kanakhaleśvaratīrthamāhātmyavarṇanam
śrīmārkaṇḍeya uvāca
tato gacchenmahīpāla tīrthaṃ kanakhalottamam |
garuḍena tapastaptaṃ pūjayitvā maheśvaram
||1||ततो गच्छेन्महीपाल तीर्थं कनखलोत्तमम् ।
गरुडेन तपस्तप्तं पूजयित्वा महेश्वरम्
divyaṃ varṣaśataṃ yāvajjātamātreṇa bhārata |
tapojapaiḥ kṛśībhūto dṛṣṭo devena śambhunā
||2||दिव्यं वर्षशतं यावज्जातमात्रेण भारत ।
तपोजपैः कृशीभूतो दृष्टो देवेन शम्भुना
tatastuṣṭo mahādevo vainateyaṃ manojavam |
uvāca paramaṃ vākyaṃ vinatānandavardhanam
||3||ततस्तुष्टो महादेवो वैनतेयं मनोजवम् ।
उवाच परमं वाक्यं विनतानन्दवर्धनम्
prasannaste mahābhāga varaṃ varaya suvrata |
durlabhaṃ triṣu lokeṣu dadāmi tava khecara
||4||प्रसन्नस्ते महाभाग वरं वरय सुव्रत ।
दुर्लभं त्रिषु लोकेषु ददामि तव खेचर
garuḍa uvāca
icchāmi vāhanaṃ viṣṇordvijendratvaṃ sureśvara |
prasanne tvayi me sarvaṃ bhavatviti matirmama
||5||इच्छामि वाहनं विष्णोर्द्विजेन्द्रत्वं सुरेश्वर ।
प्रसन्ने त्वयि मे सर्वं भवत्विति मतिर्मम
śrīmaheśa uvāca
durlabhaḥ prāṇināṃ tāta yo varaḥ prārthito'nagha |
devadevasya vāhanaṃ dvijendratvaṃ sudurlabham
||6||दुर्लभः प्राणिनां तात यो वरः प्रार्थितोऽनघ ।
देवदेवस्य वाहनं द्विजेन्द्रत्वं सुदुर्लभम्
nārāyaṇodare sarvaṃ trailokyaṃ sacarācaram |
tvayā sa kathamūhyeta devadevo jagadguruḥ
||7||नारायणोदरे सर्वं त्रैलोक्यं सचराचरम् ।
त्वया स कथमूह्येत देवदेवो जगद्गुरुः
tenaiva sthāpitaścendrastrailokye sacarācare |
kathamanyasya cendratvaṃ bhavatīti sudurlabham
||8||तेनैव स्थापितश्चेन्द्रस्त्रैलोक्ये सचराचरे ।
कथमन्यस्य चेन्द्रत्वं भवतीति सुदुर्लभम्
tathāpi mama vākyena vāhanaṃ tvaṃ bhaviṣyasi |
śaṅkhacakragadāpāṇervahato'pi jagattrayam
||9||तथापि मम वाक्येन वाहनं त्वं भविष्यसि ।
शङ्खचक्रगदापाणेर्वहतोऽपि जगत्त्रयम्
indrastvaṃ pakṣiṇāṃ madhye bhaviṣyasi na saṃśayaḥ |
iti dattvā varaṃ tasmā antardhānaṃ gato haraḥ
||10||इन्द्रस्त्वं पक्षिणां मध्ये भविष्यसि न संशयः ।
इति दत्त्वा वरं तस्मा अन्तर्धानं गतो हरः
tato gate mahādeve hyuruṇasyānujo nṛpa |
ārādhayāmāsa tadā cāmuṇḍāṃ muṇḍamaṇḍitām
||11||ततो गते महादेवे ह्युरुणस्यानुजो नृप ।
आराधयामास तदा चामुण्डां मुण्डमण्डिताम्
śmaśānavāsinīṃ devīṃ bahubhūtasamanvitām |
yoginīṃ yogasaṃsiddhāṃ vasāmāṃsāsavapriyām
||12||श्मशानवासिनीं देवीं बहुभूतसमन्विताम् ।
