rukmiṇītīrthamāhātmyavarṇanam
śrīmārkaṇḍeya uvāca
tato gacchenmahārāja rukmiṇītīrthamuttamam |
yatraiva snānamātreṇa rūpavānsubhago bhavet
||1||ततो गच्छेन्महाराज रुक्मिणीतीर्थमुत्तमम् ।
यत्रैव स्नानमात्रेण रूपवान्सुभगो भवेत्
aṣṭamyāṃ ca caturdaśyāṃ tṛtīyāyāṃ viśeṣataḥ |
snānaṃ samācarettatra na ceha jāyate punaḥ
||2||अष्टम्यां च चतुर्दश्यां तृतीयायां विशेषतः ।
स्नानं समाचरेत्तत्र न चेह जायते पुनः
yaḥ snātvā rukmiṇītīrthe dānaṃ dadyāttu kāṃcanam |
tattīrthasya prabhāvena śokaṃ nāpnoti mānavaḥ
||3||यः स्नात्वा रुक्मिणीतीर्थे दानं दद्यात्तु कांचनम् ।
तत्तीर्थस्य प्रभावेन शोकं नाप्नोति मानवः
yudhiṣṭhira uvāca
tīrthasyāsya kathaṃ jāto mahimedṛṅmunīśvara |
rūpasaubhāgyadaṃ yena tīrthametadbravīhi me
||4||तीर्थस्यास्य कथं जातो महिमेदृङ्मुनीश्वर ।
रूपसौभाग्यदं येन तीर्थमेतद्ब्रवीहि मे
mārkaṇḍeya uvāca
kathayāmi yathāvṛttamitihāsaṃ purātanam |
kathitaṃ pūrvato vṛddhaiḥ pāramparyeṇa bhārata
||5||कथयामि यथावृत्तमितिहासं पुरातनम् ।
कथितं पूर्वतो वृद्धैः पारम्पर्येण भारत
taṃ te'haṃ sampravakṣyāmi śṛṇuṣvaikāgramānasaḥ |
nagaraṃ kuṇḍinaṃ nāma bhīṣmakaḥ paripāti hi
||6||तं तेऽहं सम्प्रवक्ष्यामि शृणुष्वैकाग्रमानसः ।
नगरं कुण्डिनं नाम भीष्मकः परिपाति हि
hastyaśvarathasampanno dhanāḍhyo'ti pratāpavān |
strīsahasrasya madhyasthaḥ kurute rājyamuttamam
||7||हस्त्यश्वरथसम्पन्नो धनाढ्योऽति प्रतापवान् ।
स्त्रीसहस्रस्य मध्यस्थः कुरुते राज्यमुत्तमम्
tasya bhāryā mahādevī prāṇebhyo'pi garīyasī |
tasyāmutpādayāmāsa putramekaṃ ca rukmakam
||8||तस्य भार्या महादेवी प्राणेभ्योऽपि गरीयसी ।
तस्यामुत्पादयामास पुत्रमेकं च रुक्मकम्
dvitīyā tanayā jajñe rukmiṇī nāma nāmataḥ |
tadāśarīriṇī vācā rājānaṃ tamuvāca ha
||9||द्वितीया तनया जज्ञे रुक्मिणी नाम नामतः ।
तदाशरीरिणी वाचा राजानं तमुवाच ह
caturbhujāya dātavyā kanyeyaṃ bhuvi bhīṣmaka |
evaṃ tadvacanaṃ śrutvā jaharṣa priyayā saha
||10||चतुर्भुजाय दातव्या कन्येयं भुवि भीष्मक ।
एवं तद्वचनं श्रुत्वा जहर्ष प्रियया सह
brāhmaṇaiḥ saha vidvadbhiḥ praviṣṭaḥ sūtikāgṛham |
svastikaṃ vācayitvāsyāścakre nāmeti rukmiṇī
||11||ब्राह्मणैः सह विद्वद्भिः प्रविष्टः सूतिकागृहम् ।
स्वस्तिकं वाचयित्वास्याश्चक्रे नामेति रुक्मिणी
yataḥ suvarṇatilako janmanā saha bhārata |
tataḥ sā rukmiṇīnāma brāhmaṇaiḥ kīrtitā tadā
||12||यतः सुवर्णतिलको जन्मना सह भारत ।
ततः सा रुक्मिणीनाम ब्राह्मणैः कीर्तिता तदा
tataḥ sā kālaparyāyādaṣṭavarṣā vyajāyata |
pūrvoktaṃ caiva tadvākyamaśarīriṇyudīritam
