asmāhakatīrthamāhātmyavarṇanam
mārkaṇḍeya uvāca
asmāhakaṃ tato gacchetpitṛtīrthamanuttamam |
pretatvādyatra mucyante piṇḍenaikena pūrvajāḥ
||1||अस्माहकं ततो गच्छेत्पितृतीर्थमनुत्तमम् ।
प्रेतत्वाद्यत्र मुच्यन्ते पिण्डेनैकेन पूर्वजाः
yudhiṣṭhira uvāca
asmāhakasya māhātmyaṃ kathayasva mamānagha |
snānadānena yatpuṇyaṃ tathā piṇḍodakena ca
||2||अस्माहकस्य माहात्म्यं कथयस्व ममानघ ।
स्नानदानेन यत्पुण्यं तथा पिण्डोदकेन च
śrīmārkaṇḍeya uvāca
purā kalpe nṛpaśreṣṭha ṛṣidevasamāgame |
praśnaḥ pṛṣṭo mayā tāta yathā tvamanupṛcchasi
||3||पुरा कल्पे नृपश्रेष्ठ ऋषिदेवसमागमे ।
प्रश्नः पृष्टो मया तात यथा त्वमनुपृच्छसि
ekatra sāgarāḥ sapta saprayāgāḥ sapuṣkarāḥ |
nāsya sāmyaṃ labhante te nātra kāryā vicāraṇā
||4||एकत्र सागराः सप्त सप्रयागाः सपुष्कराः ।
नास्य साम्यं लभन्ते ते नात्र कार्या विचारणा
somanāthaṃ tu vikhyātaṃ yatsomena pratiṣṭhitam |
tatra somagrahe puṇyaṃ tatpuṇyaṃ labhate naraḥ
||5||सोमनाथं तु विख्यातं यत्सोमेन प्रतिष्ठितम् ।
तत्र सोमग्रहे पुण्यं तत्पुण्यं लभते नरः
māsānte pitaro nṛṇāṃ vīkṣante santatiṃ svakām |
kaścidasmatkule'smākaṃ piṇḍamatra pradāsyati
||6||मासान्ते पितरो नृणां वीक्षन्ते सन्ततिं स्वकाम् ।
कश्चिदस्मत्कुलेऽस्माकं पिण्डमत्र प्रदास्यति
prapitāmahāstathādityāḥ śrutireṣā sanātanī |
evaṃ bruvanti devāśca ṛṣayaḥ satapodhanāḥ
||7||प्रपितामहास्तथादित्याः श्रुतिरेषा सनातनी ।
एवं ब्रुवन्ति देवाश्च ऋषयः सतपोधनाः
sakṛtpiṇḍodakenaiva śṛṇu pārthiva yatphalam |
dvādaśābdāni rājendra yogaṃ bhuktvā suśobhanam
||8||सकृत्पिण्डोदकेनैव शृणु पार्थिव यत्फलम् ।
द्वादशाब्दानि राजेन्द्र योगं भुक्त्वा सुशोभनम्
yuge yuge mahārāja asmāhake pitāmahāḥ |
sarvadā hyavalokanta āgacchantaṃ svagotrajam
||9||युगे युगे महाराज अस्माहके पितामहाः ।
सर्वदा ह्यवलोकन्त आगच्छन्तं स्वगोत्रजम्
bhaviṣyati kimasmākamamāvāsyāpyamāhake |
snānaṃ dānaṃ ca ye kuryuḥ pitṝṇāṃ tilatarpaṇam
||10||भविष्यति किमस्माकममावास्याप्यमाहके ।
स्नानं दानं च ये कुर्युः पितॄणां तिलतर्पणम्
te sarvapāpanirmuktāḥ sarvānkāmāṃllabhati vai |
jalamadhye'tra bhūpāla agnitīrthaṃ ca tiṣṭhati
||11||ते सर्वपापनिर्मुक्ताः सर्वान्कामांल्लभति वै ।
जलमध्येऽत्र भूपाल अग्नितीर्थं च तिष्ठति
darśanāttasya tīrthasya pāparāśirvilīyate |
