yaistu tīrthāvalīgumphaḥ pūrvoktairekataḥ kṛtaḥ
śrīsūta uvāca
tathaiva tīrthastabakān vakṣye'hamṛṣisattamāḥ |
yaistu tīrthāvalīgumphaḥ pūrvoktairekataḥ kṛtaḥ
||1||तथैव तीर्थस्तबकान् वक्ष्येऽहमृषिसत्तमाः ।
यैस्तु तीर्थावलीगुम्फः पूर्वोक्तैरेकतः कृतः
vibhakto bhaktalokānāmānandaprathanaḥ śubhaḥ |
mṛkaṇḍatanayaḥ pūrvaṃ prāha pārthāya pṛcchate
||2||विभक्तो भक्तलोकानामानन्दप्रथनः शुभः ।
मृकण्डतनयः पूर्वं प्राह पार्थाय पृच्छते
yathā tathāhaṃ vakṣyāmi tīrthānāṃ stabakāniha |
śivāmbupānajā puṇyā revā kalpalatā kila
||3||यथा तथाहं वक्ष्यामि तीर्थानां स्तबकानिह ।
शिवाम्बुपानजा पुण्या रेवा कल्पलता किल
tīradvayodbhūtatīrthaprasūnaiḥ puṣpitā śubhā |
yatpuṇyagandhalakṣmyā vai trailokyaṃ surabhīkṛtam
||4||तीरद्वयोद्भूततीर्थप्रसूनैः पुष्पिता शुभा ।
यत्पुण्यगन्धलक्ष्म्या वै त्रैलोक्यं सुरभीकृतम्
tatpuṣpamakarandasya rasāsvādaviduttamaḥ |
bhramaraḥ khalu mārkaṇḍo munirmatimatāṃ varaḥ
||5||तत्पुष्पमकरन्दस्य रसास्वादविदुत्तमः ।
भ्रमरः खलु मार्कण्डो मुनिर्मतिमतां वरः
tatpuṣpamālāṃ hṛdaye tīrthastabakacitritām |
dadhāti satataṃ puṇyāṃ munirbhṛgukulodvahaḥ |
tasyāḥ stabakasaṃsthānaṃ vakṣye'hamṛṣisattamāḥ
||6||तत्पुष्पमालां हृदये तीर्थस्तबकचित्रिताम् ।
दधाति सततं पुण्यां मुनिर्भृगुकुलोद्वहः ।
तस्याः स्तबकसंस्थानं वक्ष्येऽहमृषिसत्तमाः
oṅkāratīrthamārabhya yāvatpaścimasāgaram |
saṃgamāḥ pañcatriṃśadvai nadīnāṃ pāpanāśanāḥ
||7||ओङ्कारतीर्थमारभ्य यावत्पश्चिमसागरम् ।
संगमाः पञ्चत्रिंशद्वै नदीनां पापनाशनाः
daśaikamuttare tīre satriviṃśati dakṣiṇe |
pañcatriṃśattamaḥ śreṣṭho revāsāgarasaṅgamaḥ
||8||दशैकमुत्तरे तीरे सत्रिविंशति दक्षिणे ।
पञ्चत्रिंशत्तमः श्रेष्ठो रेवासागरसङ्गमः
saṅgamaḥ sahitānyevaṃ revātīradvaye'pi ca |
catuḥśatāni tīrthāni prasiddhāni dvijottamāḥ
||9||सङ्गमः सहितान्येवं रेवातीरद्वयेऽपि च ।
चतुःशतानि तीर्थानि प्रसिद्धानि द्विजोत्तमाः
triśataṃ śivatīrthāni trayīstriṃśatsamanvitam |
tatrāpi vyaktito vakṣye śṛṇudhvaṃ tāni sattamāḥ
||10||त्रिशतं शिवतीर्थानि त्रयीस्त्रिंशत्समन्वितम् ।
तत्रापि व्यक्तितो वक्ष्ये शृणुध्वं तानि सत्तमाः
mārkaṇḍeśvaratīrthāni daśa teṣu munīśvarāḥ |
daśādityabhavānyatra navaiva kapileśvarāḥ
||11||मार्कण्डेश्वरतीर्थानि दश तेषु मुनीश्वराः ।