||13||ततः सा कालपर्यायादष्टवर्षा व्यजायत ।
पूर्वोक्तं चैव तद्वाक्यमशरीरिण्युदीरितम्
smṛtvā smṛtvātha nṛpatiścintayāmāsa bhūpatiḥ |
kasmai deyā mayā bālā bhavitā kaścaturbhujaḥ
||14||स्मृत्वा स्मृत्वाथ नृपतिश्चिन्तयामास भूपतिः ।
कस्मै देया मया बाला भविता कश्चतुर्भुजः
etasminnantare tāvadraivatātparvatottamāt |
mukhyaścedipatistatra damaghoṣaḥ samāgataḥ
||15||एतस्मिन्नन्तरे तावद्रैवतात्पर्वतोत्तमात् ।
मुख्यश्चेदिपतिस्तत्र दमघोषः समागतः
praviṣṭo rājasadanaṃ yatra rājā sa bhīṣmakaḥ |
taṃ dṛṣṭvā cāgataṃ gehe pūjayāmāsa bhūpatiḥ
||16||प्रविष्टो राजसदनं यत्र राजा स भीष्मकः ।
तं दृष्ट्वा चागतं गेहे पूजयामास भूपतिः
āsanaṃ vipulaṃ dattvā sabhāṃ gatvā niveśitaḥ |
kuśalaṃ tava rājendra damaghoṣa śriyāyuta
||17||आसनं विपुलं दत्त्वा सभां गत्वा निवेशितः ।
कुशलं तव राजेन्द्र दमघोष श्रियायुत
puṇyāhamadya saṃjātamahaṃ tvaddarśanotsukaḥ |
kanyā madīyā rājendra hyaṣṭavarṣā vyajāyata
||18||पुण्याहमद्य संजातमहं त्वद्दर्शनोत्सुकः ।
कन्या मदीया राजेन्द्र ह्यष्टवर्षा व्यजायत
caturbhujāya dātavyā vāguvācāśarīriṇī |
bhīṣmakasya vacaḥ śrutvā damaghoṣo'bravīdidam
||19||चतुर्भुजाय दातव्या वागुवाचाशरीरिणी ।
भीष्मकस्य वचः श्रुत्वा दमघोषोऽब्रवीदिदम्
caturbhujo mama sutastriṣu lokeṣu viśrutaḥ |
tasyeyaṃ dīyatāṃ kanyā śiśupālasya bhīṣmaka
||20||चतुर्भुजो मम सुतस्त्रिषु लोकेषु विश्रुतः ।
तस्येयं दीयतां कन्या शिशुपालस्य भीष्मक
tasya tadvacanaṃ śrutvā damaghoṣasya bhūmipa |
bhīṣmakena tato dattā śiśupālāya rukmiṇī
||21||तस्य तद्वचनं श्रुत्वा दमघोषस्य भूमिप ।
भीष्मकेन ततो दत्ता शिशुपालाय रुक्मिणी
prārabdhaṃ maṅgalaṃ tatra bhīṣmakeṇa yudhiṣṭhira |
dikṣu deśāntareṣveva ye vasanti svagotrajāḥ
||22||प्रारब्धं मङ्गलं तत्र भीष्मकेण युधिष्ठिर ।
दिक्षु देशान्तरेष्वेव ये वसन्ति स्वगोत्रजाः
nimantritāstu te sarve samājagmuryathākramam |
tato yādavavaṃśasya tilakau balakeśavau
||23||निमन्त्रितास्तु ते सर्वे समाजग्मुर्यथाक्रमम् ।
ततो यादववंशस्य तिलकौ बलकेशवौ
nimantritau samāyātau kuṇḍinaṃ bhīṣmakasya tu |
bhīṣmakeṇa yathānyāyaṃ pūjitau tau yadūttamau
||24||निमन्त्रितौ समायातौ कुण्डिनं भीष्मकस्य तु ।
भीष्मकेण यथान्यायं पूजितौ तौ यदूत्तमौ
tataḥ pradoṣasamaye rukmiṇī kāmamohinī |
sakhībhiḥ sahitā yātā pūrbahiścāmbikārcane
||25||ततः प्रदोषसमये रुक्मिणी काममोहिनी ।
सखीभिः सहिता याता पूर्बहिश्चाम्बिकार्चने
sāpaśyattatra deveśaṃ gopaveṣadharaṃ harim |
taṃ dṛṣṭvā mohamāpannā kāmena kaluṣīkṛtā
||26||सापश्यत्तत्र देवेशं गोपवेषधरं हरिम् ।
