jagatsaṃharaṇavarṇanam
śrīmārkaṇḍeya uvāca
evaṃ saṃstūyamānastu brahmādyairmunipuṃgavaiḥ |
brahmalokagataistatra saṃjahāra jagatprabhuḥ
||1||एवं संस्तूयमानस्तु ब्रह्माद्यैर्मुनिपुंगवैः ।
ब्रह्मलोकगतैस्तत्र संजहार जगत्प्रभुः
sa tadbhīmaṃ mahāraudraṃ dakṣiṇaṃ vaktramavyayam |
mahādaṃṣṭrotkaṭārāvaṃ pātālatalasaṃnibham
||2||स तद्भीमं महारौद्रं दक्षिणं वक्त्रमव्ययम् ।
महादंष्ट्रोत्कटारावं पातालतलसंनिभम्
vidyujjvalanapiṅgākṣaṃ bhairavaṃ lomaharṣaṇam |
mahājihvaṃ mahādaṃṣṭraṃ mahāsarpaśirodharam
||3||विद्युज्ज्वलनपिङ्गाक्षं भैरवं लोमहर्षणम् ।
महाजिह्वं महादंष्ट्रं महासर्पशिरोधरम्
mahāsuraśiromālaṃ mahāpralayakāraṇam |
grasatsamudranihitavātavārimayaṃ haviḥ
||4||महासुरशिरोमालं महाप्रलयकारणम् ।
ग्रसत्समुद्रनिहितवातवारिमयं हविः
vaḍavāmukhasaṅkāśaṃ mahādevasya tanmukham |
jihvāgreṇa jagatsarvaṃ lelihānamapaśyata
||5||वडवामुखसङ्काशं महादेवस्य तन्मुखम् ।
जिह्वाग्रेण जगत्सर्वं लेलिहानमपश्यत
yojanānāṃ sahasrāṇi sahasrāṇāṃ śatāni ca |
diśo daśa mahāghorā māṃsamedovasotkaṭāḥ
||6||योजनानां सहस्राणि सहस्राणां शतानि च ।
दिशो दश महाघोरा मांसमेदोवसोत्कटाः
tasya daṃṣṭrā vyavardhata śataśo'tha sahasraśaḥ |
sāsurānsuragandharvān sayakṣoragarākṣasān
||7||तस्य दंष्ट्रा व्यवर्धत शतशोऽथ सहस्रशः ।
सासुरान्सुरगन्धर्वान् सयक्षोरगराक्षसान्
tasya daṃṣṭrāgrasaṃlagnānsa dadarśa pitāmahaḥ |
dantayantrāntasaṃviṣṭaṃ vicūrṇitaśirodharam
||8||तस्य दंष्ट्राग्रसंलग्नान्स ददर्श पितामहः ।
दन्तयन्त्रान्तसंविष्टं विचूर्णितशिरोधरम्
jagatpaśyāmi rājendra viśantaṃ vyādite mukhe |
nānātaraṅgabhaṅgāṅgā mahāphenaughasaṃkulāḥ |
yathā nadyo layaṃ yānti samudraṃ prāpya sasvanāḥ
||9||जगत्पश्यामि राजेन्द्र विशन्तं व्यादिते मुखे ।
नानातरङ्गभङ्गाङ्गा महाफेनौघसंकुलाः ।
यथा नद्यो लयं यान्ति समुद्रं प्राप्य सस्वनाः
tathā tataṃ viśvamidaṃ samastamanekajīvārṇavadurvigāhyam |
viveśa rudrasya mukhaṃ viśālaṃ jvalattadugraṃ ghananādaghoram
||10||तथा ततं विश्वमिदं समस्तमनेकजीवार्णवदुर्विगाह्यम् ।
विवेश रुद्रस्य मुखं विशालं ज्वलत्तदुग्रं घननादघोरम्
jvālāstatastasya mukhātsughorāḥ savisphuliṅgā bahulāḥ sadhūmāḥ |
anekarūpā jvalanaprakāśāḥ pradīpayantīva diśo'khilāśca
||11||ज्वालास्ततस्तस्य मुखात्सुघोराः सविस्फुलिङ्गा बहुलाः सधूमाः ।
अनेकरूपा ज्वलनप्रकाशाः प्रदीपयन्तीव दिशोऽखिलाश्च
tato ravijvālasahasramāli babhūva vaktraṃ calajihvadaṃṣṭram |
maheśvarasyādbhutarūpiṇastadā sa dvādaśātmā prababhūva ekaḥ
||12||ततो रविज्वालसहस्रमालि बभूव वक्त्रं चलजिह्वदंष्ट्रम् ।