दशादित्यभवान्यत्र नवैव कपिलेश्वराः
somasaṃsthāpitānyaṣṭau tāvanto narmadeśvarāḥ |
koṭitīrthānyathāṣṭau ca sapta siddheśvarāstathā
||12||सोमसंस्थापितान्यष्टौ तावन्तो नर्मदेश्वराः ।
कोटितीर्थान्यथाष्टौ च सप्त सिद्धेश्वरास्तथा
nāgeśvarāśca saptaiva revātīradvaye'pi tu |
saptaiva vahnivihitānyathāpyāvartasaptakam
||13||नागेश्वराश्च सप्तैव रेवातीरद्वयेऽपि तु ।
सप्तैव वह्निविहितान्यथाप्यावर्तसप्तकम्
kedāreśvaratīrthāni pañca pañcendrajāni ca |
varuṇeśāśca pañcaiva pañcaiva dhanadeśvarāḥ
||14||केदारेश्वरतीर्थानि पञ्च पञ्चेन्द्रजानि च ।
वरुणेशाश्च पञ्चैव पञ्चैव धनदेश्वराः
devatīrthāni pañcaiva catvāro vai yameśvarāḥ |
vaidyanāthāśca catvāraścatvāro vānareśvarāḥ
||15||देवतीर्थानि पञ्चैव चत्वारो वै यमेश्वराः ।
वैद्यनाथाश्च चत्वारश्चत्वारो वानरेश्वराः
aṅgāreśvaratīrthāni tāvantyeva munīśvarāḥ |
sārasvatāni catvāri catvāro dārukeśvarāḥ
||16||अङ्गारेश्वरतीर्थानि तावन्त्येव मुनीश्वराः ।
सारस्वतानि चत्वारि चत्वारो दारुकेश्वराः
gautameśvaratīrthāni trīṇi rāmeśvarāstrayaḥ |
kapāleśvaratīrthāni trīṇi haṃsakṛtāni ca
||17||गौतमेश्वरतीर्थानि त्रीणि रामेश्वरास्त्रयः ।
कपालेश्वरतीर्थानि त्रीणि हंसकृतानि च
trīṇyeva mokṣatīrthāni trayo vai vimaleśvarāḥ |
sahasrayajñatīrthāni trīṇyeva munirabravīt
||18||त्रीण्येव मोक्षतीर्थानि त्रयो वै विमलेश्वराः ।
सहस्रयज्ञतीर्थानि त्रीण्येव मुनिरब्रवीत्
bhīmeśvarāstrayaḥ khyātāḥ svarṇatīrthāni trīṇi ca |
dhautapāpadvayaṃ proktaṃ karañjeśadvayaṃ tathā
||19||भीमेश्वरास्त्रयः ख्याताः स्वर्णतीर्थानि त्रीणि च ।
धौतपापद्वयं प्रोक्तं करञ्जेशद्वयं तथा
ṛṇamocanatīrthe dve tathā skandeśvaradvayam |
daśāśvamedhatīrthe dve nandītīrthadvayaṃ dvijāḥ
||20||ऋणमोचनतीर्थे द्वे तथा स्कन्देश्वरद्वयम् ।
दशाश्वमेधतीर्थे द्वे नन्दीतीर्थद्वयं द्विजाः
manmatheśadvayaṃ caiva bhṛgutīrthadvayaṃ tathā |
parāśareśvarau dvau ca ayonīsaṃbhavadvayam
||21||मन्मथेशद्वयं चैव भृगुतीर्थद्वयं तथा ।
पराशरेश्वरौ द्वौ च अयोनीसंभवद्वयम्
vyāseśvaradvayaṃ proktaṃ pitṛtīrthadvayaṃ tathā |
nandikeśvaratīrthe dve dvau ca gopeśvarau smṛtau
||22||व्यासेश्वरद्वयं प्रोक्तं पितृतीर्थद्वयं तथा ।
नन्दिकेश्वरतीर्थे द्वे द्वौ च गोपेश्वरौ स्मृतौ
māruteśadvayaṃ tadvaddvau ca jvāleśvarau smṛtau |
śuklatīrthadvayaṃ puṇyamapsareśadvayaṃ tathā