snānamātreṇa rājendra brahmahatyāṃ vyapohati
||12||दर्शनात्तस्य तीर्थस्य पापराशिर्विलीयते ।
स्नानमात्रेण राजेन्द्र ब्रह्महत्यां व्यपोहति
śuklāmbaradharo nityaṃ niyataḥ sa jitendriyaḥ |
ekakālaṃ tu bhuñjāno māsaṃ tīrthasya sannidhau
||13||शुक्लाम्बरधरो नित्यं नियतः स जितेन्द्रियः ।
एककालं तु भुञ्जानो मासं तीर्थस्य सन्निधौ
suvarṇālaṃkṛtānāṃ tu kanyānāṃ śatadānajam |
phalamāpnoti sampūrṇaṃ pitṛloke mahīyate
||14||सुवर्णालंकृतानां तु कन्यानां शतदानजम् ।
फलमाप्नोति सम्पूर्णं पितृलोके महीयते
pṛthivyāmāsamudrāyāṃ mahābhogapatirbhavet |
dhanadhānyasamāyukto dātā bhavati dhārmikaḥ
||15||पृथिव्यामासमुद्रायां महाभोगपतिर्भवेत् ।
धनधान्यसमायुक्तो दाता भवति धार्मिकः
upavāsī śucirbhūtvā brahmalokamavāpnuyāt |
asmāhakaṃ samāsādya yastu prāṇān parityajet
||16||उपवासी शुचिर्भूत्वा ब्रह्मलोकमवाप्नुयात् ।
अस्माहकं समासाद्य यस्तु प्राणान् परित्यजेत्
koṭivarṣasahasrāṇi rudraloke mahīyate |
tataḥ svargātparibhraṣṭaḥ kṣīṇakarmā divaścyutaḥ
||17||कोटिवर्षसहस्राणि रुद्रलोके महीयते ।
ततः स्वर्गात्परिभ्रष्टः क्षीणकर्मा दिवश्च्युतः
suvarṇamaṇimuktāḍhye kule jāyeta rūpavān |
kṛtvābhiṣekavidhinā hayamedhaphalaṃ labhet
||18||सुवर्णमणिमुक्ताढ्ये कुले जायेत रूपवान् ।
कृत्वाभिषेकविधिना हयमेधफलं लभेत्
dhanāḍhyo rūpavāndakṣo dātā bhavati dhārmikaḥ |
caturvedeṣu yatpuṇyaṃ satyavādiṣu yatphalam
||19||धनाढ्यो रूपवान्दक्षो दाता भवति धार्मिकः ।
चतुर्वेदेषु यत्पुण्यं सत्यवादिषु यत्फलम्
tatphalaṃ labhate nūnaṃ tatra tīrthe'bhiṣecanāt |
tīrthānāṃ paramaṃ tīrthaṃ nirmitaṃ śambhunā purā
||20||तत्फलं लभते नूनं तत्र तीर्थेऽभिषेचनात् ।
तीर्थानां परमं तीर्थं निर्मितं शम्भुना पुरा
hṛdayeśaḥ svayaṃ viṣṇurjapeddevaṃ maheśvaram |
gandharvāpsarasaścaiva maruto mārutāstathā
||21||हृदयेशः स्वयं विष्णुर्जपेद्देवं महेश्वरम् ।
गन्धर्वाप्सरसश्चैव मरुतो मारुतास्तथा
viśvedevāśca pitaraḥ sacandrāḥ sadivākarāḥ |
marīciratryaṅgirasau pulastyaḥ pulahaḥ kratuḥ
||22||विश्वेदेवाश्च पितरः सचन्द्राः सदिवाकराः ।
मरीचिरत्र्यङ्गिरसौ पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः
pracetāśca vasiṣṭhaśca bhṛgurnārada eva ca |
cyavano gālavaścaiva vāmadevo mahāmuniḥ
||23||प्रचेताश्च वसिष्ठश्च भृगुर्नारद एव च ।
च्यवनो गालवश्चैव वामदेवो महामुनिः
