ravitīrthamāhātmyavarṇanam
śrīmārkaṇḍeya uvāca
tato gacchenmahīpāla ravitīrthamanuttamam |
yatra devaḥ sahasrāṃśustapastaptvā divaṃ gataḥ
||1||ततो गच्छेन्महीपाल रवितीर्थमनुत्तमम् ।
यत्र देवः सहस्रांशुस्तपस्तप्त्वा दिवं गतः
yudhiṣṭhira uvāca
kathaṃ devo jagaddhātā sarvadevanamaskṛtaḥ |
tapastapati deveśastāpaso bhāskaro raviḥ
||2||कथं देवो जगद्धाता सर्वदेवनमस्कृतः ।
तपस्तपति देवेशस्तापसो भास्करो रविः
ārādhyaḥ sarvabhūtānāṃ sarvadevaiśca pūjitaḥ |
pratyakṣo dṛśyate loke sṛṣṭisaṃhārakārakaḥ
||3||आराध्यः सर्वभूतानां सर्वदेवैश्च पूजितः ।
प्रत्यक्षो दृश्यते लोके सृष्टिसंहारकारकः
ādityatvaṃ kathaṃ prāptaḥ kathaṃ bhāskara ucyate |
sarvametatsamāsena kathayasva mamānagha
||4||आदित्यत्वं कथं प्राप्तः कथं भास्कर उच्यते ।
सर्वमेतत्समासेन कथयस्व ममानघ
mārkaṇḍeya uvāca
mahāpraśno mahārāja yastvayā paripṛcchitaḥ |
tatsarvaṃ sampravakṣyāmi namaskṛtya svayambhuvam
||5||महाप्रश्नो महाराज यस्त्वया परिपृच्छितः ।
तत्सर्वं सम्प्रवक्ष्यामि नमस्कृत्य स्वयम्भुवम्
āsīdidaṃ tamobhūtamaprajñātamalakṣaṇam |
apratarkyamavijñeyaṃ prasuptamiva sarvataḥ
||6||आसीदिदं तमोभूतमप्रज्ञातमलक्षणम् ।
अप्रतर्क्यमविज्ञेयं प्रसुप्तमिव सर्वतः
tatastejaśca divyaṃ ca taptapiṇḍamanuttamam |
ākāśāttu yathaivolkā sṛṣṭihetoradhomukhī
||7||ततस्तेजश्च दिव्यं च तप्तपिण्डमनुत्तमम् ।
आकाशात्तु यथैवोल्का सृष्टिहेतोरधोमुखी
tattejaso'ntaḥ puruṣaḥ saṃjātaḥ sarvabhūṣitaḥ |
sa śivo'pāṇipādaśca yena sarvamidaṃ tatam
||8||तत्तेजसोऽन्तः पुरुषः संजातः सर्वभूषितः ।
स शिवोऽपाणिपादश्च येन सर्वमिदं ततम्
tasyotpannasya bhūtasya tejo rūpasya bhārata |
paścātprajāpatirbhūyaḥ kālaḥ kālāntareṇa vai
||9||तस्योत्पन्नस्य भूतस्य तेजो रूपस्य भारत ।
पश्चात्प्रजापतिर्भूयः कालः कालान्तरेण वै
agnirjātaḥ sa bhūtānāṃ manuṣyāsurarakṣasām |
sarvadevādhidevaśca ādityastena cocyate
||10||अग्निर्जातः स भूतानां मनुष्यासुररक्षसाम् ।
सर्वदेवाधिदेवश्च आदित्यस्तेन चोच्यते
ādau tasya namaskāro'nyeṣāṃ ca tadanantaram |
kriyate daivataiḥ sarvaistena sarvairmaharṣibhiḥ
||11||आदौ तस्य नमस्कारोऽन्येषां च तदनन्तरम् ।
क्रियते दैवतैः सर्वैस्तेन सर्वैर्महर्षिभिः
tisraḥ sandhyāstrayo devāḥ sāṃnidhyāḥ sūryamaṇḍale |
namaskṛtena sūryeṇa sarve devā namaskṛtāḥ
||12||तिस्रः सन्ध्यास्त्रयो देवाः सांनिध्याः सूर्यमण्डले ।
नमस्कृतेन सूर्येण सर्वे देवा नमस्कृताः
na divā na bhavedrātriḥ ṣaṇmāsā dakṣiṇāyanam |
ayanaṃ cottaraṃ cāpi bhāskareṇa vinā nṛpa
||13||न दिवा न भवेद्रात्रिः षण्मासा दक्षिणायनम् ।
अयनं चोत्तरं चापि भास्करेण विना नृप
snānaṃ dānaṃ japo homaḥ svādhyāyo devatārcanam |
na vartate vinā sūryaṃ tena pūjyatamo raviḥ
||14||स्नानं दानं जपो होमः स्वाध्यायो देवतार्चनम् ।
न वर्तते विना सूर्यं तेन पूज्यतमो रविः
śabdagāḥ śrutimukhyāśca brahmaviṣṇumaheśvarāḥ |
pratyakṣo bhagavāndevo dṛśyate lokapāvanaḥ