तं दृष्ट्वा मोहमापन्ना कामेन कलुषीकृता
keśavo'pi ca tāṃ dṛṣṭvā saṃkarṣaṇamuvāca ha |
strīratnapravaraṃ tāta hartavyamiti me matiḥ
||27||केशवोऽपि च तां दृष्ट्वा संकर्षणमुवाच ह ।
स्त्रीरत्नप्रवरं तात हर्तव्यमिति मे मतिः
keśavasya vacaḥ śrutvā saṃkarṣaṇa uvāca ha |
gaccha kṛṣṇa mahābāho strīratnaṃ cāśu gṛhyatām
||28||केशवस्य वचः श्रुत्वा संकर्षण उवाच ह ।
गच्छ कृष्ण महाबाहो स्त्रीरत्नं चाशु गृह्यताम्
ahaṃ ca tava mārgeṇa hyāgamiṣyāmi pṛṣṭhataḥ |
dānavānāṃ ca sarveṣāṃ kurvaṃśca kadanaṃ mahat
||29||अहं च तव मार्गेण ह्यागमिष्यामि पृष्ठतः ।
दानवानां च सर्वेषां कुर्वंश्च कदनं महत्
saṃkarṣaṇamataṃ prāpya keśavaḥ keśisūdanaḥ |
yayau kanyāṃ gṛhītvā tu rathamāropya satvaram
||30||संकर्षणमतं प्राप्य केशवः केशिसूदनः ।
ययौ कन्यां गृहीत्वा तु रथमारोप्य सत्वरम्
nirgataḥ sahasā rājanvegenaivānilo yathā |
hāhākārastadā jāto bhīṣmakasya pure mahān
||31||निर्गतः सहसा राजन्वेगेनैवानिलो यथा ।
हाहाकारस्तदा जातो भीष्मकस्य पुरे महान्
nirgatā dānavāḥ kruddhā velā iva mahodadheḥ |
garjantaḥ sāyudhāḥ sarve dhāvanto rathavartmani
||32||निर्गता दानवाः क्रुद्धा वेला इव महोदधेः ।
गर्जन्तः सायुधाः सर्वे धावन्तो रथवर्त्मनि
baladevaṃ tataḥ prāptā rathamārgānugāminam |
teṣāṃ yuddhaṃ balasyāsītsarvalokakṣayaṃkaram
||33||बलदेवं ततः प्राप्ता रथमार्गानुगामिनम् ।
तेषां युद्धं बलस्यासीत्सर्वलोकक्षयंकरम्
yathā tārāmaye pūrvaṃ saṅgrāme lokaviśrute |
gadāhasto mahābāhustrailokye'pratimo balaḥ
||34||यथा तारामये पूर्वं सङ्ग्रामे लोकविश्रुते ।
गदाहस्तो महाबाहुस्त्रैलोक्येऽप्रतिमो बलः
halenākṛṣya sahasā gadāpātairapātayat |
aśakyo dānavairhantuṃ balabhadro mahābalaḥ
||35||हलेनाकृष्य सहसा गदापातैरपातयत् ।
अशक्यो दानवैर्हन्तुं बलभद्रो महाबलः
babhañja dānavānsarvāṃstasthau giririvācalaḥ |
taṃ dṛṣṭvā ca balaṃ kruddhaṃ durdharṣaṃ tridaśairapi
||36||बभञ्ज दानवान्सर्वांस्तस्थौ गिरिरिवाचलः ।
तं दृष्ट्वा च बलं क्रुद्धं दुर्धर्षं त्रिदशैरपि
bhīṣmaputro mahātejā rukmīnāṃ mahayaśāḥ |
narāṇāmatiśūrāṇāmakṣauhiṇyā samanvitaḥ
||37||भीष्मपुत्रो महातेजा रुक्मीनां महयशाः ।
नराणामतिशूराणामक्षौहिण्या समन्वितः
balabhadramatikramya tato yuddhe nirākarot |
tadyuddhaṃ vañcayitvā tu rathamārgeṇa satvaram
||38||बलभद्रमतिक्रम्य ततो युद्धे निराकरोत् ।
तद्युद्धं वञ्चयित्वा तु रथमार्गेण सत्वरम्
keśavo'pi tadā devo rukmiṇyā sahito yayau |
vindhyaṃ tu laṅghayitvāgre trailokyagururavyayaḥ
||39||केशवोऽपि तदा देवो रुक्मिण्या सहितो ययौ ।
विन्ध्यं तु लङ्घयित्वाग्रे त्रैलोक्यगुरुरव्ययः
