narmadāyāṃ suduṣprāpaṃ siddhaṃ hyanarakeśvaram
śrīmārkaṇḍeya uvāca
tato gacchenmahārāja tīrthaṃ paramapāvanam |
narmadāyāṃ suduṣprāpaṃ siddhaṃ hyanarakeśvaram
||1||ततो गच्छेन्महाराज तीर्थं परमपावनम् ।
नर्मदायां सुदुष्प्रापं सिद्धं ह्यनरकेश्वरम्
tasmiṃstīrthe naraḥ snātvā pāpakarmāpi bhārata |
na paśyati mahāghoraṃ narakadvārasaṃjñikam
||2||तस्मिंस्तीर्थे नरः स्नात्वा पापकर्मापि भारत ।
न पश्यति महाघोरं नरकद्वारसंज्ञिकम्
yudhiṣṭhira uvāca
śubhāśubhaphalaistāta bhuktabhogā narāstviha |
jāyante lakṣaṇairyaistu tāni me vada sattama
||3||शुभाशुभफलैस्तात भुक्तभोगा नरास्त्विह ।
जायन्ते लक्षणैर्यैस्तु तानि मे वद सत्तम
yathā nirgacchate jīvastyaktvā dehaṃ na paśyati |
tathā gacchanpunardehaṃ pañcabhūtasamanvitaḥ
||4||यथा निर्गच्छते जीवस्त्यक्त्वा देहं न पश्यति ।
तथा गच्छन्पुनर्देहं पञ्चभूतसमन्वितः
tvagasthimāṃsamedo'sṛkkeśasnāyuśataiḥ saha |
viṇmūtraretaḥsaṅghāte kā saṃjñā jāyate nṛṇām
||5||त्वगस्थिमांसमेदोऽसृक्केशस्नायुशतैः सह ।
विण्मूत्ररेतःसङ्घाते का संज्ञा जायते नृणाम्
evamuktaḥ sa mārkaṇḍaḥ kathayāmāsa yogavit |
dhyātvā sanātanaṃ sarvaṃ devadevaṃ maheśvaram
||6||एवमुक्तः स मार्कण्डः कथयामास योगवित् ।
ध्यात्वा सनातनं सर्वं देवदेवं महेश्वरम्
mārkaṇḍeya uvāca
śṛṇu pārtha mahāpraśnaṃ kathayāmi yathāśrutam |
sakāśādbrahmaṇaḥ pūrvamṛṣidevasamāgame
||7||शृणु पार्थ महाप्रश्नं कथयामि यथाश्रुतम् ।
सकाशाद्ब्रह्मणः पूर्वमृषिदेवसमागमे
gururātmavatāṃ śāstā rājā śāstā durātmanām |
iha pracchannapāpānāṃ śāstā vaivasvato yamaḥ
||8||गुरुरात्मवतां शास्ता राजा शास्ता दुरात्मनाम् ।
इह प्रच्छन्नपापानां शास्ता वैवस्वतो यमः
acīrṇaprāyaścittānāṃ yamaloke hyanekadhā |
yātanābhirviyuktānāmanekāṃ jīvasantatim
||9||अचीर्णप्रायश्चित्तानां यमलोके ह्यनेकधा ।
यातनाभिर्वियुक्तानामनेकां जीवसन्ततिम्
gatvā manuṣyabhāve tu pāpacihnā bhavanti te |
tatte'haṃ sampravakṣyāmi śṛṇuṣvaikamanā nṛpa
||10||गत्वा मनुष्यभावे तु पापचिह्ना भवन्ति ते ।
तत्तेऽहं सम्प्रवक्ष्यामि शृणुष्वैकमना नृप
sahitvā yātanāṃ sarvāṃ gatvā vaivasvatakṣayam |
vistīrṇayātanā ye tu lokamāyānti cihnitāḥ
||11||सहित्वा यातनां सर्वां गत्वा वैवस्वतक्षयम् ।
विस्तीर्णयातना ये तु लोकमायान्ति चिह्निताः
gadgado'nṛtavādī syānmūkaścaiva gavānṛte |
brahmahā jāyate kuṣṭhī śyāvadantastu madyapaḥ
||12||गद्गदोऽनृतवादी स्यान्मूकश्चैव गवानृते ।
ब्रह्महा जायते कुष्ठी श्यावदन्तस्तु मद्यपः
kunakhī svarṇaharaṇādduḥścarmā gurutalpagaḥ |
saṃyogī hīnayoniḥ syāddaridro'dattadānataḥ
||13||कुनखी स्वर्णहरणाद्दुःश्चर्मा गुरुतल्पगः ।