||15||शब्दगाः श्रुतिमुख्याश्च ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः ।
प्रत्यक्षो भगवान्देवो दृश्यते लोकपावनः
utpattiḥ pralayasthānaṃ nidhānaṃ bījamavyayam |
hetureko jagannātho nānyo vidyeta bhāskarāt
||16||उत्पत्तिः प्रलयस्थानं निधानं बीजमव्ययम् ।
हेतुरेको जगन्नाथो नान्यो विद्येत भास्करात्
evamātmabhavaṃ kṛtvā jagatsthāvarajaṅgamam |
lokānāṃ tu hitārthāya sthāpayeddharmapaddhatim
||17||एवमात्मभवं कृत्वा जगत्स्थावरजङ्गमम् ।
लोकानां तु हितार्थाय स्थापयेद्धर्मपद्धतिम्
narmadātaṭamāśritya sthāpayitvātmanastanum |
sahasrāṃśuṃ nidhiṃ dhāmnāṃ jagāmākāśamavyayam
||18||नर्मदातटमाश्रित्य स्थापयित्वात्मनस्तनुम् ।
सहस्रांशुं निधिं धाम्नां जगामाकाशमव्ययम्
tatra tīrthe tu yaḥ snātvā pūjayetparameśvaram |
sahasrakiraṇaṃ devaṃ nāmamantravidhānataḥ
||19||तत्र तीर्थे तु यः स्नात्वा पूजयेत्परमेश्वरम् ।
सहस्रकिरणं देवं नाममन्त्रविधानतः
tena taptaṃ hutaṃ tena tena sarvamanuṣṭhitam |
tena samyagvidhānena samprāptaṃ paramaṃ padam
||20||तेन तप्तं हुतं तेन तेन सर्वमनुष्ठितम् ।
तेन सम्यग्विधानेन सम्प्राप्तं परमं पदम्
te dhanyāste mahātmānasteṣāṃ janma sujīvitam |
snātvā ye narmadātoye devaṃ paśyanti bhāskaram
||21||ते धन्यास्ते महात्मानस्तेषां जन्म सुजीवितम् ।
स्नात्वा ये नर्मदातोये देवं पश्यन्ति भास्करम्
tathā devasya rājendra ye kurvanti pradakṣiṇam |
ananyabhaktyā satataṃ trirakṣarasamanvitāḥ
||22||तथा देवस्य राजेन्द्र ये कुर्वन्ति प्रदक्षिणम् ।
अनन्यभक्त्या सततं त्रिरक्षरसमन्विताः
tena pūtaśarīrāste mantreṇa gatapātakāḥ |
yatpuṇyaṃ ca bhavetteṣāṃ tadihaikamanāḥ śṛṇu
||23||तेन पूतशरीरास्ते मन्त्रेण गतपातकाः ।
यत्पुण्यं च भवेत्तेषां तदिहैकमनाः शृणु
sasamudraguhā tena saśailavanakānanā |
pradakṣiṇīkṛtā sarvā pṛthivī nātra saṃśayaḥ
||24||ससमुद्रगुहा तेन सशैलवनकानना ।
प्रदक्षिणीकृता सर्वा पृथिवी नात्र संशयः
mantramūlamidaṃ sarvaṃ trailokyaṃ sacarācaram |
tena mantravihīnaṃ tu kāryaṃ loke na sidhyati
||25||मन्त्रमूलमिदं सर्वं त्रैलोक्यं सचराचरम् ।
तेन मन्त्रविहीनं तु कार्यं लोके न सिध्यति
yathā kāṣṭhamayo hastī yathā carmamayo mṛgaḥ |
kāryārthaṃ naiva sidhyeta tathā karma hyamantrakam
||26||यथा काष्ठमयो हस्ती यथा चर्ममयो मृगः ।
कार्यार्थं नैव सिध्येत तथा कर्म ह्यमन्त्रकम्
bhasmahutaṃ pārtha yathā toyavivarjitam |
niṣphalaṃ jāyate dānaṃ tathā mantravivarjitam
||27||भस्महुतं पार्थ यथा तोयविवर्जितम् ।
निष्फलं जायते दानं तथा मन्त्रविवर्जितम्
kāṣṭhapāṣāṇaloṣṭeṣu mṛnmayeṣu viśeṣataḥ |
mantreṇa loke pūjāṃ tu kurvanti na hyamantrataḥ
||28||काष्ठपाषाणलोष्टेषु मृन्मयेषु विशेषतः ।
मन्त्रेण लोके पूजां तु कुर्वन्ति न ह्यमन्त्रतः
dvādaśābdānnamaskārādbhaktyā yallabhate phalam |
mantrayuktanamaskārātsakṛttallabhate phalam
||29||द्वादशाब्दान्नमस्काराद्भक्त्या यल्लभते फलम् ।
मन्त्रयुक्तनमस्कारात्सकृत्तल्लभते फलम्
saṃkrāntau ca vyatīpāte ayane viṣuve tathā |
narmadāyā jale snātvā yastu pūjayate ravim
