||11||संतोषेण च ते तात तिष्ठतः काश्यपे गृहे ।
कद्रूश्च विनता नाम हृष्टे च वनिते सदा
tābhyāṃ sārddhaṃ krīḍate ca kaśyapo'pi prajāpatiḥ |
tatastvekadine prāpte āśramasthā śubhānanā
||12||ताभ्यां सार्द्धं क्रीडते च कश्यपोऽपि प्रजापतिः ।
ततस्त्वेकदिने प्राप्ते आश्रमस्था शुभानना
uccaiḥśravaṃ hayaṃ dṛṣṭvā manovegasamanvitam |
paśya paśya hi tanvaṅgī hayaṃ sarvatra pāṇḍuram
||13||उच्चैःश्रवं हयं दृष्ट्वा मनोवेगसमन्वितम् ।
पश्य पश्य हि तन्वङ्गी हयं सर्वत्र पाण्डुरम्
dhāvamānamaviśrāntaṃ javena manasopamam |
taṃ dṛṣṭvā sahasā cāśvamīrṣyābhāvena cābravīt
||14||धावमानमविश्रान्तं जवेन मनसोपमम् ।
तं दृष्ट्वा सहसा चाश्वमीर्ष्याभावेन चाब्रवीत्
kadrūruvāca
brūhi bhadre sahasrāṃśoraśvaḥ kiṃvarṇako bhavet |
ahaṃ bravīmi kṛṣṇo'yaṃ tvaṃ kiṃ vadasi tadvada
||15||ब्रूहि भद्रे सहस्रांशोरश्वः किंवर्णको भवेत् ।
अहं ब्रवीमि कृष्णोऽयं त्वं किं वदसि तद्वद
vinatovāca
paśyase nanu netraiśca kṛṣṇaṃ śvetaṃ na paśyasi |
asatyabhāṣaṇādbhadre yamalokaṃ gamiṣyasi
||16||पश्यसे ननु नेत्रैश्च कृष्णं श्वेतं न पश्यसि ।
असत्यभाषणाद्भद्रे यमलोकं गमिष्यसि
satyānṛte tu vacane paṇastava mamaiva tu |
sahasraṃ caiva varṣāṇāṃ dāsyahaṃ tava mandire
||17||सत्यानृते तु वचने पणस्तव ममैव तु ।
सहस्रं चैव वर्षाणां दास्यहं तव मन्दिरे
asatyā yadi me vāṇī kṛṣṇa uccaiḥśravā yadi |
tadāhaṃ tvadgṛhe dāsī bhavāmi sarpamātṛke
||18||असत्या यदि मे वाणी कृष्ण उच्चैःश्रवा यदि ।
तदाहं त्वद्गृहे दासी भवामि सर्पमातृके
yadi uccaiḥśravāḥ śveto'haṃ dāsī ca tavaiva tu |
evaṃ parasparaṃ dvābhyāṃ saṃvādo'yaṃ vyavardhata
||19||यदि उच्चैःश्रवाः श्वेतोऽहं दासी च तवैव तु ।
एवं परस्परं द्वाभ्यां संवादोऽयं व्यवर्धत
āśrameṣu gatā bālā rātrau cintāparā sthitā |
bandhuvargasya kathitaṃ samastaṃ tadviceṣṭitam
||20||आश्रमेषु गता बाला रात्रौ चिन्तापरा स्थिता ।
बन्धुवर्गस्य कथितं समस्तं तद्विचेष्टितम्
putrāṇāṃ kathitaṃ pārtha paṇaṃ caiva mayā kṛtam |
hāhākāraḥ kṛtaḥ sarpaiḥ śrutvā mātrā paṇaṃ kṛtam
||21||पुत्राणां कथितं पार्थ पणं चैव मया कृतम् ।
हाहाकारः कृतः सर्पैः श्रुत्वा मात्रा पणं कृतम्
jātā dāsī na sandehaḥ śveto bhāskaravāhanaḥ |
uccaiḥśravā hayaḥ śveto na kṛṣṇo vidyate kvacit
||22||जाता दासी न सन्देहः श्वेतो भास्करवाहनः ।