संयोगी हीनयोनिः स्याद्दरिद्रोऽदत्तदानतः
grāmaśūkaratāṃ yāti hyayājyayājako nṛpa |
kharo vai bahuyājī syācchvānimantritabhojanāt
||14||ग्रामशूकरतां याति ह्ययाज्ययाजको नृप ।
खरो वै बहुयाजी स्याच्छ्वानिमन्त्रितभोजनात्
aparīkṣitabhojī syādvānaro vijane vane |
vitarjako'tha mārjāraḥ khadyotaḥ kakṣadāhataḥ
||15||अपरीक्षितभोजी स्याद्वानरो विजने वने ।
वितर्जकोऽथ मार्जारः खद्योतः कक्षदाहतः
avidyāṃ yaḥ prayaccheta balīvardo bhaveddhi saḥ |
annaṃ paryuṣitaṃ vipre dadānaḥ klībatāṃ vrajet
||16||अविद्यां यः प्रयच्छेत बलीवर्दो भवेद्धि सः ।
अन्नं पर्युषितं विप्रे ददानः क्लीबतां व्रजेत्
mātsaryādatha jātyandho janmāndhaḥ pustakaṃ haran |
phalānyāharato'patyaṃ mriyate nātra saṃśayaḥ
||17||मात्सर्यादथ जात्यन्धो जन्मान्धः पुस्तकं हरन् ।
फलान्याहरतोऽपत्यं म्रियते नात्र संशयः
mṛto vānaratāṃ yāti tanmukto'tha galāḍavān |
adattvā bhakṣayaṃstāni hyanapatyo bhavennaraḥ
||18||मृतो वानरतां याति तन्मुक्तोऽथ गलाडवान् ।
अदत्त्वा भक्षयंस्तानि ह्यनपत्यो भवेन्नरः
haranvastraṃ bhavedgodhā garadaḥ pavanāśanaḥ |
pravrājī gamanādrājan bhavenmarupiśācakaḥ
||19||हरन्वस्त्रं भवेद्गोधा गरदः पवनाशनः ।
प्रव्राजी गमनाद्राजन् भवेन्मरुपिशाचकः
vātako jalahartā ca dhānyahartā ca mūṣakaḥ |
aprāptayauvanāṃ gacchan bhavetsarpa iti śrutiḥ
||20||वातको जलहर्ता च धान्यहर्ता च मूषकः ।
अप्राप्तयौवनां गच्छन् भवेत्सर्प इति श्रुतिः
gurudārābhilāṣī ca kṛkalāso bhavecciram |
jalaprasravaṇaṃ yastu bhindyānmatsyo bhavennaraḥ
||21||गुरुदाराभिलाषी च कृकलासो भवेच्चिरम् ।
जलप्रस्रवणं यस्तु भिन्द्यान्मत्स्यो भवेन्नरः
avikreyān vikrayan vai vikaṭākṣo bhavennaraḥ |
ayonigo vṛko hi syādulūkaḥ krayavañcanāt
||22||अविक्रेयान् विक्रयन् वै विकटाक्षो भवेन्नरः ।
अयोनिगो वृको हि स्यादुलूकः क्रयवञ्चनात्
mṛtasyaikādaśāhe tu bhuñjānaḥ śvopajāyate |
pratiśrutya dvijāyārthamadadanmadhuko bhavet
||23||मृतस्यैकादशाहे तु भुञ्जानः श्वोपजायते ।
प्रतिश्रुत्य द्विजायार्थमददन्मधुको भवेत्
rājñīgamādbhavedduṣṭataskaro viḍvarāhakaḥ |
parivādī dvijātīnāṃ labhate kācchapīṃ tanum
||24||राज्ञीगमाद्भवेद्दुष्टतस्करो विड्वराहकः ।
परिवादी द्विजातीनां लभते काच्छपीं तनुम्
vrajeddevalako rājanyoniṃ cāṇḍālasaṃjñitām |
durbhagaḥ phalavikretā vṛściko vṛṣalīpatiḥ
||25||व्रजेद्देवलको राजन्योनिं चाण्डालसंज्ञिताम् ।
दुर्भगः फलविक्रेता वृश्चिको वृषलीपतिः
mārjāro'gniṃ padā spṛṣṭvā rogavānparamāṃsabhuk |
sodaryāgamanātṣaṇḍho durgandhaśca sugandhahṛt
||26||मार्जारोऽग्निं पदा स्पृष्ट्वा रोगवान्परमांसभुक् ।
सोदर्यागमनात्षण्ढो दुर्गन्धश्च सुगन्धहृत्
