cāṇakyasiddhiprāptivarṇanam
śrīmārkaṇḍeya uvāca
ataḥ paraṃ pravakṣyāmi sarvatīrthādanuttamam |
uttare narmadākūle śuklatīrthaṃ yudhiṣṭhira
||1||अतः परं प्रवक्ष्यामि सर्वतीर्थादनुत्तमम् ।
उत्तरे नर्मदाकूले शुक्लतीर्थं युधिष्ठिर
tasya tīrthasya cānyāni puṇyatvācchubhadarśanāt |
pṛthivyāṃ sarvatīrthāni kalāṃ nārhanti ṣoḍaśīm
||2||तस्य तीर्थस्य चान्यानि पुण्यत्वाच्छुभदर्शनात् ।
पृथिव्यां सर्वतीर्थानि कलां नार्हन्ति षोडशीम्
yudhiṣṭhira uvāca
tasya tīrthasya māhātmyaṃ śrotumicchāmi tattvataḥ |
bhrātṛbhiḥ sahitaḥ sarvaistathānyairdvijasattamaiḥ
||3||तस्य तीर्थस्य माहात्म्यं श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः ।
भ्रातृभिः सहितः सर्वैस्तथान्यैर्द्विजसत्तमैः
śrīmārkaṇḍeya uvāca
śuklatīrthasya cotpattimākarṇaya nareśvara |
yasya saṃdarśanādeva brahmahatyā pralīyate
||4||शुक्लतीर्थस्य चोत्पत्तिमाकर्णय नरेश्वर ।
यस्य संदर्शनादेव ब्रह्महत्या प्रलीयते
narmadā saritāṃ śreṣṭhā sarvapāpapraṇāśinī |
yacca bālyaṃ kṛtaṃ pāpaṃ darśanādeva naśyati
||5||नर्मदा सरितां श्रेष्ठा सर्वपापप्रणाशिनी ।
यच्च बाल्यं कृतं पापं दर्शनादेव नश्यति
mokṣadāni na sarvatra śuklatīrthamṛte nṛpa |
śuklatīrthasya māhātmyaṃ purāṇe yacchrutaṃ mayā
||6||मोक्षदानि न सर्वत्र शुक्लतीर्थमृते नृप ।
शुक्लतीर्थस्य माहात्म्यं पुराणे यच्छ्रुतं मया
samāgame munīnāṃ tu devānāṃ hi tathaiva ca |
kathitaṃ devadevena śitikaṇṭhena bhārata |
kailāse parvataśreṣṭhe tatte saṃkathayāmyaham
||7||समागमे मुनीनां तु देवानां हि तथैव च ।
कथितं देवदेवेन शितिकण्ठेन भारत ।
कैलासे पर्वतश्रेष्ठे तत्ते संकथयाम्यहम्
purā kṛtayugasyādau toṣituṃ girijāpatim |
tapaścacāra vipulaṃ viṣṇurvarṣasahasrakam |
vāyubhakṣo nirāhāraḥ śuklatīrthe vyavasthitaḥ
||8||पुरा कृतयुगस्यादौ तोषितुं गिरिजापतिम् ।
तपश्चचार विपुलं विष्णुर्वर्षसहस्रकम् ।
वायुभक्षो निराहारः शुक्लतीर्थे व्यवस्थितः
tataḥ pratyakṣatāmāgāddevadevo maheśvaraḥ |
prādurbhūtastu sahasā tatra tīrthe narādhipa
||9||ततः प्रत्यक्षतामागाद्देवदेवो महेश्वरः ।
प्रादुर्भूतस्तु सहसा तत्र तीर्थे नराधिप
krośadvayamidaṃ cakre bhuktimuktipradāyakam |
tasmiṃstīrthe naraḥ snātvā mucyate sarvakilbiṣaiḥ
||10||क्रोशद्वयमिदं चक्रे भुक्तिमुक्तिप्रदायकम् ।
तस्मिंस्तीर्थे नरः स्नात्वा मुच्यते सर्वकिल्बिषैः
gaṅgā kanakhale puṇyā kurukṣetre sarasvatī |
grāme vā yadi vāraṇye puṇyā sarvatra narmadā
||11||गङ्गा कनखले पुण्या कुरुक्षेत्रे सरस्वती ।
ग्रामे वा यदि वारण्ये पुण्या सर्वत्र नर्मदा
sarvauṣadhīnāmaśanaṃ pradhānaṃ sarveṣu peyeṣu jalaṃ pradhānam |
nidrā sukhānāṃ pramadā ratīnāṃ sarveṣu gātreṣu śiraḥ pradhānam
||12||सर्वौषधीनामशनं प्रधानं सर्वेषु पेयेषु जलं प्रधानम् ।
निद्रा सुखानां प्रमदा रतीनां सर्वेषु गात्रेषु शिरः प्रधानम्
snātasyāpi yathā puṇyaṃ lalāṭaṃ nṛpasattama |
śuklatīrthaṃ tathā puṇyaṃ narmadāyāṃ yudhiṣṭhira
||13||स्नातस्यापि यथा पुण्यं ललाटं नृपसत्तम ।
शुक्लतीर्थं तथा पुण्यं नर्मदायां युधिष्ठिर