vālakhilyāśca gandhārāstṛṇabinduśca jājaliḥ |
uddālakaścarṣyaśṛṅgo vasiṣṭhaśca sanandanaḥ
||24||वालखिल्याश्च गन्धारास्तृणबिन्दुश्च जाजलिः ।
उद्दालकश्चर्ष्यशृङ्गो वसिष्ठश्च सनन्दनः
śukraścaiva bharadvājo vātsyo vātsyāyanastathā |
agastirmitrāvaruṇau viśvāmitro munīśvaraḥ
||25||शुक्रश्चैव भरद्वाजो वात्स्यो वात्स्यायनस्तथा ।
अगस्तिर्मित्रावरुणौ विश्वामित्रो मुनीश्वरः
gautamaśca pulastyaśca paulastyaḥ pulahaḥ kratuḥ |
sanātanastu kapilo vāhniḥ pañcaśikhastathā
||26||गौतमश्च पुलस्त्यश्च पौलस्त्यः पुलहः क्रतुः ।
सनातनस्तु कपिलो वाह्निः पञ्चशिखस्तथा
anye'pi bahavastatra munayaḥ śaṃsitavratāḥ |
krīḍanti devatāḥ sarva ṛṣayaḥ satapodhanāḥ
||27||अन्येऽपि बहवस्तत्र मुनयः शंसितव्रताः ।
क्रीडन्ति देवताः सर्व ऋषयः सतपोधनाः
manuṣyāścaiva yogīndrāḥ pitaraḥ sapitāmahāḥ |
asmāhake'tra tiṣṭhanti sarva eva na saṃśayaḥ
||28||मनुष्याश्चैव योगीन्द्राः पितरः सपितामहाः ।
अस्माहकेऽत्र तिष्ठन्ति सर्व एव न संशयः
pitaraḥ pitāmahāścaiva tathaiva prapitāmahāḥ |
yeṣāṃ dattamupasthāyi sukṛtaṃ vāpi duṣkṛtam
||29||पितरः पितामहाश्चैव तथैव प्रपितामहाः ।
येषां दत्तमुपस्थायि सुकृतं वापि दुष्कृतम्
akṣayaṃ tatra tatsarvaṃ yatkṛtaṃ yodhanīpure |
mātaraṃ pitaraṃ tyaktvā sarvabandhusuhṛjjanān
||30||अक्षयं तत्र तत्सर्वं यत्कृतं योधनीपुरे ।
मातरं पितरं त्यक्त्वा सर्वबन्धुसुहृज्जनान्
dhanaṃ dhānyaṃ priyānputrāṃstathā dehaṃ nṛpottama |
gacchate vāyubhūtastu śubhāśubhasamanvitaḥ
||31||धनं धान्यं प्रियान्पुत्रांस्तथा देहं नृपोत्तम ।
गच्छते वायुभूतस्तु शुभाशुभसमन्वितः
adṛśyaḥ sarvabhūtānāṃ paramātmā mahattaraḥ |
śubhāśubhagatiṃ prāptaḥ karmaṇā svena pārthiva
||32||अदृश्यः सर्वभूतानां परमात्मा महत्तरः ।
शुभाशुभगतिं प्राप्तः कर्मणा स्वेन पार्थिव
yudhiṣṭhira uvāca
śubhāśubhaṃ na bandhūnāṃ jāyate kena hetunā |
ekaḥ prasūyate jantureka eva pralīyate
||33||शुभाशुभं न बन्धूनां जायते केन हेतुना ।
एकः प्रसूयते जन्तुरेक एव प्रलीयते
eko hi bhuṅkte sukṛtameka eva hi duṣkṛtam
||34||एको हि भुङ्क्ते सुकृतमेक एव हि दुष्कृतम्
mārkaṇḍeya uvāca
eṣa tvayokto nṛpate mahāpraśnaḥ smṛto mayā
||35||एष त्वयोक्तो नृपते महाप्रश्नः स्मृतो मया
pitāmahamukhodgītaṃ śrutaṃ te kathayāmyaham |
yanme pitāmahātpūrvaṃ vijñātamṛṣisaṃsadi