grāmabhaṭṭo divākīrtirdaivajño gardabho bhavet |
kupaṇḍitaḥ syānmārjāro bhaṣaṇo vyāsa eva ca
||27||ग्रामभट्टो दिवाकीर्तिर्दैवज्ञो गर्दभो भवेत् ।
कुपण्डितः स्यान्मार्जारो भषणो व्यास एव च
sa eva dṛśyate rājanprakāśātparamarmaṇām |
yadvā tadvāpi pārakyaṃ svalpaṃ vā yadi vā bahu
||28||स एव दृश्यते राजन्प्रकाशात्परमर्मणाम् ।
यद्वा तद्वापि पारक्यं स्वल्पं वा यदि वा बहु
kṛtvā vai yonimāpnoti tairaścīṃ nātra saṃśayaḥ |
evamādīni cānyāni cihnāni nṛpasattama
||29||कृत्वा वै योनिमाप्नोति तैरश्चीं नात्र संशयः ।
एवमादीनि चान्यानि चिह्नानि नृपसत्तम
svakarmavihitānyeva dṛśyante yaistu mānavāḥ |
tato janma tato mṛtyuḥ sarvajantuṣu bhārata
||30||स्वकर्मविहितान्येव दृश्यन्ते यैस्तु मानवाः ।
ततो जन्म ततो मृत्युः सर्वजन्तुषु भारत
jāyate nātra sandehaḥ samībhūte śubhāśubhe |
strīpuṃsoḥ samprayogeṇa viṣuddhe śukraśoṇite
||31||जायते नात्र सन्देहः समीभूते शुभाशुभे ।
स्त्रीपुंसोः सम्प्रयोगेण विषुद्धे शुक्रशोणिते
pañcabhūtasamopetaḥ saṣaṣṭhaḥ parameśvaraḥ |
indriyāṇi manaḥ prāṇā jñānamāyuḥ sukhaṃ dhṛtiḥ
||32||पञ्चभूतसमोपेतः सषष्ठः परमेश्वरः ।
इन्द्रियाणि मनः प्राणा ज्ञानमायुः सुखं धृतिः
dhāraṇaṃ preraṇaṃ duḥkhamicchāhaṅkāra eva ca |
prayatna ākṛtirvarṇaḥ svaradveṣau bhavābhavau
||33||धारणं प्रेरणं दुःखमिच्छाहङ्कार एव च ।
प्रयत्न आकृतिर्वर्णः स्वरद्वेषौ भवाभवौ
tasyedamātmanaḥ sarvamanāderādimicchataḥ |
prathame māsi sa kledabhūto dhātuvimūrchitaḥ
||34||तस्येदमात्मनः सर्वमनादेरादिमिच्छतः ।
प्रथमे मासि स क्लेदभूतो धातुविमूर्छितः
māsyarbudaṃ dvitīye tu tṛtīye cendriyairyutaḥ |
ākāśāllāghavaṃ saukṣmyaṃ śabdaṃ śrotrabalādikam |
vāyostu sparśanaṃ ceṣṭāṃ dahanaṃ raukṣyameva ca
||35||मास्यर्बुदं द्वितीये तु तृतीये चेन्द्रियैर्युतः ।
आकाशाल्लाघवं सौक्ष्म्यं शब्दं श्रोत्रबलादिकम् ।
वायोस्तु स्पर्शनं चेष्टां दहनं रौक्ष्यमेव च
pittāttu darśanaṃ paktimauṣṇyaṃ rūpaṃ prakāśanam |
salilādrasanāṃ śaityaṃ snehaṃ kledaṃ samārdavam
||36||पित्तात्तु दर्शनं पक्तिमौष्ण्यं रूपं प्रकाशनम् ।
सलिलाद्रसनां शैत्यं स्नेहं क्लेदं समार्दवम्
bhūmergandhaṃ tathā ghrāṇaṃ gauravaṃ mūrtimeva ca |
ātmā gṛhṇātyajaḥ pūrvaṃ tṛtīye spandate ca saḥ
||37||भूमेर्गन्धं तथा घ्राणं गौरवं मूर्तिमेव च ।
आत्मा गृह्णात्यजः पूर्वं तृतीये स्पन्दते च सः
daurhṛdasyāpradānena garbho doṣamavāpnuyāt |
vairūpyaṃ maraṇaṃ vāpi tasmātkāryaṃ priyaṃ striyāḥ
||38||दौर्हृदस्याप्रदानेन गर्भो दोषमवाप्नुयात् ।
वैरूप्यं मरणं वापि तस्मात्कार्यं प्रियं स्त्रियाः
sthairyaṃ caturthe tvaṅgānāṃ pañcame śoṇitodbhavaḥ |
ṣaṣṭhe balaṃ ca varṇaśca nakharomṇāṃ ca sambhavaḥ