saritāṃ ca yathā gaṅgā devatānāṃ janārdanaḥ |
śuklatīrthaṃ tathā puṇyaṃ narmadāyāṃ vyavasthitam
||14||सरितां च यथा गङ्गा देवतानां जनार्दनः ।
शुक्लतीर्थं तथा पुण्यं नर्मदायां व्यवस्थितम्
catuṣpadānāṃ surabhirvarṇānāṃ brāhmaṇo yathā |
pradhānaṃ sarvatīrthānāṃ śuklatīrthaṃ tathā nṛpa
||15||चतुष्पदानां सुरभिर्वर्णानां ब्राह्मणो यथा ।
प्रधानं सर्वतीर्थानां शुक्लतीर्थं तथा नृप
grahāṇāṃ tu yathādityo nakṣatrāṇāṃ yathā śaśī |
śiro vā sarvagātrāṇāṃ dharmāṇāṃ satyamiṣyate
||16||ग्रहाणां तु यथादित्यो नक्षत्राणां यथा शशी ।
शिरो वा सर्वगात्राणां धर्माणां सत्यमिष्यते
tathaiva pārtha tīrthānāṃ śuklatīrthamanuttamam |
durvijñeyo yathā loke paramātmā sanātanaḥ
||17||तथैव पार्थ तीर्थानां शुक्लतीर्थमनुत्तमम् ।
दुर्विज्ञेयो यथा लोके परमात्मा सनातनः
susūkṣmatvādanirdeśyaḥ śuklatīrthaṃ tathā nṛpa |
mandaprajñatvamāpanne mahāmohasamanvitaḥ
||18||सुसूक्ष्मत्वादनिर्देश्यः शुक्लतीर्थं तथा नृप ।
मन्दप्रज्ञत्वमापन्ने महामोहसमन्वितः
śuklatīrthaṃ nā jānāti narmadātaṭasaṃsthitam |
bahunātra kimuktena dharmaputra punaḥ punaḥ
||19||शुक्लतीर्थं ना जानाति नर्मदातटसंस्थितम् ।
बहुनात्र किमुक्तेन धर्मपुत्र पुनः पुनः
śuklatīrthaṃ mahāpuṇyaṃ samprāptaṃ kalmaṣakṣayāt |
yo'tra datte śucirbhūtvā ekaṃ revājalāñjalim
||20||शुक्लतीर्थं महापुण्यं सम्प्राप्तं कल्मषक्षयात् ।
योऽत्र दत्ते शुचिर्भूत्वा एकं रेवाजलाञ्जलिम्
kalpakoṭisahasrāṇi pitarastena tarpitāḥ
||21||कल्पकोटिसहस्राणि पितरस्तेन तर्पिताः
ekaḥ putro dharāpṛṣṭhe pitḥṇāmārtināśanaḥ |
cāṇakyo nāma rājābhūcchuklatīrthaṃ ca veda saḥ
||22||एकः पुत्रो धरापृष्ठे पित्ःणामार्तिनाशनः ।
चाणक्यो नाम राजाभूच्छुक्लतीर्थं च वेद सः
yudhiṣṭhira uvāca
ko'sau dvijavaraśreṣṭha cāṇakyo nāma nāmataḥ |
śuklatīrthasya yo vettā nānyo vettā hi kaścana
||23||कोऽसौ द्विजवरश्रेष्ठ चाणक्यो नाम नामतः ।
शुक्लतीर्थस्य यो वेत्ता नान्यो वेत्ता हि कश्चन
kenopāyena tattīrthaṃ tena jñātaṃ dharātale |
tadahaṃ śrotumicchāmi paraṃ kautūhalaṃ hi me
||24||केनोपायेन तत्तीर्थं तेन ज्ञातं धरातले ।
तदहं श्रोतुमिच्छामि परं कौतूहलं हि मे
śrīmārkaṇḍeya uvāca
ikṣvākuprabhavo rājā naptā śuddhodanasya ca |
cāṇakyo nāma rājarṣirbubhuje pṛthivīmimām
||25||इक्ष्वाकुप्रभवो राजा नप्ता शुद्धोदनस्य च ।
चाणक्यो नाम राजर्षिर्बुभुजे पृथिवीमिमाम्
vikrānto matimāñchūraḥ sarvalokairavañcitaḥ |
vañcitaḥ sahasā dhūrtavāyasābhyāṃ nṛpottamaḥ
||26||विक्रान्तो मतिमाञ्छूरः सर्वलोकैरवञ्चितः ।
वञ्चितः सहसा धूर्तवायसाभ्यां नृपोत्तमः
yudhiṣṭhira uvāca
kathaṃ sa vañcito rājā vāyasābhyāṃ kuto'thavā |
purā yena pratijñātaṃ dhīgarbheṇa mahātmanā
||27||कथं स वञ्चितो राजा वायसाभ्यां कुतोऽथवा ।
पुरा येन प्रतिज्ञातं धीगर्भेण महात्मना
na jīve vañcito'nyena prāṇāṃstyakṣye na saṃśayaḥ |
etanme vada viprendra paraṃ kautūhalaṃ mama
||28||न जीवे वञ्चितोऽन्येन प्राणांस्त्यक्ष्ये न संशयः ।
एतन्मे वद विप्रेन्द्र परं कौतूहलं मम
śrīmārkaṇḍeya uvāca
ātmānaṃ vañcitaṃ jñātvā tadā saṃgṛhya vāyasau |