||23||मारुतेशद्वयं तद्वद्द्वौ च ज्वालेश्वरौ स्मृतौ ।
शुक्लतीर्थद्वयं पुण्यमप्सरेशद्वयं तथा
pippaleśvaratīrthe dve māṇḍavyeśvarasaṃjñite |
dvīpeśvaradvayaṃ caiva prāha tadvadbhṛgūdvahaḥ |
uttareśvaratīrthe dve aśokeśadvayī tathā
||24||पिप्पलेश्वरतीर्थे द्वे माण्डव्येश्वरसंज्ञिते ।
द्वीपेश्वरद्वयं चैव प्राह तद्वद्भृगूद्वहः ।
उत्तरेश्वरतीर्थे द्वे अशोकेशद्वयी तथा
dve yodhanapure caiva rohiṇītīrthakadvayam |
luṅkeśvaradvayaṃ khyātamākhyānaṃ muninā tathā
||25||द्वे योधनपुरे चैव रोहिणीतीर्थकद्वयम् ।
लुङ्केश्वरद्वयं ख्यातमाख्यानं मुनिना तथा
saikonaviṃśatiśataṃ tīrthānyekaikaśo dvijāḥ |
stabakeṣu kṛtaṃ tīrthaṃ dviśataṃ sacaturdaśam
||26||सैकोनविंशतिशतं तीर्थान्येकैकशो द्विजाः ।
स्तबकेषु कृतं तीर्थं द्विशतं सचतुर्दशम्
śaivānyetāni tīrthāni vaiṣṇavāni ca sattamāḥ |
śṛṇudhvaṃ procyamānāni brāhmaśāktāni ca kramāt
||27||शैवान्येतानि तीर्थानि वैष्णवानि च सत्तमाः ।
शृणुध्वं प्रोच्यमानानि ब्राह्मशाक्तानि च क्रमात्
aṣṭaviṃśatitīrthāni vaiṣṇavānyabravīnmuniḥ |
teṣu vārāhatīrthāni ṣaḍeva munisattamāḥ
||28||अष्टविंशतितीर्थानि वैष्णवान्यब्रवीन्मुनिः ।
तेषु वाराहतीर्थानि षडेव मुनिसत्तमाः
catvāri cakratīrthāni śeṣāṇyaṣṭādaśaiva hi |
viṣṇunādhiṣṭhitānyeva prāha pūrvaṃ mṛkaṇḍajaḥ
||29||चत्वारि चक्रतीर्थानि शेषाण्यष्टादशैव हि ।
विष्णुनाधिष्ठितान्येव प्राह पूर्वं मृकण्डजः
tathaiva brahmaṇā siddhyai saptatīrthānyavīvadat |
triṣu ca brahmaṇaḥ pūjā brahmeśāścaturo'pare |
aṣṭāviṃśanmayā khyātā yathāsaṅkhyaṃ yathākramam
||30||तथैव ब्रह्मणा सिद्ध्यै सप्ततीर्थान्यवीवदत् ।
त्रिषु च ब्रह्मणः पूजा ब्रह्मेशाश्चतुरोऽपरे ।
अष्टाविंशन्मया ख्याता यथासङ्ख्यं यथाक्रमम्
etatpavitramatulaṃ hyetatpāpaharaṃ param |
narmadācaritaṃ puṇyaṃ māhātmyaṃ munibhāṣitam
||31||एतत्पवित्रमतुलं ह्येतत्पापहरं परम् ।
नर्मदाचरितं पुण्यं माहात्म्यं मुनिभाषितम्
sūta uvāca
evamuddeśataḥ prokto revātīrthakramo mayā |
yathā pārthāya saṃkṣepānmārkaṇḍo munirabravīt
||32||एवमुद्देशतः प्रोक्तो रेवातीर्थक्रमो मया ।
यथा पार्थाय संक्षेपान्मार्कण्डो मुनिरब्रवीत्
avāntarāṇi tīrthāni teṣu guptānyanekaśaḥ |
yatra yāvatpramāṇāni tānyākarṇayatānaghāḥ
||33||अवान्तराणि तीर्थानि तेषु गुप्तान्यनेकशः ।
यत्र यावत्प्रमाणानि तान्याकर्णयतानघाः