||30||संक्रान्तौ च व्यतीपाते अयने विषुवे तथा ।
नर्मदाया जले स्नात्वा यस्तु पूजयते रविम्
dvādaśābdena yatpāpamajñānajñānasaṃcitam |
tatkṣaṇānnaśyate sarvaṃ vahninā tu tuṣaṃ yathā
||31||द्वादशाब्देन यत्पापमज्ञानज्ञानसंचितम् ।
तत्क्षणान्नश्यते सर्वं वह्निना तु तुषं यथा
candrasūryagrahe snātvā sopavāso jitendriyaḥ |
tatrādityamukhaṃ dṛṣṭvā mucyate sarvakilbiṣaiḥ
||32||चन्द्रसूर्यग्रहे स्नात्वा सोपवासो जितेन्द्रियः ।
तत्रादित्यमुखं दृष्ट्वा मुच्यते सर्वकिल्बिषैः
māghamāse tu samprāpte saptamyāṃ nṛpasattama |
sopavāso jitakrodha uṣitvā sūryamandire
||33||माघमासे तु सम्प्राप्ते सप्तम्यां नृपसत्तम ।
सोपवासो जितक्रोध उषित्वा सूर्यमन्दिरे
prātaḥ snātvā vidhānena dadātyarghaṃ divākare |
vidhinā mantrayuktena sa labhetpuṇyamuttamam
||34||प्रातः स्नात्वा विधानेन ददात्यर्घं दिवाकरे ।
विधिना मन्त्रयुक्तेन स लभेत्पुण्यमुत्तमम्
pitṛdevamanuṣyāṇāṃ kṛtvā hyudakatarpaṇam |
mandire devadevasya tataḥ pūjāṃ samācaret
||35||पितृदेवमनुष्याणां कृत्वा ह्युदकतर्पणम् ।
मन्दिरे देवदेवस्य ततः पूजां समाचरेत्
gandhaiḥ puṣpaistathā dhūpairdīpanaivedyaśobhanaiḥ |
pūjayitvā jagannāthaṃ tato mantramudīrayet
||36||गन्धैः पुष्पैस्तथा धूपैर्दीपनैवेद्यशोभनैः ।
पूजयित्वा जगन्नाथं ततो मन्त्रमुदीरयेत्
viṣṇuḥ śakro yamo dhātā mitro'tha varuṇastathā |
vivasvānsavitā pūṣā caṇḍāṃśurbharga eva ca
||37||विष्णुः शक्रो यमो धाता मित्रोऽथ वरुणस्तथा ।
विवस्वान्सविता पूषा चण्डांशुर्भर्ग एव च
iti dvādaśanāmāni japankṛtvā pradakṣiṇām |
yatphalaṃ labhate pārtha tadihaikamanāḥ śṛṇu
||38||इति द्वादशनामानि जपन्कृत्वा प्रदक्षिणाम् ।
यत्फलं लभते पार्थ तदिहैकमनाः शृणु
daridro vyādhito mūko badhiro jaḍa eva ca |
na bhavetsapta janmāni ityevaṃ śaṅkaro'bravīt
||39||दरिद्रो व्याधितो मूको बधिरो जड एव च ।
न भवेत्सप्त जन्मानि इत्येवं शङ्करोऽब्रवीत्
evaṃ jñātvā vidhānena japanmantraṃ vicakṣaṇaḥ |
ārādhayedraviṃ bhaktyā ya icchetpuṇyamuttamam
||40||एवं ज्ञात्वा विधानेन जपन्मन्त्रं विचक्षणः ।
आराधयेद्रविं भक्त्या य इच्छेत्पुण्यमुत्तमम्
mantrahīnāṃ tu yaḥ kuryādbhaktiṃ devasya bhārata |
sa viḍambati cātmānaṃ paśukīṭapataṅgavat
||41||मन्त्रहीनां तु यः कुर्याद्भक्तिं देवस्य भारत ।
स विडम्बति चात्मानं पशुकीटपतङ्गवत्
tatra tīrthe tu yaḥ kaścittyajate dehamuttamam |
sa gatastatra devaistu pūjyamāno maharṣibhiḥ
||42||तत्र तीर्थे तु यः कश्चित्त्यजते देहमुत्तमम् ।
स गतस्तत्र देवैस्तु पूज्यमानो महर्षिभिः
svecchayā suciraṃ kālamiha loke nṛpo bhavet
||43||स्वेच्छया सुचिरं कालमिह लोके नृपो भवेत्
putrapautrasamāyukto hastyaśvarathasaṅkulaḥ |
dāsīdāsaśatopeto jāyate vipule kule
||44||पुत्रपौत्रसमायुक्तो हस्त्यश्वरथसङ्कुलः ।
दासीदासशतोपेतो जायते विपुले कुले
iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcama āvantyakhaṇḍe revākhaṇḍe ravitīrthamāhātmyavarṇanaṃ nāma pañcaviṃśatyuttaraśatatamo'dhyāyaḥ ||