preṣayāmāsa tīvreṇa daṇḍena yamasādanam
||29||आत्मानं वञ्चितं ज्ञात्वा तदा संगृह्य वायसौ ।
प्रेषयामास तीव्रेण दण्डेन यमसादनम्
vāyasāvūcatuḥ
sundopasundayoḥ putrāvāvāṃ kākatvamāgatau |
mā vadhīstvaṃ mahābhāga kasmiṃścitkāraṇāntare
||30||सुन्दोपसुन्दयोः पुत्रावावां काकत्वमागतौ ।
मा वधीस्त्वं महाभाग कस्मिंश्चित्कारणान्तरे
tāvāvāṃ kṛtasaṃkalpau tvayā kopena mānada |
nirastāvanirastau vā yāsyāvaḥ paramāṃ gatim
||31||तावावां कृतसंकल्पौ त्वया कोपेन मानद ।
निरस्तावनिरस्तौ वा यास्यावः परमां गतिम्
tadādeśaya rājendra kṛtvā tava mahatpriyam |
muktaśāpau bhaviṣyāvo brahmaṇo vacanaṃ tathā
||32||तदादेशय राजेन्द्र कृत्वा तव महत्प्रियम् ।
मुक्तशापौ भविष्यावो ब्रह्मणो वचनं तथा
tacchrutvā kākavacanaṃ cāṇakyo nṛpasattamaḥ |
nāhaṃ jīve viditvaivaṃ vañcitaḥ kena karhicit
||33||तच्छ्रुत्वा काकवचनं चाणक्यो नृपसत्तमः ।
नाहं जीवे विदित्वैवं वञ्चितः केन कर्हिचित्
tasmāttīrthaṃ vijānītaṃ yamasya sadane dvijau |
preṣayāmi yathānyāyaṃ śrutvā tatkathayiṣyathaḥ
||34||तस्मात्तीर्थं विजानीतं यमस्य सदने द्विजौ ।
प्रेषयामि यथान्यायं श्रुत्वा तत्कथयिष्यथः
tenaiva muktau tau kākau srakcandanavibhūṣitau |
śīghragau preṣayāmāsa yamasya sadanaṃ prati
||35||तेनैव मुक्तौ तौ काकौ स्रक्चन्दनविभूषितौ ।
शीघ्रगौ प्रेषयामास यमस्य सदनं प्रति
rājovāca
tatra dharmapuraṃ gatvā vicarantāvitastataḥ |
yadi pṛcchati dharmātmā yamaḥ saṃyamano mahān
||36||तत्र धर्मपुरं गत्वा विचरन्तावितस्ततः ।
यदि पृच्छति धर्मात्मा यमः संयमनो महान्
kuto vāmāgataṃ brūtaṃ kena vā bhūṣitāvubhau |
madīyā bhāratī tasya kathanīyā hyaśaṅkitam
||37||कुतो वामागतं ब्रूतं केन वा भूषितावुभौ ।
मदीया भारती तस्य कथनीया ह्यशङ्कितम्
ikṣvākusaṃbhavo rājā cāṇakyo nāma dhārmikaḥ |
dvādaśāhe mṛtasyāsya tarpitāvaśanādinā
||38||इक्ष्वाकुसंभवो राजा चाणक्यो नाम धार्मिकः ।
द्वादशाहे मृतस्यास्य तर्पितावशनादिना
tacchrutvā vacanaṃ rājño gatau tau yamasādanam |
krīḍitau prāṅgaṇe tasya srakcandanavibhūṣitau |
dharmarājena tau dṛṣṭau pṛṣṭau dhṛṣṭau ca vāyasau
||39||तच्छ्रुत्वा वचनं राज्ञो गतौ तौ यमसादनम् ।
क्रीडितौ प्राङ्गणे तस्य स्रक्चन्दनविभूषितौ ।
धर्मराजेन तौ दृष्टौ पृष्टौ धृष्टौ च वायसौ
yama uvāca
kutaḥ sthānātsamāyātau kena vā bhūṣitāvubhau |
vṛttaṃ vai kathyatāmetadvāyasāvaviśaṅkayā
||40||कुतः स्थानात्समायातौ केन वा भूषितावुभौ ।
वृत्तं वै कथ्यतामेतद्वायसावविशङ्कया
kākāvūcatuḥ
ikṣvākusambhavo rājā cāṇakyo nāma dhārmikaḥ |
dvādaśāhe mṛtasyāsya tarpitāvaśanādibhiḥ
||41||इक्ष्वाकुसम्भवो राजा चाणक्यो नाम धार्मिकः ।
द्वादशाहे मृतस्यास्य तर्पितावशनादिभिः
tayostadvacanaṃ śrutvā sadā vaivasvato yamaḥ |
citraguptaṃ kaliṃ kālaṃ vīkṣyatāmidamabravīt
||42||तयोस्तद्वचनं श्रुत्वा सदा वैवस्वतो यमः ।
चित्रगुप्तं कलिं कालं वीक्ष्यतामिदमब्रवीत्
aṇḍajasvedajātīnāṃ bhūtānāṃ sacarācare |
vihitaṃ lokakartḥṇāṃ sānnidhyaṃ brahmaṇā mama
||43||अण्डजस्वेदजातीनां भूतानां सचराचरे ।