narmadātaṭamāpede yatra siddhaḥ purā punaḥ |
ajeyo yena saṃjātastīrthasyāsya prabhāvataḥ
||40||नर्मदातटमापेदे यत्र सिद्धः पुरा पुनः ।
अजेयो येन संजातस्तीर्थस्यास्य प्रभावतः
etasmātkāraṇāttāta yodhanīpuramucyate |
rukmo'pi dānavendro'sau prāptaḥ
||41||एतस्मात्कारणात्तात योधनीपुरमुच्यते ।
रुक्मोऽपि दानवेन्द्रोऽसौ प्राप्तः
pratyuvācācyutaṃ kruddhastiṣṭha tiṣṭheti mā vraja |
adya tvāṃ niśitairbāṇairneṣyāmi yamasādanam
||42||प्रत्युवाचाच्युतं क्रुद्धस्तिष्ठ तिष्ठेति मा व्रज ।
अद्य त्वां निशितैर्बाणैर्नेष्यामि यमसादनम्
evaṃ parasparaṃ vīrau jagarjaturubhāvapi |
tayoryuddhamabhūdghoraṃ tārakāgnijasannibham
||43||एवं परस्परं वीरौ जगर्जतुरुभावपि ।
तयोर्युद्धमभूद्घोरं तारकाग्निजसन्निभम्
cikṣepa śarajālāni keśavaṃ prati dānavaḥ |
nānucintya śarāṃstasya keśavaḥ keśisūdanaḥ
||44||चिक्षेप शरजालानि केशवं प्रति दानवः ।
नानुचिन्त्य शरांस्तस्य केशवः केशिसूदनः
tato viṣṇuḥ svayaṃ kruddhaścakraṃ gṛhya sudarśanam |
sampraharatyamuṃ yāvadrukmiṇyātra nivāritaḥ
||45||ततो विष्णुः स्वयं क्रुद्धश्चक्रं गृह्य सुदर्शनम् ।
सम्प्रहरत्यमुं यावद्रुक्मिण्यात्र निवारितः
tvāṃ na jānāti deveśaṃ caturbāhuṃ janārdanam |
darśayasva svakaṃ rūpaṃ dayāṃ kṛtvā mamopari
||46||त्वां न जानाति देवेशं चतुर्बाहुं जनार्दनम् ।
दर्शयस्व स्वकं रूपं दयां कृत्वा ममोपरि
evamuktastu rukmiṇyā darśayāmāsa bhārata |
devā dṛṣṭvāpi tadrūpaṃ stuvantyākāśasaṃsthitāḥ |
divyaṃ cakṣustadā devo dadau rukmasya bhārata
||47||एवमुक्तस्तु रुक्मिण्या दर्शयामास भारत ।
देवा दृष्ट्वापि तद्रूपं स्तुवन्त्याकाशसंस्थिताः ।
दिव्यं चक्षुस्तदा देवो ददौ रुक्मस्य भारत
rukma uvāca
yanmayā pāpaniṣṭhena mandabhāgyena keśava |
sāyakairāhataṃ vakṣastatsarvaṃ kṣantumarhasi
||48||यन्मया पापनिष्ठेन मन्दभाग्येन केशव ।
सायकैराहतं वक्षस्तत्सर्वं क्षन्तुमर्हसि
pūrvaṃ dattā svayaṃ deva jānakī janakena vai |
mayā pradattā deveśa rukmiṇī tava keśava
||49||पूर्वं दत्ता स्वयं देव जानकी जनकेन वै ।
मया प्रदत्ता देवेश रुक्मिणी तव केशव
udvāhaya yathānyāyaṃ vidhidṛṣṭena karmaṇā |
rukmasya vacanaṃ śrutvā tatastuṣṭo jagadguruḥ
||50||उद्वाहय यथान्यायं विधिदृष्टेन कर्मणा ।
रुक्मस्य वचनं श्रुत्वा ततस्तुष्टो जगद्गुरुः
babhāṣe devadeveśo rukmiṇaṃ bhīṣmakātmajam |
gaccha svakaṃ puraṃ mā bhaiḥ kuru rājyamakaṇṭakam
||51||बभाषे देवदेवेशो रुक्मिणं भीष्मकात्मजम् ।
गच्छ स्वकं पुरं मा भैः कुरु राज्यमकण्टकम्
keśavasya vacaḥ śrutvā rukmo dānavapuṃgavaḥ |
taṃ praṇamya jagannāthaṃ jagāma bhavanaṃ pituḥ