महेश्वरस्याद्भुतरूपिणस्तदा स द्वादशात्मा प्रबभूव एकः
tataste dvādaśādityā rudravaktrādvinirgatāḥ |
āśritya dakṣiṇāmāśāṃ nirdahanto vasuṃdharām
||13||ततस्ते द्वादशादित्या रुद्रवक्त्राद्विनिर्गताः ।
आश्रित्य दक्षिणामाशां निर्दहन्तो वसुंधराम्
bhaumaṃ yajjīvanaṃ kiṃcinnānāvṛkṣatṛṇālayam |
śuṣkaṃ pūrvamanāvṛṣṭyā sakalākulabhūtalam
||14||भौमं यज्जीवनं किंचिन्नानावृक्षतृणालयम् ।
शुष्कं पूर्वमनावृष्ट्या सकलाकुलभूतलम्
taddīpyamānaṃ sahasā sūryaistai rudrasambhavaiḥ |
dhūmākulamabhūtsarvaṃ praṇaṣṭagrahatārakam
||15||तद्दीप्यमानं सहसा सूर्यैस्तै रुद्रसम्भवैः ।
धूमाकुलमभूत्सर्वं प्रणष्टग्रहतारकम्
jajvāla sahasā dīptaṃ bhūmaṇḍalamaśeṣataḥ |
jvālāmālākulaṃ sarvamabhūdetaccarācaram
||16||जज्वाल सहसा दीप्तं भूमण्डलमशेषतः ।
ज्वालामालाकुलं सर्वमभूदेतच्चराचरम्
saptadvīpasamudreṣu saritsu ca sarassu ca agniratti jagatsarvamājyāhutimivādhvare
||17||सप्तद्वीपसमुद्रेषु सरित्सु च सरस्सु च अग्निरत्ति जगत्सर्वमाज्याहुतिमिवाध्वरे
viśālatejasā dīptā mahājvālāsamākulāḥ |
dadahurvai jagatsarvamādityā rudrasambhavāḥ
||18||विशालतेजसा दीप्ता महाज्वालासमाकुलाः ।
ददहुर्वै जगत्सर्वमादित्या रुद्रसम्भवाः
ādityānāṃ raśmayaśca saṃspṛṣṭā vai parasparam |
evaṃ dadāha bhagavāṃstrailokyaṃ sacarācaram
||19||आदित्यानां रश्मयश्च संस्पृष्टा वै परस्परम् ।
एवं ददाह भगवांस्त्रैलोक्यं सचराचरम्
saptadvīpapramāṇastu so'gnirbhūtvā maheśvaraḥ |
saptadvīpasamudrāntāṃ nirdadāha vasuṃdharām
||20||सप्तद्वीपप्रमाणस्तु सोऽग्निर्भूत्वा महेश्वरः ।
सप्तद्वीपसमुद्रान्तां निर्ददाह वसुंधराम्
sumerumandarāntāṃ ca nirdahurvasudhāṃ tadā |
bhittvā tu saptapātālaṃ nāgalokaṃ tato'dahat
||21||सुमेरुमन्दरान्तां च निर्दहुर्वसुधां तदा ।
भित्त्वा तु सप्तपातालं नागलोकं ततोऽदहत्
bhūmyadhaḥ saptapātālānnirdahaṃstārakaiḥ saha |
cacārāgniḥ samantāttu nirdahanvai yudhiṣṭhira
||22||भूम्यधः सप्तपातालान्निर्दहंस्तारकैः सह ।
चचाराग्निः समन्तात्तु निर्दहन्वै युधिष्ठिर
dhamyamāna ivāṅgārairloharātririva jvalan |
tathā tatprājvalatsarvaṃ saṃvartāgnipradīpitam
||23||धम्यमान इवाङ्गारैर्लोहरात्रिरिव ज्वलन् ।
तथा तत्प्राज्वलत्सर्वं संवर्ताग्निप्रदीपितम्
nirvṛkṣā nistṛṇā bhūmirnirnirjharasaraḥ sarit |
viśīrṇaśailaśṛṅgaughā kūrmapṛṣṭhopamābhavat
||24||निर्वृक्षा निस्तृणा भूमिर्निर्निर्झरसरः सरित् ।
विशीर्णशैलशृङ्गौघा कूर्मपृष्ठोपमाभवत्
jvālāmālākulaṃ kṛtvā jagatsarvaṃ cidāmakam |
mahārūpadharo rudro vyatiṣṭhata maheśvaraḥ
||25||ज्वालामालाकुलं कृत्वा जगत्सर्वं चिदामकम् ।