||36||पितामहमुखोद्गीतं श्रुतं ते कथयाम्यहम् ।
यन्मे पितामहात्पूर्वं विज्ञातमृषिसंसदि
na mātā na pitā bandhuḥ kasyacinna suhṛtkvacit |
kasya na jñāyate rūpaṃ vāyubhūtasya dehinaḥ
||37||न माता न पिता बन्धुः कस्यचिन्न सुहृत्क्वचित् ।
कस्य न ज्ञायते रूपं वायुभूतस्य देहिनः
yadyevaṃ na bhavettāta lokasya tu nareśvara |
amaryādaṃ bhavennūnaṃ vinaśyati carācaram
||38||यद्येवं न भवेत्तात लोकस्य तु नरेश्वर ।
अमर्यादं भवेन्नूनं विनश्यति चराचरम्
evaṃ jñātvā pūrā rājansamastairlokakartṛbhiḥ |
maryādā sthāpitā loke yathā dharmo na naśyati
||39||एवं ज्ञात्वा पूरा राजन्समस्तैर्लोककर्तृभिः ।
मर्यादा स्थापिता लोके यथा धर्मो न नश्यति
dharme naṣṭe manuṣyāṇāmadharmo'bhibhavetpunaḥ |
tataḥ svadharmacalanānnarake gamanaṃ dhruvam
||40||धर्मे नष्टे मनुष्याणामधर्मोऽभिभवेत्पुनः ।
ततः स्वधर्मचलनान्नरके गमनं ध्रुवम्
loko niraṅkuśaḥ sarvo maryādālaṅghane rataḥ |
maryādā sthāpitā tena śāstraṃ vīkṣya maharṣibhiḥ
||41||लोको निरङ्कुशः सर्वो मर्यादालङ्घने रतः ।
मर्यादा स्थापिता तेन शास्त्रं वीक्ष्य महर्षिभिः
snānaṃ dānaṃ japo homaḥ svādhyāyo devatārcanam |
piṇḍodakapradānaṃ ca tathaivātithipūjanam
||42||स्नानं दानं जपो होमः स्वाध्यायो देवतार्चनम् ।
पिण्डोदकप्रदानं च तथैवातिथिपूजनम्
pitaraḥ pitāmahāścaiva tathaiva prapitāmahāḥ |
trayo devāḥ smṛtāstāta brahmaviṣṇumaheśvarāḥ
||43||पितरः पितामहाश्चैव तथैव प्रपितामहाः ।
त्रयो देवाः स्मृतास्तात ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः
pūjitaiḥ pūjitāḥ sarve tathā mātāmahāstrayaḥ |
tasmātsarvaprayatnena śrutismṛtyarthanoditān
||44||पूजितैः पूजिताः सर्वे तथा मातामहास्त्रयः ।
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन श्रुतिस्मृत्यर्थनोदितान्
dharmaṃ samācarannityaṃ pāpāṃśena na lipyate |
śrutismṛtyuditaṃ dharmaṃ manasāpi na laṅghayet
||45||धर्मं समाचरन्नित्यं पापांशेन न लिप्यते ।
श्रुतिस्मृत्युदितं धर्मं मनसापि न लङ्घयेत्
iha loke pare caiva yadīcchecchreya ātmanaḥ |
pitāputrau sadāpyekau bimbādbimbamivoddhṛtau
||46||इह लोके परे चैव यदीच्छेच्छ्रेय आत्मनः ।
पितापुत्रौ सदाप्येकौ बिम्बाद्बिम्बमिवोद्धृतौ
vibhaktau vāvibhaktau vā śrutismṛtyarthatastathā |
uddharedātmanātmānamātmānamavasādayet
||47||विभक्तौ वाविभक्तौ वा श्रुतिस्मृत्यर्थतस्तथा ।