||52||केशवस्य वचः श्रुत्वा रुक्मो दानवपुंगवः ।
तं प्रणम्य जगन्नाथं जगाम भवनं पितुः
gate rukme tadā kṛṣṇaḥ samāmantrya dvijottamān |
marīcimatryaṅgirasaṃ pulastyaṃ pulahaṃ kratum
||53||गते रुक्मे तदा कृष्णः समामन्त्र्य द्विजोत्तमान् ।
मरीचिमत्र्यङ्गिरसं पुलस्त्यं पुलहं क्रतुम्
vasiṣṭhaṃ ca mahābhāgamityete sapta mānasāḥ |
ityete brāhmaṇāḥ sapta purāṇe niścayaṃ gatāḥ
||54||वसिष्ठं च महाभागमित्येते सप्त मानसाः ।
इत्येते ब्राह्मणाः सप्त पुराणे निश्चयं गताः
kṣamāvantaḥ prajāvanto maharṣibhiralaṃkṛtāḥ |
ityevaṃ brahmaputrāśca satyavanto mahāmate
||55||क्षमावन्तः प्रजावन्तो महर्षिभिरलंकृताः ।
इत्येवं ब्रह्मपुत्राश्च सत्यवन्तो महामते
narmadātaṭamāśritya nivasanti jitendriyāḥ |
tapaḥsvādhyāyaniratā japahomaparāyaṇāḥ
||56||नर्मदातटमाश्रित्य निवसन्ति जितेन्द्रियाः ।
तपःस्वाध्यायनिरता जपहोमपरायणाः
nimantritāstu rājendra keśavena mahātmanā |
śrāddhaṃ kṛtvā yathānyāyaṃ brahmoktavidhinā tataḥ
||57||निमन्त्रितास्तु राजेन्द्र केशवेन महात्मना ।
श्राद्धं कृत्वा यथान्यायं ब्रह्मोक्तविधिना ततः
haristānpūjayāmāsa saptabrahmarṣipuṃgavān |
pradadau dvādaśa grāmāṃstebhyastatra janārdanaḥ
||58||हरिस्तान्पूजयामास सप्तब्रह्मर्षिपुंगवान् ।
प्रददौ द्वादश ग्रामांस्तेभ्यस्तत्र जनार्दनः
yāvaccandraśca sūryaśca yāvattiṣṭhati medinī |
tāvaddānaṃ mayā dattaṃ paripanthī na kaścana
||59||यावच्चन्द्रश्च सूर्यश्च यावत्तिष्ठति मेदिनी ।
तावद्दानं मया दत्तं परिपन्थी न कश्चन
maddattaṃ pālayiṣyante ye nṛpā gatakalmaṣāḥ |
tebhyaḥ svasti kariṣyāmi dāsyāmi paramāṃ gatim
||60||मद्दत्तं पालयिष्यन्ते ये नृपा गतकल्मषाः ।
तेभ्यः स्वस्ति करिष्यामि दास्यामि परमां गतिम्
yāvaddhi yānti lokeṣu mahābhūtāni pañca ca |
tāvatte divi modante maddattaparipālakāḥ
||61||यावद्धि यान्ति लोकेषु महाभूतानि पञ्च च ।
तावत्ते दिवि मोदन्ते मद्दत्तपरिपालकाः
yastu lopayate mūḍho dattaṃ vaḥ pṛthivītale |
narake tasya vāsaḥ syādyāvadābhūtasamplavam
||62||यस्तु लोपयते मूढो दत्तं वः पृथिवीतले ।
नरके तस्य वासः स्याद्यावदाभूतसम्प्लवम्
svadattā paradattā vā pālanīyā vasuṃdharā |
yasya yasya yadā bhūmistasya tasya tadā phalam
||63||स्वदत्ता परदत्ता वा पालनीया वसुंधरा ।
यस्य यस्य यदा भूमिस्तस्य तस्य तदा फलम्
svadattāṃ paradattāṃ vā yo hareta vasuṃdharām |
sa viṣṭhāyāṃ kṛmirbhūtvā pitṛbhiḥ saha majjati
||64||स्वदत्तां परदत्तां वा यो हरेत वसुंधराम् ।
स विष्ठायां कृमिर्भूत्वा पितृभिः सह मज्जति
anyāyena hṛtā bhūmiranyāyena ca hāritā |
hartā hārayitā caiva viṣṭhāyāṃ jāyate kṛmiḥ