महारूपधरो रुद्रो व्यतिष्ठत महेश्वरः
samātṛgaṇabhūyiṣṭhā sayakṣoragarākṣasā |
tato devī mahādevaṃ viveśa harilocanā
||26||समातृगणभूयिष्ठा सयक्षोरगराक्षसा ।
ततो देवी महादेवं विवेश हरिलोचना
nirvāṇaṃ paramāpannā śānteva śikhinaḥ śikhā |
jagatsarvaṃ hi nirdagdhaṃ tribhirlokaiḥ sahānagha
||27||निर्वाणं परमापन्ना शान्तेव शिखिनः शिखा ।
जगत्सर्वं हि निर्दग्धं त्रिभिर्लोकैः सहानघ
rudraprasādānmuktvā māṃ narmadāṃ cāpyayonijām |
yugānāmayutaṃ devo mayā cādya bubhakṣaṇāt
||28||रुद्रप्रसादान्मुक्त्वा मां नर्मदां चाप्ययोनिजाम् ।
युगानामयुतं देवो मया चाद्य बुभक्षणात्
purā hyārādhitaḥ śūlī tenāhamajarāmaraḥ |
aghamarṣaṇaghoraṃ ca vāmadevaṃ ca tryambakam
||29||पुरा ह्याराधितः शूली तेनाहमजरामरः ।
अघमर्षणघोरं च वामदेवं च त्र्यम्बकम्
ṛṣabhaṃ trisuparṇaṃ ca durgāṃ sāvitrameva ca |
bṛhadāraṇyakaṃ caiva bṛhatsāma tathottaram
||30||ऋषभं त्रिसुपर्णं च दुर्गां सावित्रमेव च ।
बृहदारण्यकं चैव बृहत्साम तथोत्तरम्
raudrīṃ paramagāyatrīṃ śivopaniṣadaṃ tathā |
yathā pratirathaṃ sūktaṃ japtvā mṛtyuṃjayaṃ tathā
||31||रौद्रीं परमगायत्रीं शिवोपनिषदं तथा ।
यथा प्रतिरथं सूक्तं जप्त्वा मृत्युंजयं तथा
saritsāgaraparyantā vasudhā bhasmasātkṛtā |
varjayitvā mahābhāgāṃ narmadāmamṛtopamām
||32||सरित्सागरपर्यन्ता वसुधा भस्मसात्कृता ।
वर्जयित्वा महाभागां नर्मदाममृतोपमाम्
mahendro malayaḥ sahyo hemakūṭo'tha mālyavān |
vindhyaśca pāriyātraśca saptaite kulaparvatāḥ
||33||महेन्द्रो मलयः सह्यो हेमकूटोऽथ माल्यवान् ।
विन्ध्यश्च पारियात्रश्च सप्तैते कुलपर्वताः
dvādaśādityanirdagdhāḥ śailāḥ śīrṇaśilāḥ pṛthak |
bhasmībhūtāstu dṛśyante na naṣṭā narmadā tadā
||34||द्वादशादित्यनिर्दग्धाः शैलाः शीर्णशिलाः पृथक् ।
भस्मीभूतास्तु दृश्यन्ते न नष्टा नर्मदा तदा
himavānhemakūṭaśca niṣadho gandhamādanaḥ |
mālyavāṃśca giriśreṣṭho nīlaḥ śveto'tha śṛṅgavān
||35||हिमवान्हेमकूटश्च निषधो गन्धमादनः ।
माल्यवांश्च गिरिश्रेष्ठो नीलः श्वेतोऽथ शृङ्गवान्
ete parvatarā jāno devagandharvasevitāḥ |
yugāntāgnivinirdagdhāḥ sarve śīrṇamahāśilāḥ
||36||एते पर्वतरा जानो देवगन्धर्वसेविताः ।
युगान्ताग्निविनिर्दग्धाः सर्वे शीर्णमहाशिलाः
evaṃ mayā purā dṛṣṭo yugānte sarvasaṃkṣayaḥ |
varjayitvā mahāpuṇyāṃ narmadāṃ nṛpasattama
||37||एवं मया पुरा दृष्टो युगान्ते सर्वसंक्षयः ।
वर्जयित्वा महापुण्यां नर्मदां नृपसत्तम
iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcama āvantyakhaṇḍe revākhaṇḍe śrīnarmadāmāhātmye dvādaśādityarūpeṇa jagatsaṃharaṇavarṇanaṃ nāma saptadaśo'dhyāyaḥ ||