उद्धरेदात्मनात्मानमात्मानमवसादयेत्
piṇḍodakapradānābhyāmṛte pārtha na saṃśayaḥ |
evaṃ jñātvā prayatnena piṇḍodakaprado bhavet
||48||पिण्डोदकप्रदानाभ्यामृते पार्थ न संशयः ।
एवं ज्ञात्वा प्रयत्नेन पिण्डोदकप्रदो भवेत्
āyurdharmo yaśastejaḥ santatiścaiva vardhate |
pṛthivyāṃ sāgarāntāyāṃ pitṛkṣetrāṇi yāni ca
||49||आयुर्धर्मो यशस्तेजः सन्ततिश्चैव वर्धते ।
पृथिव्यां सागरान्तायां पितृक्षेत्राणि यानि च
tāni te sampravakṣyāmi yeṣu dattaṃ mahāphalam |
gayāyāṃ puṣkare jyeṣṭhe prayāge naimiṣe tathā
||50||तानि ते सम्प्रवक्ष्यामि येषु दत्तं महाफलम् ।
गयायां पुष्करे ज्येष्ठे प्रयागे नैमिषे तथा
saṃnihatyāṃ kurukṣetre prabhāse kurunandana |
piṇḍodakapradānena yatphalaṃ kathitaṃ budhaiḥ
||51||संनिहत्यां कुरुक्षेत्रे प्रभासे कुरुनन्दन ।
पिण्डोदकप्रदानेन यत्फलं कथितं बुधैः
asmāhake tadāpnoti narmadāyāṃ na saṃśayaḥ |
tatra brahmā murāriśca rudraśca umayā saha
||52||अस्माहके तदाप्नोति नर्मदायां न संशयः ।
तत्र ब्रह्मा मुरारिश्च रुद्रश्च उमया सह
indrādyā devatāḥ sarve pitaro munayastathā |
sāgarāḥ saritaścaiva parvatāśca balāhakāḥ
||53||इन्द्राद्या देवताः सर्वे पितरो मुनयस्तथा ।
सागराः सरितश्चैव पर्वताश्च बलाहकाः
tiṣṭhanti pitaraḥ sarve sarvatīrthādhikaṃ tataḥ |
sthitā brahmaśilā tatra gajakumbhanibhā nṛpa
||54||तिष्ठन्ति पितरः सर्वे सर्वतीर्थाधिकं ततः ।
स्थिता ब्रह्मशिला तत्र गजकुम्भनिभा नृप
kalau na dṛśyā bhavati pradhānaṃ yadgayāśiraḥ |
vaiśākhe māsi samprāpte'māvāsyāṃ nṛpottama
||55||कलौ न दृश्या भवति प्रधानं यद्गयाशिरः ।
वैशाखे मासि सम्प्राप्तेऽमावास्यां नृपोत्तम
vyāpya sā tiṣṭhate tīrthaṃ gajakumbhanibhā śilā |
tacca gavyūtimātraṃ hi tīrthaṃ tataḥ pravakṣate
||56||व्याप्य सा तिष्ठते तीर्थं गजकुम्भनिभा शिला ।
तच्च गव्यूतिमात्रं हि तीर्थं ततः प्रवक्षते
tasmindine tatra gatvā yastu śrāddhaprado bhavet |
pitṝṇāmakṣayā tṛptirjāyate śatavārṣikī
||57||तस्मिन्दिने तत्र गत्वा यस्तु श्राद्धप्रदो भवेत् ।
पितॄणामक्षया तृप्तिर्जायते शतवार्षिकी
anyasyāmapyamāvāsyāṃ yaḥ snātvā vijitendriyaḥ |
karoti manujaḥ śrāddhaṃ vidhivanmantrasaṃyutam
||58||अन्यस्यामप्यमावास्यां यः स्नात्वा विजितेन्द्रियः ।
करोति मनुजः श्राद्धं विधिवन्मन्त्रसंयुतम्
tasya puṇyaphalaṃ yatsyāttacchṛṇuṣva narādhipa |