योगिनीं योगसंसिद्धां वसामांसासवप्रियाम्
dhyātamātrā tu tenaiva pratyakṣā hyabhavattadā |
jālaṃdhare ca yā siddhiḥ kaulīne uḍḍiśe pare
||13||ध्यातमात्रा तु तेनैव प्रत्यक्षा ह्यभवत्तदा ।
जालंधरे च या सिद्धिः कौलीने उड्डिशे परे
samagrā sā bhṛgukṣetre siddhakṣetre tu saṃsthitā |
cāmuṇḍā tatra sā devī siddhakṣetre vyavasthitā
||14||समग्रा सा भृगुक्षेत्रे सिद्धक्षेत्रे तु संस्थिता ।
चामुण्डा तत्र सा देवी सिद्धक्षेत्रे व्यवस्थिता
saṃstutā ṛṣibhirdevairyogakṣemārthasiddhaye |
vinatānandajananastatra tāṃ yoginīṃ nṛpa |
bhaktyā prasādayāmāsa stotrairvaidikalaukikaiḥ
||15||संस्तुता ऋषिभिर्देवैर्योगक्षेमार्थसिद्धये ।
विनतानन्दजननस्तत्र तां योगिनीं नृप ।
भक्त्या प्रसादयामास स्तोत्रैर्वैदिकलौकिकैः
garuḍa uvāca
oṃ yā sā kṣutkṣāmakaṇṭhā navarudhiramukhā pretapadmāsanasthā bhūtānāṃ vṛndavṛndaiḥ pitṛvananilayā krīḍate śūlahastā |
śastradhvastapravīravrajarudhiragalanmuṇḍamālottarīyā devī śrīvīramātā vimalaśaśinibhā pātu vaścarmamuṇḍā
||16||ओं या सा क्षुत्क्षामकण्ठा नवरुधिरमुखा प्रेतपद्मासनस्था भूतानां वृन्दवृन्दैः पितृवननिलया क्रीडते शूलहस्ता ।
शस्त्रध्वस्तप्रवीरव्रजरुधिरगलन्मुण्डमालोत्तरीया देवी श्रीवीरमाता विमलशशिनिभा पातु वश्चर्ममुण्डा
yā sā kṣutkṣāmakaṇṭhā vikṛtabhayakarī trāsinī duṣkṛtānāṃ muñcajjvālākalāpairdaśanakasamasaiḥ khādati pretamāṃsam |
yā sā dordaṇḍacaṇḍairḍamaruraṇaraṇāṭopaṭaṃkāraghaṇṭaiḥ kalpāntotpātavātāhatapaṭupaṭahairvalgate bhūtamātā |
kṣutkṣāmā śuṣkakukṣiḥ khavarataranaravaraiḥ kṣodati pretamāṃsaṃ muñcantī cāṭṭahāsaṃ ghuraghuritaravā pātu vaścarmamuṇḍā
||17||या सा क्षुत्क्षामकण्ठा विकृतभयकरी त्रासिनी दुष्कृतानां मुञ्चज्ज्वालाकलापैर्दशनकसमसैः खादति प्रेतमांसम् ।
या सा दोर्दण्डचण्डैर्डमरुरणरणाटोपटंकारघण्टैः कल्पान्तोत्पातवाताहतपटुपटहैर्वल्गते भूतमाता ।
क्षुत्क्षामा शुष्ककुक्षिः खवरतरनरवरैः क्षोदति प्रेतमांसं मुञ्चन्ती चाट्टहासं घुरघुरितरवा पातु वश्चर्ममुण्डा
yā sā nimnodarābhā vikṛtabhavabhayatrāsinī śūlahastā cāmuṇḍā muṇḍaghātā raṇaraṇitaraṇajhallarīnādaramyā |
trailokyaṃ trāsayanti kakahakahakahairghorarāvairanekairnṛtyantī mātṛmadhye pitṛvananilayā pātu vaścarmamuṇḍā
||18||या सा निम्नोदराभा विकृतभवभयत्रासिनी शूलहस्ता चामुण्डा मुण्डघाता रणरणितरणझल्लरीनादरम्या ।