||39||स्थैर्यं चतुर्थे त्वङ्गानां पञ्चमे शोणितोद्भवः ।
षष्ठे बलं च वर्णश्च नखरोम्णां च सम्भवः
manasā cetanāyukto nakharomaśatāvṛtaḥ |
saptame cāṣṭame caiva tvacāvān smṛtivānapi
||40||मनसा चेतनायुक्तो नखरोमशतावृतः ।
सप्तमे चाष्टमे चैव त्वचावान् स्मृतिवानपि
punargarbhaṃ punardhātrīmenastasya pradhāvati |
aṣṭame māsyato garbho jātaḥ prāṇairviyujyate
||41||पुनर्गर्भं पुनर्धात्रीमेनस्तस्य प्रधावति ।
अष्टमे मास्यतो गर्भो जातः प्राणैर्वियुज्यते
navame daśame vāpi prabalaiḥ sūtimārutaiḥ |
nirgacchate bāṇa iva yantracchidreṇa sajvaraḥ
||42||नवमे दशमे वापि प्रबलैः सूतिमारुतैः ।
निर्गच्छते बाण इव यन्त्रच्छिद्रेण सज्वरः
śarīrāvayavairyukto hyaṅgapratyaṅgasaṃyutaḥ |
aṣṭottaraṃ marmaśataṃ tatrāsthā tu śatatrayam
||43||शरीरावयवैर्युक्तो ह्यङ्गप्रत्यङ्गसंयुतः ।
अष्टोत्तरं मर्मशतं तत्रास्था तु शतत्रयम्
sapta śiraḥkapālāni vihitāni svayambhuvā |
tisraḥ koṭyo'rdhakoṭī ca romṇāmaṅgeṣu bhārata
||44||सप्त शिरःकपालानि विहितानि स्वयम्भुवा ।
तिस्रः कोट्योऽर्धकोटी च रोम्णामङ्गेषु भारत
dvāsaptatisahasrāṇi hṛdayādabhinisṛtāḥ |
hitānāma hi tā nāḍyastāsāṃ madhye śaśiprabhā
||45||द्वासप्ततिसहस्राणि हृदयादभिनिसृताः ।
हितानाम हि ता नाड्यस्तासां मध्ये शशिप्रभा
evaṃ pravartate cakraṃ bhūtagrāme caturvidhe |
utpattiśca vināśaśca bhavataḥ sarvadehinām
||46||एवं प्रवर्तते चक्रं भूतग्रामे चतुर्विधे ।
उत्पत्तिश्च विनाशश्च भवतः सर्वदेहिनाम्
gatirūrdhvā ca dharmeṇa hyadharmeṇa tvadhogatiḥ |
jāyate sarvavarṇānāṃ svadharmacalanānnṛpa
||47||गतिरूर्ध्वा च धर्मेण ह्यधर्मेण त्वधोगतिः ।
जायते सर्ववर्णानां स्वधर्मचलनान्नृप
devatve mānavatve ca dānabhogādikāḥ kriyāḥ |
dṛśyante yā mahārāja tatsarvaṃ karmajaṃ phalam
||48||देवत्वे मानवत्वे च दानभोगादिकाः क्रियाः ।
दृश्यन्ते या महाराज तत्सर्वं कर्मजं फलम्
svakarma vihite ghore kāmaksodhārjite śubhe |
nimajjennarake ghore yasyottāro na vidyate
||49||स्वकर्म विहिते घोरे कामक्सोधार्जिते शुभे ।
निमज्जेन्नरके घोरे यस्योत्तारो न विद्यते
uttāraṇāya jantūnāṃ narmadātaṭasaṃsthitam |
evametanmahātīrthaṃ narakeśvaramuttamam
||50||उत्तारणाय जन्तूनां नर्मदातटसंस्थितम् ।
एवमेतन्महातीर्थं नरकेश्वरमुत्तमम्
narakāpahaṃ mahāpuṇyaṃ mahāpātakanāśanam |
tattīrthaṃ sarvatīrthānāmuttamaṃ bhuvi durlabham
||51||नरकापहं महापुण्यं महापातकनाशनम् ।
तत्तीर्थं सर्वतीर्थानामुत्तमं भुवि दुर्लभम्
tatra tīrthe tu yaḥ snātvā pūjayeta maheśvaram |
mahāpātakayukto'pi narakaṃ naiva paśyati
||52||तत्र तीर्थे तु यः स्नात्वा पूजयेत महेश्वरम् ।