||65||अन्यायेन हृता भूमिरन्यायेन च हारिता ।
हर्ता हारयिता चैव विष्ठायां जायते कृमिः
ṣaṣṭivarṣasahasrāṇi svarge tiṣṭhati bhūmidaḥ |
ācchettā cānumantā ca tānyeva narake vaset
||66||षष्टिवर्षसहस्राणि स्वर्गे तिष्ठति भूमिदः ।
आच्छेत्ता चानुमन्ता च तान्येव नरके वसेत्
yānīha dattāni purā narendrairdānāni dharmārthayaśaskarāṇi |
nirmālyarūpapratimāni tāni ko nāma sādhuḥ punarādadāti
||67||यानीह दत्तानि पुरा नरेन्द्रैर्दानानि धर्मार्थयशस्कराणि ।
निर्माल्यरूपप्रतिमानि तानि को नाम साधुः पुनराददाति
evaṃ tānpūjayitvā tu samyaṅnyāyena pāṇḍava |
rukmiṇyā vidhivatpāṇiṃ jagrāha madhusūdanaḥ
||68||एवं तान्पूजयित्वा तु सम्यङ्न्यायेन पाण्डव ।
रुक्मिण्या विधिवत्पाणिं जग्राह मधुसूदनः
muśalī ca tataḥ sarvāñjitvā dānavapuṃgavān |
svasthānamagamattatra kṛtvā kāryaṃ suśobhanam
||69||मुशली च ततः सर्वाञ्जित्वा दानवपुंगवान् ।
स्वस्थानमगमत्तत्र कृत्वा कार्यं सुशोभनम्
prayātau dvāravatyāṃ tau kṛṣṇasaṃkarṣaṇāvubhau |
gacchamānaṃ tu taṃ dṛṣṭvā keśavaṃ kleśanāśanam
||70||प्रयातौ द्वारवत्यां तौ कृष्णसंकर्षणावुभौ ।
गच्छमानं तु तं दृष्ट्वा केशवं क्लेशनाशनम्
brāhmaṇāḥ satyavantaśca nirgatāḥ śaṃsitavratāḥ |
āgacchamānāṃstau vīkṣya rathamārgeṇa brāhmaṇān
||71||ब्राह्मणाः सत्यवन्तश्च निर्गताः शंसितव्रताः ।
आगच्छमानांस्तौ वीक्ष्य रथमार्गेण ब्राह्मणान्
muhūrtaṃ tatra viśramya keśavo vākyamabravīt |
kimāgamanakāryaṃ vo brūta sarvaṃ dvijottamāḥ
||72||मुहूर्तं तत्र विश्रम्य केशवो वाक्यमब्रवीत् ।
किमागमनकार्यं वो ब्रूत सर्वं द्विजोत्तमाः
kurvāṇāḥ svīyakarmāṇi mama kṛtyaṃ tu tiṣṭhate |
devasya vacanaṃ śrutvā munayo vākyamabruvan
||73||कुर्वाणाः स्वीयकर्माणि मम कृत्यं तु तिष्ठते ।
देवस्य वचनं श्रुत्वा मुनयो वाक्यमब्रुवन्
kalpakoṭisahasreṇa satyabhāvāttu vanditaḥ |
duṣprāpyo'si manuṣyāṇāṃ prāptaḥ kiṃ tyajase hi naḥ
||74||कल्पकोटिसहस्रेण सत्यभावात्तु वन्दितः ।
दुष्प्राप्योऽसि मनुष्याणां प्राप्तः किं त्यजसे हि नः
brāhmaṇānāṃ vacaḥ śrutvā bhagavānidamabravīt |
mathurāyāṃ dvāravatyāṃ yodhanīpura eva ca
||75||ब्राह्मणानां वचः श्रुत्वा भगवानिदमब्रवीत् ।
मथुरायां द्वारवत्यां योधनीपुर एव च
trikālamāgamiṣyāmi satyaṃ satyaṃ punaḥ punaḥ |
evaṃ te brāhmaṇāḥ śrutvā yodhanīpuramāgatāḥ
||76||त्रिकालमागमिष्यामि सत्यं सत्यं पुनः पुनः ।
एवं ते ब्राह्मणाः श्रुत्वा योधनीपुरमागताः
avatīrṇastribhāgena prādurbhāve tu māthure |
etatte kathitaṃ sarvaṃ tīrthasyotpattikāraṇam
||77||अवतीर्णस्त्रिभागेन प्रादुर्भावे तु माथुरे ।