विहितं लोककर्त्ःणां सान्निध्यं ब्रह्मणा मम
gataḥ kutra durācāraścāṇakyo nāmatastviha |
anviṣyatāṃ purāṇeṣu tvitihāseṣu yā gatiḥ
||44||गतः कुत्र दुराचारश्चाणक्यो नामतस्त्विह ।
अन्विष्यतां पुराणेषु त्वितिहासेषु या गतिः
tatastairdharmapālaistu dharmarājapracoditaiḥ |
nirīkṣitā purāṇoktā karmajā gatirāgatiḥ
||45||ततस्तैर्धर्मपालैस्तु धर्मराजप्रचोदितैः ।
निरीक्षिता पुराणोक्ता कर्मजा गतिरागतिः
tataḥ provāca vacanaṃ dharmo dharmabhṛtāṃ varaḥ |
śṛṇvatāṃ dharmapālānāṃ meghagambhīrayā girā
||46||ततः प्रोवाच वचनं धर्मो धर्मभृतां वरः ।
शृण्वतां धर्मपालानां मेघगम्भीरया गिरा
śuklatīrthe mṛtānāṃ tu narmadāvimale jale |
aṇḍajasvedajātīnāṃ na gatirmama sannidhau
||47||शुक्लतीर्थे मृतानां तु नर्मदाविमले जले ।
अण्डजस्वेदजातीनां न गतिर्मम सन्निधौ
tattīrthaṃ dhārmikaṃ loke brahmaviṣṇumaheśvaraiḥ |
nirmitaṃ parayā bhaktyā lokānāṃ hitakāmyayā
||48||तत्तीर्थं धार्मिकं लोके ब्रह्मविष्णुमहेश्वरैः ।
निर्मितं परया भक्त्या लोकानां हितकाम्यया
pāpopapātakairyuktā ye narā narmadājale |
śuklatīrthe mṛtāḥ śuddhā na te madviṣayāḥ kvacit
||49||पापोपपातकैर्युक्ता ये नरा नर्मदाजले ।
शुक्लतीर्थे मृताः शुद्धा न ते मद्विषयाः क्वचित्
etacchrutvā tu vacanaṃ tau kākau yamabhāṣitam |
āgatau śīghragau pārtha dṛṣṭvā yamapuraṃ mahat
||50||एतच्छ्रुत्वा तु वचनं तौ काकौ यमभाषितम् ।
आगतौ शीघ्रगौ पार्थ दृष्ट्वा यमपुरं महत्
pṛṣṭau tau praṇatau rājñā yathāvṛttaṃ yathāśrutam |
kathayāmāsatuḥ pārtha dānavau kākatāṃ gatau
||51||पृष्टौ तौ प्रणतौ राज्ञा यथावृत्तं यथाश्रुतम् ।
कथयामासतुः पार्थ दानवौ काकतां गतौ
asmātsthānādgatāvāvāṃ yamasya puramuttamam |
pṛthivyā dakṣiṇe bhāge hyatītya bahuyonijam
||52||अस्मात्स्थानाद्गतावावां यमस्य पुरमुत्तमम् ।
पृथिव्या दक्षिणे भागे ह्यतीत्य बहुयोनिजम्
tatpuraṃ kāmagaṃ divyaṃ svarṇaprākāratoraṇam |
anekagṛhasambādhaṃ maṇikāñcanabhūṣitam
||53||तत्पुरं कामगं दिव्यं स्वर्णप्राकारतोरणम् ।
अनेकगृहसम्बाधं मणिकाञ्चनभूषितम्
catuṣpathaiścatvaraiśca ghaṇṭāmārgopaśobhitam |
udyānavanasaṃchannaṃ padminīkhaṇḍamanditam
||54||चतुष्पथैश्चत्वरैश्च घण्टामार्गोपशोभितम् ।
उद्यानवनसंछन्नं पद्मिनीखण्डमन्दितम्
haṃsasārasasaṃghuṣṭaṃ kokilākulasaṃkulam |
siṃhavyāghragajākīrṇamṛkṣavānarasevitam
||55||हंससारससंघुष्टं कोकिलाकुलसंकुलम् ।
सिंहव्याघ्रगजाकीर्णमृक्षवानरसेवितम्
naranārīsamākīrṇaṃ nityotsavavibhūṣitam |
śaṃkhadundubhirnirghoṣairvīṇāveṇunināditam
||56||नरनारीसमाकीर्णं नित्योत्सवविभूषितम् ।
शंखदुन्दुभिर्निर्घोषैर्वीणावेणुनिनादितम्
yamamārge'pi vihitaṃ svargalokamivāparam |
gatau tatra punaścānyairyamadūtairyamājñayā
||57||यममार्गेऽपि विहितं स्वर्गलोकमिवापरम् ।
गतौ तत्र पुनश्चान्यैर्यमदूतैर्यमाज्ञया
viditau preṣitau tatra yatra devo jagatprabhuḥ |
prāṇasya bhītyā dṛṣṭo'sau siṃhāsanagataḥ prabhuḥ
||58||विदितौ प्रेषितौ तत्र यत्र देवो जगत्प्रभुः ।
प्राणस्य भीत्या दृष्टोऽसौ सिंहासनगतः प्रभुः
mahākāyo mahājaṅgho mahāskandho mahodaraḥ |