उच्चैःश्रवा हयः श्वेतो न कृष्णो विद्यते क्वचित्
kadrūruvāca
yathāhaṃ na bhave dāsī tatkāryaṃ ca vicintyatām |
viśadhvaṃ romakūpeṣu hyuccaiḥśravahayasya tu
||23||यथाहं न भवे दासी तत्कार्यं च विचिन्त्यताम् ।
विशध्वं रोमकूपेषु ह्युच्चैःश्रवहयस्य तु
ekaṃ muhūrtamātraṃ tu yāvatkṛṣṇaḥ sa dṛśyate |
kṣaṇamātreṇa caikena dāsī sā bhavate mama
||24||एकं मुहूर्तमात्रं तु यावत्कृष्णः स दृश्यते ।
क्षणमात्रेण चैकेन दासी सा भवते मम
dāsīṃ kṛtvā tu tāṃ tanvīṃ vinatāṃ satyagarvitām |
tataḥ svasthānagāḥ sarve bhaviṣyatha yathāsukham
||25||दासीं कृत्वा तु तां तन्वीं विनतां सत्यगर्विताम् ।
ततः स्वस्थानगाः सर्वे भविष्यथ यथासुखम्
sarpā ūcuḥ
yathā tvaṃ jananī cāmba sarveṣāṃ bhuvi pūjitā |
tathā sāpi viśeṣeṇa vañcitavyā na mātaraḥ
||26||यथा त्वं जननी चाम्ब सर्वेषां भुवि पूजिता ।
तथा सापि विशेषेण वञ्चितव्या न मातरः
mātā ca pitṛbhāryā ca mātṛmātā pitāmahī |
karmaṇā manasā vācā hitaṃ tāsāṃ samācaret
||27||माता च पितृभार्या च मातृमाता पितामही ।
कर्मणा मनसा वाचा हितं तासां समाचरेत्
sā tatastena vākyena kruddhā kālānalopamā |
mama vākyamakurvāṇā ye kecidbhuvi pannagāḥ
||28||सा ततस्तेन वाक्येन क्रुद्धा कालानलोपमा ।
मम वाक्यमकुर्वाणा ये केचिद्भुवि पन्नगाः
havyavāhamukhe sarve te yāsyantyavicāritam |
mātustadvacanaṃ śrutvā sarve caiva bhujaṅgamāḥ
||29||हव्यवाहमुखे सर्वे ते यास्यन्त्यविचारितम् ।
मातुस्तद्वचनं श्रुत्वा सर्वे चैव भुजङ्गमाः
kecitpraviṣṭā romeṣu uccaiḥśravahayasya ca |
naṣṭāḥ keciddaśadiśaṃ kadrūśāpabhayāttataḥ
||30||केचित्प्रविष्टा रोमेषु उच्चैःश्रवहयस्य च ।
नष्टाः केचिद्दशदिशं कद्रूशापभयात्ततः
kecidgaṅgājale naṣṭāḥ kecinnaṣṭāḥ sarasvatīm |
kecinmahodadhau līnāḥ praviṣṭā vindhyakandare
||31||केचिद्गङ्गाजले नष्टाः केचिन्नष्टाः सरस्वतीम् ।
केचिन्महोदधौ लीनाः प्रविष्टा विन्ध्यकन्दरे
āśritya narmadātoye maṇināgottamo nṛpa |
tapaścacāra vipulamuttare narmadātaṭe
||32||आश्रित्य नर्मदातोये मणिनागोत्तमो नृप ।
तपश्चचार विपुलमुत्तरे नर्मदातटे
mātṛśāpabhayātpārtha dhyāyate kāmanāśanam |
acchedyamapratarkyaṃ ca vināśotpattivarjitam
||33||मातृशापभयात्पार्थ ध्यायते कामनाशनम् ।
अच्छेद्यमप्रतर्क्यं च विनाशोत्पत्तिवर्जितम्