महापातकयुक्तोऽपि नरकं नैव पश्यति
tatra tīrthe tu yo dadyāddhenuṃ vaitaraṇīṃ śubhām |
sa mucyate sukhenaiva vaitaraṇyāṃ na saṃśayaḥ
||53||तत्र तीर्थे तु यो दद्याद्धेनुं वैतरणीं शुभाम् ।
स मुच्यते सुखेनैव वैतरण्यां न संशयः
yudhiṣṭhira uvāca
yamadvāre mahāghore yā sā vaitaraṇī nadī |
kiṃrūpā kiṃpramāṇā sā kathaṃ sā vahati dvija
||54||यमद्वारे महाघोरे या सा वैतरणी नदी ।
किंरूपा किंप्रमाणा सा कथं सा वहति द्विज
kathaṃ tasyāḥ pramucyante keṣāṃ vāsastu saṃtatam |
keṣāṃ tu sānukūlā sā hyetadvistarato vada
||55||कथं तस्याः प्रमुच्यन्ते केषां वासस्तु संततम् ।
केषां तु सानुकूला सा ह्येतद्विस्तरतो वद
śrīmārkaṇḍeya uvāca
dharmaputra mahābāho śṛṇu sarvaṃ mayoditam |
yā sā vaitaraṇī nāma yamadvāre mahāsarit
||56||धर्मपुत्र महाबाहो शृणु सर्वं मयोदितम् ।
या सा वैतरणी नाम यमद्वारे महासरित्
agādhā pārarahitā dṛṣṭamātrā bhayāvahā |
pūyaśoṇitatoyā sā māṃsakardamanirmitā
||57||अगाधा पाररहिता दृष्टमात्रा भयावहा ।
पूयशोणिततोया सा मांसकर्दमनिर्मिता
tattoyaṃ bhramate tūrṇaṃ tāpīmadhye ghṛtaṃ yathā |
kṛmibhiḥ saṅkulaṃ pūyaṃ vajratuṇḍairayomukhaiḥ
||58||तत्तोयं भ्रमते तूर्णं तापीमध्ये घृतं यथा ।
कृमिभिः सङ्कुलं पूयं वज्रतुण्डैरयोमुखैः
śiśumāraiśca makarairvajrakartarisaṃyutaiḥ |
anyaiśca jalajīvaiḥ sā suhiṃsrairmarmabhedibhiḥ
||59||शिशुमारैश्च मकरैर्वज्रकर्तरिसंयुतैः ।
अन्यैश्च जलजीवैः सा सुहिंस्रैर्मर्मभेदिभिः
tapanti dvādaśādityāḥ pralayānta ivolbaṇāḥ |
patanti tatra vai martyāḥ krandanto bhṛśadāruṇam
||60||तपन्ति द्वादशादित्याः प्रलयान्त इवोल्बणाः ।
पतन्ति तत्र वै मर्त्याः क्रन्दन्तो भृशदारुणम्
hā bhrātaḥ putra hā mātaḥ pralapanti muhurmuhuḥ |
asipattravane ghore patantaṃ yo'bhirakṣati
||61||हा भ्रातः पुत्र हा मातः प्रलपन्ति मुहुर्मुहुः ।
असिपत्त्रवने घोरे पतन्तं योऽभिरक्षति
prataranti nimajjanti glāniṃ gacchanti jantavaḥ |
caturvidhaiḥ prāṇigaṇairdraṣṭavyā sā mahānadī
||62||प्रतरन्ति निमज्जन्ति ग्लानिं गच्छन्ति जन्तवः ।
चतुर्विधैः प्राणिगणैर्द्रष्टव्या सा महानदी
taranti tasyāṃ saddānairanyathā tu patanti te |
mātaraṃ ye na manyante hyācāryaṃ gurumeva ca
||63||तरन्ति तस्यां सद्दानैरन्यथा तु पतन्ति ते ।
मातरं ये न मन्यन्ते ह्याचार्यं गुरुमेव च
avajānanti mūḍhā ye teṣāṃ vāsastu saṃtatam |
pativratāṃ sādhuśīlāmūḍhāṃ dharmeṣu niścalām
||64||अवजानन्ति मूढा ये तेषां वासस्तु संततम् ।
पतिव्रतां साधुशीलामूढां धर्मेषु निश्चलाम्
parityajanti ye pāpāḥ saṃtataṃ tu vasanti te |
viśvāsapratipannānāṃ svāmimitratapasvinām
||65||परित्यजन्ति ये पापाः संततं तु वसन्ति ते ।