mahāvakṣā mahābāhurmahāvaktrekṣaṇo mahān
||59||महाकायो महाजङ्घो महास्कन्धो महोदरः ।
महावक्षा महाबाहुर्महावक्त्रेक्षणो महान्
mahāmahiṣamārūḍho mahāmukuṭabhūṣitaḥ |
tatrānyaśca kaliḥ kālaścitragupto mahāmatiḥ
||60||महामहिषमारूढो महामुकुटभूषितः ।
तत्रान्यश्च कलिः कालश्चित्रगुप्तो महामतिः
samāgatau tadā dṛṣṭau madhye jvalitapāvakau |
puṇyapāpāni jantūnāṃ śrutismṛtyarthapāragau
||61||समागतौ तदा दृष्टौ मध्ये ज्वलितपावकौ ।
पुण्यपापानि जन्तूनां श्रुतिस्मृत्यर्थपारगौ
vicārayantau satataṃ tiṣṭhāte tau divāniśam |
tato hyāvāṃ praṇāmānte yamena yamamūrtinā
||62||विचारयन्तौ सततं तिष्ठाते तौ दिवानिशम् ।
ततो ह्यावां प्रणामान्ते यमेन यममूर्तिना
pṛṣṭāvāgamane hetuṃ tamabrūva śṛṇuṣva tat |
ujjayinyāṃ mahīpālaścāṇakyo'bhūtpratāpavān
||63||पृष्टावागमने हेतुं तमब्रूव शृणुष्व तत् ।
उज्जयिन्यां महीपालश्चाणक्योऽभूत्प्रतापवान्
dvādaśāhe mṛtasyāsya bhuktvā prāptau yamālayam |
tato'smākaṃ vacaḥ śrutvā kampayitvā śiro yamaḥ
||64||द्वादशाहे मृतस्यास्य भुक्त्वा प्राप्तौ यमालयम् ।
ततोऽस्माकं वचः श्रुत्वा कम्पयित्वा शिरो यमः
uvāca vacanaṃ satyaṃ sabhāmadhye hasanniva |
asti tatkāraṇaṃ yena cāṇakyaḥ pāpapūruṣaḥ
||65||उवाच वचनं सत्यं सभामध्ये हसन्निव ।
अस्ति तत्कारणं येन चाणक्यः पापपूरुषः
nāyāto mama loke tu sarvapāpabhayaṃkare |
śuklatīrthe mṛtānāṃ tu narmadāyāṃ paraṃ padam
||66||नायातो मम लोके तु सर्वपापभयंकरे ।
शुक्लतीर्थे मृतानां तु नर्मदायां परं पदम्
jāyate sarvajantūnāṃ nātra kācidvicāraṇā |
avaśaḥ svavaśo vāpi jantustatkṣetramaṇḍale
||67||जायते सर्वजन्तूनां नात्र काचिद्विचारणा ।
अवशः स्ववशो वापि जन्तुस्तत्क्षेत्रमण्डले
mṛtaḥ sa vai na sandeho rudrasyānucaro bhavet |
taddharmavacanaṃ śrutvā nirgatya nagarādbahiḥ
||68||मृतः स वै न सन्देहो रुद्रस्यानुचरो भवेत् ।
तद्धर्मवचनं श्रुत्वा निर्गत्य नगराद्बहिः
paśyantau vividhāṃ ghorāṃ narake lokayātanām |
triṃśatkoṭyo hi ghorāṇāṃ narakāṇāṃ nṛpottama
||69||पश्यन्तौ विविधां घोरां नरके लोकयातनाम् ।
त्रिंशत्कोट्यो हि घोराणां नरकाणां नृपोत्तम
dṛṣṭā bhītau parāmārtigatau tatra mahāpathi |
narako rauravastatra mahāraurava eva ca
||70||दृष्टा भीतौ परामार्तिगतौ तत्र महापथि ।
नरको रौरवस्तत्र महारौरव एव च
peṣaṇaḥ śoṣaṇaścaiva kālasūtro'sthibhañjanaḥ |
tāmisraścāndhatāmisraḥ kṛmipūtivahastathā
||71||पेषणः शोषणश्चैव कालसूत्रोऽस्थिभञ्जनः ।
तामिस्रश्चान्धतामिस्रः कृमिपूतिवहस्तथा
dṛṣṭaścānyo mahājvālastatraiva viṣabhojanaḥ |
narakau daṃśamaśakau tathā yamalaparvatau
||72||दृष्टश्चान्यो महाज्वालस्तत्रैव विषभोजनः ।
नरकौ दंशमशकौ तथा यमलपर्वतौ
nadī vaitaraṇī dṛṣṭā sarvapāpapraṇāśinī |
śītalaṃ salilaṃ yatra pibanti hyamṛtopamam
||73||नदी वैतरणी दृष्टा सर्वपापप्रणाशिनी ।
शीतलं सलिलं यत्र पिबन्ति ह्यमृतोपमम्
tadeva nīraṃ pāpānāṃ śoṇitaṃ parivartate |
asipatravanaṃ cānyaddṛṣṭānyā mahatī śilā
||74||तदेव नीरं पापानां शोणितं परिवर्तते ।
असिपत्रवनं चान्यद्दृष्टान्या महती शिला
agnipuṃjanibhākārā viśālā śālmalī parā |