oṅkāratīrthaparitaḥ parvatādamarakaṇṭāt |
krośadvaye sarvadikṣu sārdhakoṭītrayī matā
||34||ओङ्कारतीर्थपरितः पर्वतादमरकण्टात् ।
क्रोशद्वये सर्वदिक्षु सार्धकोटीत्रयी मता
tīrthānāṃ saṃkhyayā guptaprakaṭānāṃ dvijottamāḥ |
koṭirekā tu tīrthānāṃ kapilāsaṅgame pṛthak
||35||तीर्थानां संख्यया गुप्तप्रकटानां द्विजोत्तमाः ।
कोटिरेका तु तीर्थानां कपिलासङ्गमे पृथक्
aśokavanikāyāśca tīrthaṃ lakṣaṃ pratiṣṭhitam |
śatamaṃ gāragartāyāḥ saṅgame munisattamāḥ
||36||अशोकवनिकायाश्च तीर्थं लक्षं प्रतिष्ठितम् ।
शतमं गारगर्तायाः सङ्गमे मुनिसत्तमाः
tīrthānāmayutaṃ tadvatkubjāyāḥ saṅgame sthitam |
śataṃ hiraṇyagarbhāyāḥ saṅgame samavasthitam
||37||तीर्थानामयुतं तद्वत्कुब्जायाः सङ्गमे स्थितम् ।
शतं हिरण्यगर्भायाः सङ्गमे समवस्थितम्
tīrthānāmaṣṭaṣaṣṭiśca viśokāsaṅgame sthitā |
tathā sahasraṃ tīrthānāṃ saṃsthitaṃ vāgusaṅgame
||38||तीर्थानामष्टषष्टिश्च विशोकासङ्गमे स्थिता ।
तथा सहस्रं तीर्थानां संस्थितं वागुसङ्गमे
śataṃ sarasvatīsaṅge śuklatīrthe śatadvayam |
sahasraṃ viṣṇutīrtheṣu mahiṣmatyāmathāyutam
||39||शतं सरस्वतीसङ्गे शुक्लतीर्थे शतद्वयम् ।
सहस्रं विष्णुतीर्थेषु महिष्मत्यामथायुतम्
śūlabhede ca tīrthānāṃ sāgraṃ lakṣaṃ sthitaṃ dvijāḥ |
devagrāme sahasraṃ ca tīrthānāṃ munirabravīt
||40||शूलभेदे च तीर्थानां साग्रं लक्षं स्थितं द्विजाः ।
देवग्रामे सहस्रं च तीर्थानां मुनिरब्रवीत्
luṅkeśvare ca tīrthānāṃ sāgrā saptaśatī sthitā |
tīrthānyaṣṭottaraśataṃ maṇinadyāśca saṅgame |
vaidyanāthe ca tīrthānāṃ śatamaṣṭādhikaṃ viduḥ
||41||लुङ्केश्वरे च तीर्थानां साग्रा सप्तशती स्थिता ।
तीर्थान्यष्टोत्तरशतं मणिनद्याश्च सङ्गमे ।
वैद्यनाथे च तीर्थानां शतमष्टाधिकं विदुः
evaṃ tāvatpramāṇāni tīrthe kumbheśvare dvijāḥ |
sāgraṃ lakṣaṃ ca tīrthānāṃ sthitaṃ revorasaṅgame
||42||एवं तावत्प्रमाणानि तीर्थे कुम्भेश्वरे द्विजाः ।
साग्रं लक्षं च तीर्थानां स्थितं रेवोरसङ्गमे
tataścāpyadhikāni syuriti mārkaṇḍabhāṣitam |
aṣṭāśītisahasrāṇi vyāsadvīpāśritāni ca
||43||ततश्चाप्यधिकानि स्युरिति मार्कण्डभाषितम् ।
अष्टाशीतिसहस्राणि व्यासद्वीपाश्रितानि च
saṅgame ca karañjāyāḥ sthitamaṣṭottarāyutam |
eraṇḍīsaṅgame tadvattīrthānyaṣṭādhikaṃ śatam
||44||सङ्गमे च करञ्जायाः स्थितमष्टोत्तरायुतम् ।
एरण्डीसङ्गमे तद्वत्तीर्थान्यष्टाधिकं शतम्