विश्वासप्रतिपन्नानां स्वामिमित्रतपस्विनाम्
strībālavṛddhadīnānāṃ chidramanveṣayanti ye |
pacyante tatra madhye vai krandamānāḥ supāpinaḥ
||66||स्त्रीबालवृद्धदीनानां छिद्रमन्वेषयन्ति ये ।
पच्यन्ते तत्र मध्ये वै क्रन्दमानाः सुपापिनः
śrāntaṃ bubhukṣitaṃ vipraṃ yo vighnayati durmatiḥ |
kṛmibhirbhakṣyate tatra yāvatkalpaśatatrayam
||67||श्रान्तं बुभुक्षितं विप्रं यो विघ्नयति दुर्मतिः ।
कृमिभिर्भक्ष्यते तत्र यावत्कल्पशतत्रयम्
brāhmaṇāya pratiśrutya yo dānaṃ na prayacchati |
āhūya nāsti yo brūte tasya vāsastu saṃtatam
||68||ब्राह्मणाय प्रतिश्रुत्य यो दानं न प्रयच्छति ।
आहूय नास्ति यो ब्रूते तस्य वासस्तु संततम्
agnido garadaścaiva rājagāmī ca paiśunī |
kathābhaṅgakaraścaiva kūṭasākṣī ca madyapaḥ
||69||अग्निदो गरदश्चैव राजगामी च पैशुनी ।
कथाभङ्गकरश्चैव कूटसाक्षी च मद्यपः
vajravidhvaṃsakaścaiva svayaṃdattāpahārakaḥ |
sukṣetrasetubhedī ca paradārapradharṣakaḥ
||70||वज्रविध्वंसकश्चैव स्वयंदत्तापहारकः ।
सुक्षेत्रसेतुभेदी च परदारप्रधर्षकः
brāhmaṇo rasavikretā vṛṣalīpatireva ca |
gokulasya tṛṣārtasya pālībhedaṃ karoti yaḥ
||71||ब्राह्मणो रसविक्रेता वृषलीपतिरेव च ।
गोकुलस्य तृषार्तस्य पालीभेदं करोति यः
kanyābhidūṣakaścaiva dānaṃ dattvā tu tāpakaḥ |
śūdrastu kapilāpānī brāhmaṇo māṃsabhojanī
||72||कन्याभिदूषकश्चैव दानं दत्त्वा तु तापकः ।
शूद्रस्तु कपिलापानी ब्राह्मणो मांसभोजनी
ete vasanti satataṃ mā vicāraṃ kṛthā nṛpa |
sānukūlā bhavedyena tacchṛṇuṣva narādhipa
||73||एते वसन्ति सततं मा विचारं कृथा नृप ।
सानुकूला भवेद्येन तच्छृणुष्व नराधिप
ayane viṣuve caiva vyatīpāte dinakṣaye |
anyeṣu puṇyakāleṣu dīyate dānamuttamam
||74||अयने विषुवे चैव व्यतीपाते दिनक्षये ।
अन्येषु पुण्यकालेषु दीयते दानमुत्तमम्
kṛṣṇāṃ vā pāṭalāṃ vāpi kuryādvaitaraṇīṃ śubhām |
svarṇaśṛṅgīṃ rūpyakhurāṃ kāṃsyapātrasya dohinīm
||75||कृष्णां वा पाटलां वापि कुर्याद्वैतरणीं शुभाम् ।
स्वर्णशृङ्गीं रूप्यखुरां कांस्यपात्रस्य दोहिनीम्
kṛṣṇavastrayugācchannāṃ saptadhānyasamanvitām |
kuryātsadroṇaśikhara āsīnāṃ tāmrabhājane
||76||कृष्णवस्त्रयुगाच्छन्नां सप्तधान्यसमन्विताम् ।
कुर्यात्सद्रोणशिखर आसीनां ताम्रभाजने
yamaṃ haimaṃ prakurvīta lohadaṇḍasamanvitam |
ikṣudaṇḍamayaṃ baddhvā hyuḍupaṃ paṭṭabandhanaiḥ
||77||यमं हैमं प्रकुर्वीत लोहदण्डसमन्वितम् ।
इक्षुदण्डमयं बद्ध्वा ह्युडुपं पट्टबन्धनैः
uḍupopari tāṃ dhenuṃ sūryadehasamudbhavām |
kṛtvā prakalpayedvidvāñchattropānadyugānvitām
||78||उडुपोपरि तां धेनुं सूर्यदेहसमुद्भवाम् ।
कृत्वा प्रकल्पयेद्विद्वाञ्छत्त्रोपानद्युगान्विताम्
aṅgulīyakavāsāṃsi brāhmaṇāya nivedayet |