एतत्ते कथितं सर्वं तीर्थस्योत्पत्तिकारणम्
bhūtaṃ bhavyaṃ bhaviṣyacca vartamānaṃ tathāparam |
yaṃ śrutvā sarvapāpebhyo mucyate nātra saṃśayaḥ
||78||भूतं भव्यं भविष्यच्च वर्तमानं तथापरम् ।
यं श्रुत्वा सर्वपापेभ्यो मुच्यते नात्र संशयः
tatra tīrthe tu yaḥ snātvā pūjayedbalakeśavau |
tena devo jagaddhātā pūjitastriguṇātmavān
||79||तत्र तीर्थे तु यः स्नात्वा पूजयेद्बलकेशवौ ।
तेन देवो जगद्धाता पूजितस्त्रिगुणात्मवान्
upavāsī naro bhūtvā yastu kuryātpradakṣiṇam |
mucyate sarvapāpebhyo nātra kāryā vicāraṇā
||80||उपवासी नरो भूत्वा यस्तु कुर्यात्प्रदक्षिणम् ।
मुच्यते सर्वपापेभ्यो नात्र कार्या विचारणा
tatra tīrthe tu ye vṛkṣāstānpaśyantyapi ye narāḥ |
te'pi pāpaiḥ pramucyante bhrūṇahatyāsamairapi
||81||तत्र तीर्थे तु ये वृक्षास्तान्पश्यन्त्यपि ये नराः ।
तेऽपि पापैः प्रमुच्यन्ते भ्रूणहत्यासमैरपि
prātarutthāya ye kecitpaśyanti balakeśavau |
tena te sadṛśāḥ syurvai devadevena cakriṇā
||82||प्रातरुत्थाय ये केचित्पश्यन्ति बलकेशवौ ।
तेन ते सदृशाः स्युर्वै देवदेवेन चक्रिणा
te pūjyāste namaskāryāsteṣāṃ janma sujīvitam |
ye namanti jagannāthaṃ devaṃ nārāyaṇaṃ harim
||83||ते पूज्यास्ते नमस्कार्यास्तेषां जन्म सुजीवितम् ।
ये नमन्ति जगन्नाथं देवं नारायणं हरिम्
tatra tīrthe tu yaddānaṃ snānaṃ devārcanaṃ nṛpa |
tatsarvamakṣayaṃ tasya ityevaṃ śaṅkaro'bravīt
||84||तत्र तीर्थे तु यद्दानं स्नानं देवार्चनं नृप ।
तत्सर्वमक्षयं तस्य इत्येवं शङ्करोऽब्रवीत्
praviśyāgnau mṛtānāṃ ca yatphalaṃ samudāhṛtam |
tacchṛṇuṣva nṛpaśreṣṭha procyamānamaśeṣataḥ
||85||प्रविश्याग्नौ मृतानां च यत्फलं समुदाहृतम् ।
तच्छृणुष्व नृपश्रेष्ठ प्रोच्यमानमशेषतः
vimānenārkavarṇena kiṃkiṇījālamālinā |
āgneye bhavate tatra modate kālamīpsitam
||86||विमानेनार्कवर्णेन किंकिणीजालमालिना ।
आग्नेये भवते तत्र मोदते कालमीप्सितम्
jale caivā mṛtānāṃ tu yodhanīpuramadhyataḥ |
vasanti vāruṇe loke yāvadābhūtasamplavam
||87||जले चैवा मृतानां तु योधनीपुरमध्यतः ।
वसन्ति वारुणे लोके यावदाभूतसम्प्लवम्
anāśake mṛtānāṃ tu tatra tīrthe narādhipa |
anivartikā gatirnṛṇāṃ nātra kāryā vicāraṇā
||88||अनाशके मृतानां तु तत्र तीर्थे नराधिप ।
अनिवर्तिका गतिर्नृणां नात्र कार्या विचारणा
tatra tīrthe tu yo dadyātkapilādānamuttamam |
vidhānena tu saṃyuktaṃ śṛṇu tasyāpi yatphalam
||89||तत्र तीर्थे तु यो दद्यात्कपिलादानमुत्तमम् ।
विधानेन तु संयुक्तं शृणु तस्यापि यत्फलम्
yāvanti tasyā romāṇi tatprasūteśca bhārata |
tāvanti divi modante sarvakāmaiḥ supūjitāḥ
||90||यावन्ति तस्या रोमाणि तत्प्रसूतेश्च भारत ।