त्रैलोक्यं त्रासयन्ति ककहकहकहैर्घोररावैरनेकैर्नृत्यन्ती मातृमध्ये पितृवननिलया पातु वश्चर्ममुण्डा
yā dhatte viśvamakhilaṃ nijāṃśena mahojjvalā |
kanakaprasave līnā pātu māṃ kanakeśvarī
||19||या धत्ते विश्वमखिलं निजांशेन महोज्ज्वला ।
कनकप्रसवे लीना पातु मां कनकेश्वरी
himādrisambhavā devī dayādarśitavigrahā |
śivapriyā śive saktā pātu māṃ kanakeśvarī
||20||हिमाद्रिसम्भवा देवी दयादर्शितविग्रहा ।
शिवप्रिया शिवे सक्ता पातु मां कनकेश्वरी
anādijagadādiryā ratnagarbhā vasupriyā |
rathāṅgapāṇinā padmā pātu māṃ kanakeśvarī
||21||अनादिजगदादिर्या रत्नगर्भा वसुप्रिया ।
रथाङ्गपाणिना पद्मा पातु मां कनकेश्वरी
sāvitrī yā ca gāyatrī mṛḍānī vāgathendirā |
smartḥṇāṃ yā sukhaṃ datte pātu māṃ kanakeśvarī
||22||सावित्री या च गायत्री मृडानी वागथेन्दिरा ।
स्मर्त्ःणां या सुखं दत्ते पातु मां कनकेश्वरी
saumyāsaumyaiḥ sadā rūpaiḥ sṛjatyavati yā jagat |
parā śaktiḥ parā buddhiḥ pātu māṃ kanakeśvarī
||23||सौम्यासौम्यैः सदा रूपैः सृजत्यवति या जगत् ।
परा शक्तिः परा बुद्धिः पातु मां कनकेश्वरी
brahmaṇaḥ sargasamaye sṛjyaśaktiḥ parā tu yā |
jaganmāyā jagaddhātrī pātu māṃ kanakeśvarī
||24||ब्रह्मणः सर्गसमये सृज्यशक्तिः परा तु या ।
जगन्माया जगद्धात्री पातु मां कनकेश्वरी
viśvasya pālane viṣṇoryā śaktiḥ paripālikā |
madanonmādinī mukhyā pātu māṃ kanakeśvarī
||25||विश्वस्य पालने विष्णोर्या शक्तिः परिपालिका ।
मदनोन्मादिनी मुख्या पातु मां कनकेश्वरी
viśvasaṃlayane mukhyā yā rudreṇa samāśritā |
raudrī śaktiḥ śivānantā pātu māṃ kanakeśvarī
||26||विश्वसंलयने मुख्या या रुद्रेण समाश्रिता ।
रौद्री शक्तिः शिवानन्ता पातु मां कनकेश्वरी
kailāsasānusaṃrūḍha kanakaprasaveśayā |
bhasmakābhihṛtā pūrvaṃ pātu māṃ kanakeśvarī
||27||कैलाससानुसंरूढ कनकप्रसवेशया ।
भस्मकाभिहृता पूर्वं पातु मां कनकेश्वरी
patiprabhāvamicchantī trasyantī yā vinā patim |
abalā tvekabhāvā ca pātu māṃ kanakeśvarī
||28||पतिप्रभावमिच्छन्ती त्रस्यन्ती या विना पतिम् ।
अबला त्वेकभावा च पातु मां कनकेश्वरी
viśvasaṃrakṣaṇe saktā rakṣitā kanakena yā |
ā brahmastambajananī pātu māṃ kanakeśvarī
||29||विश्वसंरक्षणे सक्ता रक्षिता कनकेन या ।
आ ब्रह्मस्तम्बजननी पातु मां कनकेश्वरी
brahmaviṣṇvīśvarāḥ śaktyā śarīragrahaṇaṃ yayā |
prāpitāḥ prathamā śaktiḥ pātu māṃ kanakeśvarī
||30||ब्रह्मविष्ण्वीश्वराः शक्त्या शरीरग्रहणं यया ।