ityādayastathaivānye śatasāhasrasaṃjñitāḥ
||75||अग्निपुंजनिभाकारा विशाला शाल्मली परा ।
इत्यादयस्तथैवान्ये शतसाहस्रसंज्ञिताः
ghoraghoratarā dṛṣṭāḥ kliśyante yatra mānavāḥ |
vācikairmānasaiḥ pāpaiḥ karmajaiśca pṛthagvidhaiḥ
||76||घोरघोरतरा दृष्टाः क्लिश्यन्ते यत्र मानवाः ।
वाचिकैर्मानसैः पापैः कर्मजैश्च पृथग्विधैः
ahaṃkārakṛtairdoṣairmāyāvacanapūrvakaiḥ |
pitā mātā gururbhrātā anāthā vikalendriyāḥ
||77||अहंकारकृतैर्दोषैर्मायावचनपूर्वकैः ।
पिता माता गुरुर्भ्राता अनाथा विकलेन्द्रियाः
bhramanti noddhṛtā yeṣāṃ gatisteṣāṃ hi raurave |
tatra te dvādaśābdāni kṣapitvā raurave'dhamāḥ
||78||भ्रमन्ति नोद्धृता येषां गतिस्तेषां हि रौरवे ।
तत्र ते द्वादशाब्दानि क्षपित्वा रौरवेऽधमाः
iha mānuṣyake loke dīnāndhāśca bhavanti te |
devabrahmasvahartḥṇāṃ narāṇāṃ pāpakarmaṇām
||79||इह मानुष्यके लोके दीनान्धाश्च भवन्ति ते ।
देवब्रह्मस्वहर्त्ःणां नराणां पापकर्मणाम्
mahārauravamāśritya dhruvaṃ vāso yamālaye |
tataḥ kālena mahatā pāpāḥ pāpena veṣṭitāḥ
||80||महारौरवमाश्रित्य ध्रुवं वासो यमालये ।
ततः कालेन महता पापाः पापेन वेष्टिताः
jāyante kaṇṭakairbhinnāḥ kośe vā kośakārakāḥ |
mṛgapakṣivihaṅgānāṃ ghātakā māṃsabhakṣakāḥ
||81||जायन्ते कण्टकैर्भिन्नाः कोशे वा कोशकारकाः ।
मृगपक्षिविहङ्गानां घातका मांसभक्षकाः
peṣaṇaṃ narakaṃ yānti śoṣaṇaṃ jīvabandhanāt |
tatratyāṃ yātanāṃ ghorāṃ sahitvā śāstracoditām
||82||पेषणं नरकं यान्ति शोषणं जीवबन्धनात् ।
तत्रत्यां यातनां घोरां सहित्वा शास्त्रचोदिताम्
iha mānuṣyatāṃ prāpya paṅgvandhabadhirā narāḥ |
gavārthe brāhmaṇārthe ca hyanṛtaṃ vadatāmiha
||83||इह मानुष्यतां प्राप्य पङ्ग्वन्धबधिरा नराः ।
गवार्थे ब्राह्मणार्थे च ह्यनृतं वदतामिह
patanaṃ jāyate puṃsāṃ narake kālasūtrake |
tatratyā yātanā ghorā vihitā śāstrakartṛbhiḥ
||84||पतनं जायते पुंसां नरके कालसूत्रके ।
तत्रत्या यातना घोरा विहिता शास्त्रकर्तृभिः
bhuktvā samāgatā hyatra te yāsyantyantyajāṃ gatim |
bandhayanti ca ye jīvāṃstyaktvātmakulasantatim
||85||भुक्त्वा समागता ह्यत्र ते यास्यन्त्यन्त्यजां गतिम् ।
बन्धयन्ति च ये जीवांस्त्यक्त्वात्मकुलसन्ततिम्
patanti nātra sandeho narake te'sthibhañjane |
tatra varṣaśatasyānta iha mānuṣyatāṃ gatāḥ
||86||पतन्ति नात्र सन्देहो नरके तेऽस्थिभञ्जने ।
तत्र वर्षशतस्यान्त इह मानुष्यतां गताः
kubjā vāmanakāḥ pāpā jāyante duḥkhabhāginaḥ |
ye tyajanti svakāṃ bhāryāṃ mūḍhāḥ paṇḍitamāninaḥ
||87||कुब्जा वामनकाः पापा जायन्ते दुःखभागिनः ।
ये त्यजन्ति स्वकां भार्यां मूढाः पण्डितमानिनः
te yānti narakaṃ ghoraṃ tāmisraṃ nātra saṃśayaḥ |
tatra varṣaśatasyānte iha mānuṣyatāṃ gatāḥ
||88||ते यान्ति नरकं घोरं तामिस्रं नात्र संशयः ।
तत्र वर्षशतस्यान्ते इह मानुष्यतां गताः
duścarmāṇo durbhagāśca jāyante mānavā hi te |
mānakūṭaṃ tulākūṭaṃ kūṭakaṃ tu vadanti ye
||89||दुश्चर्माणो दुर्भगाश्च जायन्ते मानवा हि ते ।
मानकूटं तुलाकूटं कूटकं तु वदन्ति ये
narake te'ndhatāmisre prapacyante narādhamāḥ |
śatasāhasrikaṃ kālamuṣitvā tatra te narāḥ