तावन्ति दिवि मोदन्ते सर्वकामैः सुपूजिताः
yāvanti romāṇi bhavanti dhenvāstāvanti varṣāṇi mahīyate saḥ |
svargāccyutaścāpi tatastrilokyāṃ kule samutpatsyati gomatāṃ saḥ
||91||यावन्ति रोमाणि भवन्ति धेन्वास्तावन्ति वर्षाणि महीयते सः ।
स्वर्गाच्च्युतश्चापि ततस्त्रिलोक्यां कुले समुत्पत्स्यति गोमतां सः
tatra tīrthe tu yo dadyādrūpyaṃ kāñcanameva vā |
kāñcanena vimānena viṣṇuloke mahīyate
||92||तत्र तीर्थे तु यो दद्याद्रूप्यं काञ्चनमेव वा ।
काञ्चनेन विमानेन विष्णुलोके महीयते
tasmiṃstīrthe tu yo dadyātpāduke vastrameva ca |
dānasyāsya prabhāvena labhate svargamīpsitam
||93||तस्मिंस्तीर्थे तु यो दद्यात्पादुके वस्त्रमेव च ।
दानस्यास्य प्रभावेन लभते स्वर्गमीप्सितम्
ṛgyajuḥsāmavedānāṃ paṭhanādyatphalaṃ bhavet |
tatra tīrthe tu rājendra gāyatryā tatphalaṃ labhet
||94||ऋग्यजुःसामवेदानां पठनाद्यत्फलं भवेत् ।
तत्र तीर्थे तु राजेन्द्र गायत्र्या तत्फलं लभेत्
prayāge yadbhavetpuṇyaṃ gayāyāṃ ca tripuṣkare |
kurukṣetre tu rājendra rāhugraste divākare
||95||प्रयागे यद्भवेत्पुण्यं गयायां च त्रिपुष्करे ।
कुरुक्षेत्रे तु राजेन्द्र राहुग्रस्ते दिवाकरे
someśvare ca yatpuṇyaṃ somasya grahaṇe tathā |
tatphalaṃ labhate tatra snānamātrānna saṃśayaḥ
||96||सोमेश्वरे च यत्पुण्यं सोमस्य ग्रहणे तथा ।
तत्फलं लभते तत्र स्नानमात्रान्न संशयः
dvādaśyāṃ tu naraḥ snātvā namaskṛtya janārdanam |
uddhṛtāḥ pitarastena avāptaṃ janmanaḥ phalam
||97||द्वादश्यां तु नरः स्नात्वा नमस्कृत्य जनार्दनम् ।
उद्धृताः पितरस्तेन अवाप्तं जन्मनः फलम्
saṃkrāntau ca vyatīpāte dvādaśyāṃ ca viśeṣataḥ |
brāhmaṇaṃ bhojayedekaṃ koṭirbhavati bhojitā
||98||संक्रान्तौ च व्यतीपाते द्वादश्यां च विशेषतः ।
ब्राह्मणं भोजयेदेकं कोटिर्भवति भोजिता
pṛthivyāṃ yāni tīrthāni hyāsamudrāṇi pāṇḍava |
tāni sarvāṇi tatraiva dvādaśyāṃ pāṇḍunandana
||99||पृथिव्यां यानि तीर्थानि ह्यासमुद्राणि पाण्डव ।
तानि सर्वाणि तत्रैव द्वादश्यां पाण्डुनन्दन
kṣayaṃ yānti ca dānāni yajñahomabalikriyāḥ |
na kṣīyate mahārāja tatra tīrthe tu yatkṛtam
||100||क्षयं यान्ति च दानानि यज्ञहोमबलिक्रियाः ।
न क्षीयते महाराज तत्र तीर्थे तु यत्कृतम्
yadbhūtaṃ yadbhaviṣyacca tīrthamāhātmyamuttamam |
kathitaṃ te mayā sarvaṃ pṛthagbhāvena bhārata
||101||यद्भूतं यद्भविष्यच्च तीर्थमाहात्म्यमुत्तमम् ।
कथितं ते मया सर्वं पृथग्भावेन भारत
iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcama āvantyakhaṇḍe revākhaṇḍe rukmiṇītīrthamāhātmyavarṇanaṃ nāma dvicatvāriṃśadadhikaśatatamo'dhyāyaḥ ||