प्रापिताः प्रथमा शक्तिः पातु मां कनकेश्वरी
śrutvā tu garuḍenoktaṃ devīvṛttacatuṣṭayam |
prasannā saṃmukhī bhūtvā vākyametaduvāca ha
||31||श्रुत्वा तु गरुडेनोक्तं देवीवृत्तचतुष्टयम् ।
प्रसन्ना संमुखी भूत्वा वाक्यमेतदुवाच ह
śrīcāmuṇḍovāca
prasannā te mahāsattva varaṃ varaya vāñchitam |
dadāmi te dvijaśreṣṭha yatte manasi rocate
||32||प्रसन्ना ते महासत्त्व वरं वरय वाञ्छितम् ।
ददामि ते द्विजश्रेष्ठ यत्ते मनसि रोचते
garuḍa uvāca
ajaraścāmaraścaiva adhṛṣyaśca surāsuraiḥ |
tava prasādāccaivānyairajeyaśca bhavāmyaham
||33||अजरश्चामरश्चैव अधृष्यश्च सुरासुरैः ।
तव प्रसादाच्चैवान्यैरजेयश्च भवाम्यहम्
tvayā cātra sadā devi sthātavyaṃ tīrthasannidhau |
mārkaṇḍeya uvāca - evaṃ bhaviṣyatītyuktvā devī devairabhiṣṭutā
||34||त्वया चात्र सदा देवि स्थातव्यं तीर्थसन्निधौ ।
मार्कण्डेय उवाच - एवं भविष्यतीत्युक्त्वा देवी देवैरभिष्टुता
jagāmākāśamāviśya bhūtasaṅghasamanvitā |
yadā lakṣmyā nṛpaśreṣṭha sthāpitaṃ puramuttamam
||35||जगामाकाशमाविश्य भूतसङ्घसमन्विता ।
यदा लक्ष्म्या नृपश्रेष्ठ स्थापितं पुरमुत्तमम्
anumānya tadā devīṃ kṛtaṃ tasyāṃ samarpitam |
lakṣmīruvāca - rakṣaṇāya mayā devi yogakṣemārthasiddhaye
||36||अनुमान्य तदा देवीं कृतं तस्यां समर्पितम् ।
लक्ष्मीरुवाच - रक्षणाय मया देवि योगक्षेमार्थसिद्धये
mātṛvatpratipālyaṃ te sadā devi puraṃ mama |
garuḍo'pi tataḥ snātvā sampūjya kanakeśvarīm
||37||मातृवत्प्रतिपाल्यं ते सदा देवि पुरं मम ।
गरुडोऽपि ततः स्नात्वा सम्पूज्य कनकेश्वरीम्
tīrthaṃ tatraiva saṃsthāpya jagāmākāśamuttamam |
tatra tīrthe tu yaḥ snātvā pūjayetpitṛdevatāḥ
||38||तीर्थं तत्रैव संस्थाप्य जगामाकाशमुत्तमम् ।
तत्र तीर्थे तु यः स्नात्वा पूजयेत्पितृदेवताः
sarvakāmasamṛddhasya yajñasya phalamaśnute |
gandhapuṣpādibhiryastu pūjayetkanakeśvaram
||39||सर्वकामसमृद्धस्य यज्ञस्य फलमश्नुते ।
गन्धपुष्पादिभिर्यस्तु पूजयेत्कनकेश्वरम्
tasya yogaiśvaryasiddhiryogapīṭheṣu jāyate |
mṛto yogeśvaraṃ lokaṃ jayaśabdādimaṅgalaiḥ |
sa gacchennātra sandeho yoginīgaṇasaṃyutaḥ
||40||तस्य योगैश्वर्यसिद्धिर्योगपीठेषु जायते ।
मृतो योगेश्वरं लोकं जयशब्दादिमङ्गलैः ।
स गच्छेन्नात्र सन्देहो योगिनीगणसंयुतः
iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcama āvantyakhaṇḍe revākhaṇḍe kanakhaleśvaratīrthamāhātmyavarṇanaṃ nāma ṣaḍaśītyuttaraśatatamo'dhyāyaḥ ||