||90||नरके तेऽन्धतामिस्रे प्रपच्यन्ते नराधमाः ।
शतसाहस्रिकं कालमुषित्वा तत्र ते नराः
iha śatrugṛhe tvandhā bhramante dīnamūrtayaḥ |
pitṛdevadvijebhyo'nnamadattvā ye'tra bhuñjate
||91||इह शत्रुगृहे त्वन्धा भ्रमन्ते दीनमूर्तयः ।
पितृदेवद्विजेभ्योऽन्नमदत्त्वा येऽत्र भुञ्जते
narake kṛmibhakṣye te patanti svātmapoṣakāḥ |
tataḥ prasūtikāle hi kṛmibhuktaśca savraṇaḥ
||92||नरके कृमिभक्ष्ये ते पतन्ति स्वात्मपोषकाः ।
ततः प्रसूतिकाले हि कृमिभुक्तश्च सव्रणः
jāyate'śucigandho'tra parabhāgyopajīvakaḥ |
svakarmavicyutāḥ pāpā varṇāśramavivarjitāḥ
||93||जायतेऽशुचिगन्धोऽत्र परभाग्योपजीवकः ।
स्वकर्मविच्युताः पापा वर्णाश्रमविवर्जिताः
narake pūyasampūrṇe kliśyante hyayutaṃ samāḥ |
pūrṇe tatra tataḥ kāle prāpya mānuṣyakaṃ bhavam
||94||नरके पूयसम्पूर्णे क्लिश्यन्ते ह्ययुतं समाः ।
पूर्णे तत्र ततः काले प्राप्य मानुष्यकं भवम्
udvejanīyā bhūtānāṃ jāyante vyādhibhirvṛtāḥ |
agnido garadaścaiva lobhamohānvito naraḥ
||95||उद्वेजनीया भूतानां जायन्ते व्याधिभिर्वृताः ।
अग्निदो गरदश्चैव लोभमोहान्वितो नरः
narake viṣasampūrṇe nimajjati durātmavān |
tatra varṣaśatātkālādunmajjanamavasthitaḥ
||96||नरके विषसम्पूर्णे निमज्जति दुरात्मवान् ।
तत्र वर्षशतात्कालादुन्मज्जनमवस्थितः
bhuvi mānuṣatāṃ prāpya kṛpaṇo jāyate punaḥ |
pādukopānahau chatraṃ śayyāṃ prāvaraṇāni ca
||97||भुवि मानुषतां प्राप्य कृपणो जायते पुनः ।
पादुकोपानहौ छत्रं शय्यां प्रावरणानि च
adattvā daṃśamaśakairbhakṣyante janyasaptatim |
piturdravyāpahartārastāḍanakrośane ratāḥ
||98||अदत्त्वा दंशमशकैर्भक्ष्यन्ते जन्यसप्ततिम् ।
पितुर्द्रव्यापहर्तारस्ताडनक्रोशने रताः
pīḍanaṃ kriyate teṣāṃ yatra tau yugmaparvatau |
yā sā vaitaraṇī ghorā nadī raktapravāhinī
||99||पीडनं क्रियते तेषां यत्र तौ युग्मपर्वतौ ।
या सा वैतरणी घोरा नदी रक्तप्रवाहिनी
pibanti rudhiraṃ tatra ye'bhiyānti rajasvalām |
asipatravane ghore pīḍyante pāpakāriṇaḥ
||100||पिबन्ति रुधिरं तत्र येऽभियान्ति रजस्वलाम् ।
असिपत्रवने घोरे पीड्यन्ते पापकारिणः
parapīḍākarā nityaṃ ye naro'ntyajagāminaḥ |
gurudāraratānāṃ tu mahāpātakināmapi
||101||परपीडाकरा नित्यं ये नरोऽन्त्यजगामिनः ।
गुरुदाररतानां तु महापातकिनामपि
śilāvagūhanaṃ teṣāṃ jāyate janmasaptatim |
jvalantīmāyasīṃ ghorāṃ bahukaṇṭakasaṃvṛtām
||102||शिलावगूहनं तेषां जायते जन्मसप्ततिम् ।
ज्वलन्तीमायसीं घोरां बहुकण्टकसंवृताम्
śālmalīṃ te'vagūhanti paradāraratā hi ye |
parasya yoṣitaṃ hṛtvā brahmasvamapahṛtya ca
||103||शाल्मलीं तेऽवगूहन्ति परदाररता हि ये ।
परस्य योषितं हृत्वा ब्रह्मस्वमपहृत्य च
araṇye nirjale deśe sa bhavetkrūrarākṣasaḥ |
devasvaṃ brāhmaṇasvaṃ ca lobhenaivāharecca yaḥ
||104||अरण्ये निर्जले देशे स भवेत्क्रूरराक्षसः ।
देवस्वं ब्राह्मणस्वं च लोभेनैवाहरेच्च यः
sa pāpātmā pare loke gṛdhrocchiṣṭena jīvati |
evamādīni pāpāni bhuñjante yamaśāsanāt
||105||स पापात्मा परे लोके गृध्रोच्छिष्टेन जीवति ।
एवमादीनि पापानि भुञ्जन्ते यमशासनात्