dhūtapāpe ca tīrthānāṃ ṣaṣṭiraṣṭādhikā sthitā |
skandatīrthe śataṃ puṇyaṃ tīrthānāṃ muniruktavān
||45||धूतपापे च तीर्थानां षष्टिरष्टाधिका स्थिता ।
स्कन्दतीर्थे शतं पुण्यं तीर्थानां मुनिरुक्तवान्
kohaneśa ca tīrthānāṃ ṣaṣṭiraṣṭādhikā sthitā |
sārdhakoṭī ca tīrthānāṃ sthitā vai korilāpure
||46||कोहनेश च तीर्थानां षष्टिरष्टाधिका स्थिता ।
सार्धकोटी च तीर्थानां स्थिता वै कोरिलापुरे
rāmakeśavatīrthe ca sahasraṃ sāgramuktavān |
asmāhake sahasraṃ ca tīrthāni nivasanti hi
||47||रामकेशवतीर्थे च सहस्रं साग्रमुक्तवान् ।
अस्माहके सहस्रं च तीर्थानि निवसन्ति हि
lakṣāṣṭakaṃ sahasre dve śuklatīrthe dvijottamāḥ |
tīrthāni kathayāmāsa purā pārthāya bhārgavaḥ
||48||लक्षाष्टकं सहस्रे द्वे शुक्लतीर्थे द्विजोत्तमाः ।
तीर्थानि कथयामास पुरा पार्थाय भार्गवः
śatamaṣṭādhikaṃ prāha pratyekaṃ saṅgameṣu ca |
nadīnāmavaśiṣṭānāṃ kāverīsaṅgamaṃ vinā
||49||शतमष्टाधिकं प्राह प्रत्येकं सङ्गमेषु च ।
नदीनामवशिष्टानां कावेरीसङ्गमं विना
kāveryāḥ saṅgame viprāḥ sthitā pañcaśatī tathā |
tīrthānāṃ parvasu tathā viśeṣo muninoditaḥ
||50||कावेर्याः सङ्गमे विप्राः स्थिता पञ्चशती तथा ।
तीर्थानां पर्वसु तथा विशेषो मुनिनोदितः
mokṣatīrthaṃ hi satprāhuḥ purāṇapuruṣāśritam |
bhṛgoḥ kṣetre ca tīrthānāṃ koṭirekā samāśritā
||51||मोक्षतीर्थं हि सत्प्राहुः पुराणपुरुषाश्रितम् ।
भृगोः क्षेत्रे च तीर्थानां कोटिरेका समाश्रिता
sādhikānāmṛṣiśreṣṭhā vaktuṃ śakto hi ko bhavet |
sarvāmarāśrayaṃ proktaṃ sarvatīrthāśrayaṃ tathā
||52||साधिकानामृषिश्रेष्ठा वक्तुं शक्तो हि को भवेत् ।
सर्वामराश्रयं प्रोक्तं सर्वतीर्थाश्रयं तथा
triṣu lokeṣu vikhyātaṃ pūjitaṃ siddhisādhanam |
bhārabhūtyāṃ ca tīrthānāṃ sthitamaṣṭottaraṃ śatam
||53||त्रिषु लोकेषु विख्यातं पूजितं सिद्धिसाधनम् ।
भारभूत्यां च तीर्थानां स्थितमष्टोत्तरं शतम्
akrūreśvaratīrthe ca sārdhaṃ tīrthaśataṃ sthitam |
vimaleśvaratīrthe tu revāsāgarasaṅgame |
daśāyutāni tīrthānāṃ sādhikānyabravīnmuniḥ
||54||अक्रूरेश्वरतीर्थे च सार्धं तीर्थशतं स्थितम् ।
विमलेश्वरतीर्थे तु रेवासागरसङ्गमे ।
दशायुतानि तीर्थानां साधिकान्यब्रवीन्मुनिः
iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcama āvantyakhaṇḍe revākhaṇḍe tīrthasaṃkhyāparigaṇanavarṇanaṃ nāmaikatriṃśadadhikadviśatatamo'dhyāyaḥ ||