imamuccārayenmantraṃ saṃgṛhyāsyāśca pucchakam
||79||अङ्गुलीयकवासांसि ब्राह्मणाय निवेदयेत् ।
इममुच्चारयेन्मन्त्रं संगृह्यास्याश्च पुच्छकम्
oṃ yamadvāre mahāghore yā sā vaitaraṇī nadī |
tartukāmo dadāmyenāṃ tubhyaṃ vaitaraṇi namaḥ |
ityadhivāsanamantraḥ
||80||ओं यमद्वारे महाघोरे या सा वैतरणी नदी ।
तर्तुकामो ददाम्येनां तुभ्यं वैतरणि नमः ।
इत्यधिवासनमन्त्रः
gāvo me cāgrataḥ santu gāvo me santu pṛṣṭhataḥ |
gāvo me hṛdaye santu gavāṃ madhye vasāmyaham
||81||गावो मे चाग्रतः सन्तु गावो मे सन्तु पृष्ठतः ।
गावो मे हृदये सन्तु गवां मध्ये वसाम्यहम्
oṃ viṣṇurūpa dvijaśreṣṭha bhūdeva paṅktipāvana |
sadakṣiṇā mayā dattā tubhyaṃ vaitaraṇi namaḥ |
iti dānamantraḥ
||82||ओं विष्णुरूप द्विजश्रेष्ठ भूदेव पङ्क्तिपावन ।
सदक्षिणा मया दत्ता तुभ्यं वैतरणि नमः ।
इति दानमन्त्रः
brāhmaṇaṃ dharmarājaṃ ca dhenuṃ vaitaraṇīṃ śivām |
sarvaṃ pradakṣiṇīkṛtya brāhmaṇāya nivedayet
||83||ब्राह्मणं धर्मराजं च धेनुं वैतरणीं शिवाम् ।
सर्वं प्रदक्षिणीकृत्य ब्राह्मणाय निवेदयेत्
pucchaṃ saṃgṛhya surabheragre kṛtvā dvijaṃ tataḥ
||84||पुच्छं संगृह्य सुरभेरग्रे कृत्वा द्विजं ततः
dhenuke tvaṃ pratīkṣasva yamadvāre mahābhaye |
uttitīrṣurahaṃ dheno vaitaraṇyai namo'stu te |
ityanuvrajamantraḥ
||85||धेनुके त्वं प्रतीक्षस्व यमद्वारे महाभये ।
उत्तितीर्षुरहं धेनो वैतरण्यै नमोऽस्तु ते ।
इत्यनुव्रजमन्त्रः
anuvrajeta gacchantaṃ sarvaṃ tasya gṛhaṃ nayet |
evaṃ kṛte mahīpāla saritsyātsukhavāhinī
||86||अनुव्रजेत गच्छन्तं सर्वं तस्य गृहं नयेत् ।
एवं कृते महीपाल सरित्स्यात्सुखवाहिनी
tārayate tayā dhenvā sā sarijjalavāhinī |
sarvānkāmānavāpnoti ye divyā ye ca mānuṣāḥ
||87||तारयते तया धेन्वा सा सरिज्जलवाहिनी ।
सर्वान्कामानवाप्नोति ये दिव्या ये च मानुषाः
rogī rogādvimuktaḥ syācchāmyanti paramāpadaḥ |
svasthe sahasraguṇitamāture śatasaṃmitam
||88||रोगी रोगाद्विमुक्तः स्याच्छाम्यन्ति परमापदः ।
स्वस्थे सहस्रगुणितमातुरे शतसंमितम्
mṛtasyaiva tu yaddānaṃ parokṣe tatsamaṃ smṛtam |
svahastena tato deyaṃ mṛte kaḥ kasya dāsyati |
iti matvā mahārāja svadattaṃ syānmahāphalam
||89||मृतस्यैव तु यद्दानं परोक्षे तत्समं स्मृतम् ।
स्वहस्तेन ततो देयं मृते कः कस्य दास्यति ।
इति मत्वा महाराज स्वदत्तं स्यान्महाफलम्
ityevamuktaṃ tava dharmasūno dānaṃ mayā vaitaraṇīsamuttham |
śṛṇoti bhaktyā paṭhatīha samyaksa yāti viṣṇoḥ padamaprameyam
||90||इत्येवमुक्तं तव धर्मसूनो दानं मया वैतरणीसमुत्थम् ।
शृणोति भक्त्या पठतीह सम्यक्स याति विष्णोः पदमप्रमेयम्
śrīmārkaṇḍeya uvāca
prāpte cāśvayuje māsi tasminkṛṣṇā caturdaśī |