vāyubhakṣaḥ śataṃ sāgraṃ tadardhaṃ ravivīkṣakaḥ |
evaṃ dhyānaratasyaiva pratyakṣastripurāntakaḥ
||34||वायुभक्षः शतं साग्रं तदर्धं रविवीक्षकः ।
एवं ध्यानरतस्यैव प्रत्यक्षस्त्रिपुरान्तकः
sādhu sādhu mahābhāga sattvavāṃstu bhujaṃgama |
tvayā bhaktyā gṛhīto'haṃ prītaste hyurageśvara |
varaṃ yācaya me kṣipraṃ yaste manasi vartate
||35||साधु साधु महाभाग सत्त्ववांस्तु भुजंगम ।
त्वया भक्त्या गृहीतोऽहं प्रीतस्ते ह्युरगेश्वर ।
वरं याचय मे क्षिप्रं यस्ते मनसि वर्तते
maṇināga uvāca
mātṛśāpabhayānnātha kliṣṭo'haṃ narmadātaṭe |
tvatprasādena me nātha mātṛśāpo bhavedvṛthā
||36||मातृशापभयान्नाथ क्लिष्टोऽहं नर्मदातटे ।
त्वत्प्रसादेन मे नाथ मातृशापो भवेद्वृथा
īśvara uvāca
havyavāhamukhaṃ vatsa na prāpsyasi mamājñayā |
mama loke nivāsaśca tava putra bhaviṣyati
||37||हव्यवाहमुखं वत्स न प्राप्स्यसि ममाज्ञया ।
मम लोके निवासश्च तव पुत्र भविष्यति
maṇināga uvāca
atra sthāne mahādeva sthīyatāmaṃśabhāgataḥ |
sahasrāṃśena bhāgena sthīyatāṃ narmadājale |
upakārāya lokānāṃ mama nāmnaiva śaṅkara
||38||अत्र स्थाने महादेव स्थीयतामंशभागतः ।
सहस्रांशेन भागेन स्थीयतां नर्मदाजले ।
उपकाराय लोकानां मम नाम्नैव शङ्कर
īśvara uvāca
sthāpayasva paraṃ liṅgamājñayā mama pannaga |
ityuktvāntarhito devo jagāma hyumayā saha
||39||स्थापयस्व परं लिङ्गमाज्ञया मम पन्नग ।
इत्युक्त्वान्तर्हितो देवो जगाम ह्युमया सह
mārkaṇḍeya uvāca
tatra tīrthe tu ye gatvā śuciprayatamānasāḥ |
pañcamyāṃ vā caturdaśyāmaṣṭamyāṃ śuklakṛṣṇayoḥ
||40||तत्र तीर्थे तु ये गत्वा शुचिप्रयतमानसाः ।
पञ्चम्यां वा चतुर्दश्यामष्टम्यां शुक्लकृष्णयोः
arcayanti sadā pārtha nopasarpanti te yamam |
dadhnā ca madhunā caiva ghṛtena kṣīrayogataḥ
||41||अर्चयन्ति सदा पार्थ नोपसर्पन्ति ते यमम् ।
दध्ना च मधुना चैव घृतेन क्षीरयोगतः
snāpayanti virūpākṣamumādehārdhadhāriṇam |
kāmāṅgadahanaṃ devamaghāsuraniṣūdanam
||42||स्नापयन्ति विरूपाक्षमुमादेहार्धधारिणम् ।
कामाङ्गदहनं देवमघासुरनिषूदनम्
snāpyamānaṃ ca ye bhaktvā paśyanti parameśvaram |
te yānti ca pare loke sarvapāpavivarjitaiḥ
||43||स्नाप्यमानं च ये भक्त्वा पश्यन्ति परमेश्वरम् ।
ते यान्ति च परे लोके सर्वपापविवर्जितैः
śrāddhaṃ preteṣu ye pārtha cāṣṭamyāṃ pañcamīṣu ca |