yeṣāṃ tu darśanādeva śravaṇājjāyate bhayam |
tathā dānaphalaṃ cānye bhuñjānā yamamandire
||106||येषां तु दर्शनादेव श्रवणाज्जायते भयम् ।
तथा दानफलं चान्ये भुञ्जाना यममन्दिरे
dṛṣṭāḥ śrutaṃ kathayatāṃ dūtānāṃ ca yamājñayā |
rathairanye gajairanye kecidvājibhirāvṛtāḥ
||107||दृष्टाः श्रुतं कथयतां दूतानां च यमाज्ञया ।
रथैरन्ये गजैरन्ये केचिद्वाजिभिरावृताः
dṛṣṭāstatra mahābhāga tapaḥsaṃcayasaṃsthitāḥ |
godātā svarṇadātā ca bhūmiratnapradā narāḥ
||108||दृष्टास्तत्र महाभाग तपःसंचयसंस्थिताः ।
गोदाता स्वर्णदाता च भूमिरत्नप्रदा नराः
śayyāśanagṛhādīnāṃ sa lokaḥ kāmado nṛṇām |
annaṃ pānīyasahitaṃ dadate ye'tra mānavāḥ
||109||शय्याशनगृहादीनां स लोकः कामदो नृणाम् ।
अन्नं पानीयसहितं ददते येऽत्र मानवाः
tatra tṛptāḥ susaṃtuṣṭāḥ krīḍante yamasādane |
atra yaddīyate dānamapi vālāgramātrakam
||110||तत्र तृप्ताः सुसंतुष्टाः क्रीडन्ते यमसादने ।
अत्र यद्दीयते दानमपि वालाग्रमात्रकम्
tadakṣayaphalaṃ sarvaṃ śuklatīrthe nṛpottama |
etatte kathitaṃ sarvaṃ yaddṛṣṭaṃ yacca vai śrutam
||111||तदक्षयफलं सर्वं शुक्लतीर्थे नृपोत्तम ।
एतत्ते कथितं सर्वं यद्दृष्टं यच्च वै श्रुतम्
kuruṣva yadabhipretaṃ yadi śaknoṣi mucyatām |
tayostadvacanaṃ śrutvā cāṇakyo hṛṣṭamānasaḥ
||112||कुरुष्व यदभिप्रेतं यदि शक्नोषि मुच्यताम् ।
तयोस्तद्वचनं श्रुत्वा चाणक्यो हृष्टमानसः
visarjayāmāsa khagāvabhinandya punaḥpunaḥ |
tābhyāṃ gatābhyāṃ sarvasvaṃ dattvā vipreṣu bhārata
||113||विसर्जयामास खगावभिनन्द्य पुनःपुनः ।
ताभ्यां गताभ्यां सर्वस्वं दत्त्वा विप्रेषु भारत
kāmakrodhau parityajya jagāmāmaraparvatam |
tatra baddhvoḍupaṃ gāḍhaṃ kṛṣṇarajjvāvalambitam
||114||कामक्रोधौ परित्यज्य जगामामरपर्वतम् ।
तत्र बद्ध्वोडुपं गाढं कृष्णरज्ज्वावलम्बितम्
plavamāno jagāmā'śu dhyāyandevaṃ janārdanam |
ārogyaṃ bhāskarādiccheddhanaṃ vai jātavedasaḥ
||115||प्लवमानो जगामाऽशु ध्यायन्देवं जनार्दनम् ।
आरोग्यं भास्करादिच्छेद्धनं वै जातवेदसः
prāpnoti jñānamīśānānmokṣaṃ prāpnoti keśavāt |
nīlaṃ raktaṃ tadabhavanmecakaṃ yaddhi sūtrakam
||116||प्राप्नोति ज्ञानमीशानान्मोक्षं प्राप्नोति केशवात् ।
नीलं रक्तं तदभवन्मेचकं यद्धि सूत्रकम्
śuddhasphaṭikasaṅkāśaṃ dṛṣṭvā rajjuṃ mahāmatiḥ |
āplutya vimale toye gato'sau vaiṣṇavaṃ padam
||117||शुद्धस्फटिकसङ्काशं दृष्ट्वा रज्जुं महामतिः ।
आप्लुत्य विमले तोये गतोऽसौ वैष्णवं पदम्
gāyanti yadvedavidaḥ purāṇaṃ nārāyaṇaṃ śāśvatamacyutāhvayam |
prāptaḥ sa taṃ rājasuto mahātmā nikṣipya dehaṃ śubhaśuklatīrthe
||118||गायन्ति यद्वेदविदः पुराणं नारायणं शाश्वतमच्युताह्वयम् ।
प्राप्तः स तं राजसुतो महात्मा निक्षिप्य देहं शुभशुक्लतीर्थे
eṣā te kathitā rājansiddhiścāṇakyabhūbhṛtaḥ |
tathānyattava vakṣyāmi śṛṇuṣvaikāgramānasaḥ
||119||एषा ते कथिता राजन्सिद्धिश्चाणक्यभूभृतः ।
तथान्यत्तव वक्ष्यामि शृणुष्वैकाग्रमानसः
iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcama āvantyakhaṇḍe revākhaṇḍe cāṇakyasiddhiprāptivarṇanaṃ nāma pañcapañcāśadadhikaśatatamo'dhyāyaḥ ||