snātvā kṛtvā tataḥ śrāddhaṃ sampūjya ca maheśvaram
||91||प्राप्ते चाश्वयुजे मासि तस्मिन्कृष्णा चतुर्दशी ।
स्नात्वा कृत्वा ततः श्राद्धं सम्पूज्य च महेश्वरम्
pitṛbhyo dīyate dānaṃ bhaktiśraddhāsamanvitaiḥ |
paścājjāgaraṇaṃ kuryātsatkathāśravaṇādibhiḥ
||92||पितृभ्यो दीयते दानं भक्तिश्रद्धासमन्वितैः ।
पश्चाज्जागरणं कुर्यात्सत्कथाश्रवणादिभिः
tataḥ prabhātasamaye snātvā vai narmadājale |
tarpaṇaṃ vidhivatkṛtvā pitḥṇāṃ devapūrvakam
||93||ततः प्रभातसमये स्नात्वा वै नर्मदाजले ।
तर्पणं विधिवत्कृत्वा पित्ःणां देवपूर्वकम्
sauvarṇe ghṛtasaṃyuktaṃ dīpaṃ dadyāddvijātaye |
paścātsaṃbhojayedviprān svayaṃ caiva vimatsaraḥ
||94||सौवर्णे घृतसंयुक्तं दीपं दद्याद्द्विजातये ।
पश्चात्संभोजयेद्विप्रान् स्वयं चैव विमत्सरः
evaṃ kṛte naraśreṣṭha na janturnarakaṃ vrajet |
avaśyameva manujairdraṣṭavyā nārakī sthitiḥ
||95||एवं कृते नरश्रेष्ठ न जन्तुर्नरकं व्रजेत् ।
अवश्यमेव मनुजैर्द्रष्टव्या नारकी स्थितिः
anena vidhinā kṛtvā na paśyennarakānnaraḥ |
tatra tīrthe mṛtānāṃ tu narāṇāṃ vidhinā nṛpa
||96||अनेन विधिना कृत्वा न पश्येन्नरकान्नरः ।
तत्र तीर्थे मृतानां तु नराणां विधिना नृप
manvantaraṃ śive loke vāso bhavati durlabhe |
vimānenārkavarṇena kiṃkiṇīśataśobhinā
||97||मन्वन्तरं शिवे लोके वासो भवति दुर्लभे ।
विमानेनार्कवर्णेन किंकिणीशतशोभिना
sa gacchati mahābhāga sevyamāno'psarogaṇaiḥ |
bhunakti vividhānbhogānuktakālaṃ na saṃśayaḥ
||98||स गच्छति महाभाग सेव्यमानोऽप्सरोगणैः ।
भुनक्ति विविधान्भोगानुक्तकालं न संशयः
pūrṇe caiva tataḥ kāla iha mānuṣyatāṃ gataḥ |
sarvavyādhivinirmukto jīvecca śaradāṃ śatam
||99||पूर्णे चैव ततः काल इह मानुष्यतां गतः ।
सर्वव्याधिविनिर्मुक्तो जीवेच्च शरदां शतम्
prāpya cāśvayuje māsi kṛṣṇapakṣe caturdaśīm |
ahorātroṣito bhūtvā pūjayitvā maheśvaram |
mahāpātakayukto'pi mucyate nātra saṃśayaḥ
||100||प्राप्य चाश्वयुजे मासि कृष्णपक्षे चतुर्दशीम् ।
अहोरात्रोषितो भूत्वा पूजयित्वा महेश्वरम् ।
महापातकयुक्तोऽपि मुच्यते नात्र संशयः
aṣṭāviṃśatikoṭyo vai narakāṇāṃ yudhiṣṭhira |
vimuktā narakairduḥkhaiḥ śivalokaṃ vrajanti te
||101||अष्टाविंशतिकोट्यो वै नरकाणां युधिष्ठिर ।
विमुक्ता नरकैर्दुःखैः शिवलोकं व्रजन्ति ते
tatra bhuktvā mahābhogāndivyaiśvaryasamanvitān |
labhante mānuṣaṃ janma durlabhaṃ bhuvi mānavāḥ
||102||तत्र भुक्त्वा महाभोगान्दिव्यैश्वर्यसमन्वितान् ।
लभन्ते मानुषं जन्म दुर्लभं भुवि मानवाः
iti śrīskande mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcama āvantyakhaṇḍe revākhaṇḍe'narakeśvaratīrthamāhātmyavarṇanaṃ nāmaikonaṣaṣṭyuttaraśatatamo'dhyāyaḥ ||