brāhmaṇaiśca sadā yogyairvedapāṭhakacintakaiḥ
||44||श्राद्धं प्रेतेषु ये पार्थ चाष्टम्यां पञ्चमीषु च ।
ब्राह्मणैश्च सदा योग्यैर्वेदपाठकचिन्तकैः
svadāranirataiḥ ślakṣṇaiḥ paradāravivarjitaiḥ |
ṣaṭkarmanirataistāta śūdrapreṣaṇavarjitaiḥ
||45||स्वदारनिरतैः श्लक्ष्णैः परदारविवर्जितैः ।
षट्कर्मनिरतैस्तात शूद्रप्रेषणवर्जितैः
khañjāśca dardurāḥ ṣaṇḍhā vārddhuṣyāśca kṛṣīvalāḥ |
bhinnavṛttikarāḥ putra niyojyā na kadācana
||46||खञ्जाश्च दर्दुराः षण्ढा वार्द्धुष्याश्च कृषीवलाः ।
भिन्नवृत्तिकराः पुत्र नियोज्या न कदाचन
vṛṣalīmandire yasya mahiṣīṃ yastu pālayet |
sa vipro dūratastyājyo vrate śrāddhe narādhipa
||47||वृषलीमन्दिरे यस्य महिषीं यस्तु पालयेत् ।
स विप्रो दूरतस्त्याज्यो व्रते श्राद्धे नराधिप
kāṇāṣṭuṃṭāśca maṇṭāśca vedapāṭhavivarjitāḥ |
na te pūjyā dvijāḥ pārtha maṇināgeśvare śubhe
||48||काणाष्टुंटाश्च मण्टाश्च वेदपाठविवर्जिताः ।
न ते पूज्या द्विजाः पार्थ मणिनागेश्वरे शुभे
yadīcchedūrdhvagamanamātmanaḥ pitṛbhiḥ saha |
sarvāṅgarucirāṃ dhenuṃ yo dadyādagrajanmane
||49||यदीच्छेदूर्ध्वगमनमात्मनः पितृभिः सह ।
सर्वाङ्गरुचिरां धेनुं यो दद्यादग्रजन्मने
sa yāti paramaṃ lokaṃ yāvadābhūtasamplavam |
tataḥ svargāccyutaḥ so'pi jāyate vimale kule
||50||स याति परमं लोकं यावदाभूतसम्प्लवम् ।
ततः स्वर्गाच्च्युतः सोऽपि जायते विमले कुले
ye paśyanti paraṃ bhaktyā maṇināgeśvaraṃ nṛpa |
na teṣāṃ jāyate vaṃśe pannagānāṃ bhayaṃ nṛpa
||51||ये पश्यन्ति परं भक्त्या मणिनागेश्वरं नृप ।
न तेषां जायते वंशे पन्नगानां भयं नृप
pannagaḥ śaṅkate teṣāṃ maṇināgapradarśanāt |
sauparṇarūpiṇaste vai dṛśyante nāgamaṇḍale
||52||पन्नगः शङ्कते तेषां मणिनागप्रदर्शनात् ।
सौपर्णरूपिणस्ते वै दृश्यन्ते नागमण्डले
phalāni caiva dānānāṃ śṛṇuṣvātha nṛpottama |
annaṃ saṃskārasaṃyuktaṃ ye dadante narottamāḥ
||53||फलानि चैव दानानां शृणुष्वाथ नृपोत्तम ।
अन्नं संस्कारसंयुक्तं ये ददन्ते नरोत्तमाः
toyaṃ śayyāṃ tathā chatraṃ kanyāṃ dāsīṃ subhāṣiṇīm |
pātre deyaṃ yato rājan yadīcchecchreya ātmanaḥ
||54||तोयं शय्यां तथा छत्रं कन्यां दासीं सुभाषिणीम् ।
पात्रे देयं यतो राजन् यदीच्छेच्छ्रेय आत्मनः
surabhīṇi ca puṣpāṇi gandhavastrāṇi dāpayet |
dīpaṃ dhānyaṃ gṛhaṃ śubhraṃ sarvopaskarasaṃyutam
||55||सुरभीणि च पुष्पाणि गन्धवस्त्राणि दापयेत् ।
दीपं धान्यं गृहं शुभ्रं सर्वोपस्करसंयुतम्
ye dadante paraṃ bhaktyā te vrajanti triviṣṭapam |
maṇināge nṛpaśreṣṭha yacca dānaṃ pradīyate
||56||ये ददन्ते परं भक्त्या ते व्रजन्ति त्रिविष्टपम् ।
मणिनागे नृपश्रेष्ठ यच्च दानं प्रदीयते
tasya dānasya bhāvena svarge vāso bhaveddhruvam |
pātakāni pralīyante āmapātre yathā jalam
||57||तस्य दानस्य भावेन स्वर्गे वासो भवेद्ध्रुवम् ।
पातकानि प्रलीयन्ते आमपात्रे यथा जलम्
narmadātoyasaṃsiddhaṃ bhojyaṃ vipre dadāti yaḥ |
so'pi pāpairvinirmuktaḥ krīḍate daivataiḥ saha
||58||नर्मदातोयसंसिद्धं भोज्यं विप्रे ददाति यः ।
सोऽपि पापैर्विनिर्मुक्तः क्रीडते दैवतैः सह
tataḥ svargacyutānāṃ hi lakṣaṇaṃ pravadāmyaham |
dīrghāyuṣo jīvaputrā dhanavantaḥ suśobhanāḥ
||59||ततः स्वर्गच्युतानां हि लक्षणं प्रवदाम्यहम् ।
दीर्घायुषो जीवपुत्रा धनवन्तः सुशोभनाः
sarvavyādhivinirmuktāḥ sutabhṛtyaiḥ samanvitāḥ |
tyāgino bhogasaṃyuktā dharmākhyānaratāḥ sadā
||60||सर्वव्याधिविनिर्मुक्ताः सुतभृत्यैः समन्विताः ।
त्यागिनो भोगसंयुक्ता धर्माख्यानरताः सदा
devadvijagurorbhaktāstīrthasevāparāyaṇāḥ |
mātāpitṛvaśā nityaṃ drohakrodhavivarjitāḥ
||61||देवद्विजगुरोर्भक्तास्तीर्थसेवापरायणाः ।
मातापितृवशा नित्यं द्रोहक्रोधविवर्जिताः
ebhireva guṇairyuktā ye narāḥ pāṇḍunandana |
satyaṃ te svargādāyātāḥ svarge vāsaṃ vrajanti te
||62||एभिरेव गुणैर्युक्ता ये नराः पाण्डुनन्दन ।
सत्यं ते स्वर्गादायाताः स्वर्गे वासं व्रजन्ति ते
sarvatīrthavaraṃ tīrthaṃ maṇināgaṃ nṛpottama |
tīrthākhyānamidaṃ puṇyaṃ yaḥ paṭhecchṛṇuyādapi
||63||सर्वतीर्थवरं तीर्थं मणिनागं नृपोत्तम ।
तीर्थाख्यानमिदं पुण्यं यः पठेच्छृणुयादपि
so'pi pāpairvinirmuktaḥ śivaloke mahīyate |
na viṣaṃ kramate teṣāṃ vicaranti yathecchayā
||64||सोऽपि पापैर्विनिर्मुक्तः शिवलोके महीयते ।
न विषं क्रमते तेषां विचरन्ति यथेच्छया
bhādrapadyāṃ ca yatṣaṣṭhyāṃ puṇyaṃ sūryasya darśane |
tatphalaṃ samavāpnoti ākhyānaśravaṇena tu
||65||भाद्रपद्यां च यत्षष्ठ्यां पुण्यं सूर्यस्य दर्शने ।
तत्फलं समवाप्नोति आख्यानश्रवणेन तु
iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcama āvantyakhaṇḍe revākhaṇḍe maṇināgeśvaratīrthamāhātmyavarṇanaṃ nāma dvisaptatitamo'dhyāyaḥ ||