agniṣṭomāśvamedhābhyāṃ vājapeyasya yatphalam
||59||तस्य पुण्यफलं यत्स्यात्तच्छृणुष्व नराधिप ।
अग्निष्टोमाश्वमेधाभ्यां वाजपेयस्य यत्फलम्
tatphalaṃ samavāpnoti yathā me śaṅkaro'bravīt |
rauravādiṣu sarveṣu narakeṣu vyavasthitāḥ
||60||तत्फलं समवाप्नोति यथा मे शङ्करोऽब्रवीत् ।
रौरवादिषु सर्वेषु नरकेषु व्यवस्थिताः
pitā pitāmahādyāśca pitṛke mātṛke tathā |
piṇḍodakena caikena tarpaṇena viśeṣataḥ
||61||पिता पितामहाद्याश्च पितृके मातृके तथा ।
पिण्डोदकेन चैकेन तर्पणेन विशेषतः
krīḍanti pitṛlokasthā yāvadābhūtasamplavam |
ye karmasthā vikarmasthā ye jātāḥ pretakalmaṣāḥ
||62||क्रीडन्ति पितृलोकस्था यावदाभूतसम्प्लवम् ।
ये कर्मस्था विकर्मस्था ये जाताः प्रेतकल्मषाः
piṇḍenaikena mucyante te'pi tatra na saṃśayaḥ |
asmāhake śilā divyā tiṣṭhate gajasannibhā
||63||पिण्डेनैकेन मुच्यन्ते तेऽपि तत्र न संशयः ।
अस्माहके शिला दिव्या तिष्ठते गजसन्निभा
brahmaṇā nirmitā pūrvaṃ sarvapāpakṣayaṃkarī |
uparyasyā yathānyāyaṃ pitṝnuddiśya bhārata
||64||ब्रह्मणा निर्मिता पूर्वं सर्वपापक्षयंकरी ।
उपर्यस्या यथान्यायं पितॄनुद्दिश्य भारत
dakṣiṇāgreṣu darbheṣu dadyātpiṇḍānvicakṣaṇaḥ |
bhūmau cānnena siddhena śrāddhaṃ kṛtvā yathāvidhi
||65||दक्षिणाग्रेषु दर्भेषु दद्यात्पिण्डान्विचक्षणः ।
भूमौ चान्नेन सिद्धेन श्राद्धं कृत्वा यथाविधि
śrāddhibhyo vastrayugmāni chatropānatkamaṇḍalu |
dakṣiṇā vividhā deyā pitṝnuddiśya bhārata
||66||श्राद्धिभ्यो वस्त्रयुग्मानि छत्रोपानत्कमण्डलु ।
दक्षिणा विविधा देया पितॄनुद्दिश्य भारत
yo dadāti dvijaśreṣṭha tasya puṇyaphalaṃ śṛṇu |
tasya te dvādaśābdāni tṛptiṃ yānti na saṃśayaḥ
||67||यो ददाति द्विजश्रेष्ठ तस्य पुण्यफलं शृणु ।
तस्य ते द्वादशाब्दानि तृप्तिं यान्ति न संशयः
asmāhake mahārāja pitaraśca pitāmahāḥ |
vāyubhūtā nirīkṣante āgacchantaṃ svagotrajam
||68||अस्माहके महाराज पितरश्च पितामहाः ।
वायुभूता निरीक्षन्ते आगच्छन्तं स्वगोत्रजम्
atra tīrthe suto'bhyetya snātvā toyaṃ pradāsyati |
śrāddhaṃ vā piṇḍadānaṃ vā tena yāsyāma sadgatim
||69||अत्र तीर्थे सुतोऽभ्येत्य स्नात्वा तोयं प्रदास्यति ।
श्राद्धं वा पिण्डदानं वा तेन यास्याम सद्गतिम्
snāne kṛte tu ye kecijjāyante vastravipluṣaḥ |
prīṇayennarakasthāṃstu taiḥ pitṝnnātra saṃśayaḥ
||70||स्नाने कृते तु ये केचिज्जायन्ते वस्त्रविप्लुषः ।
प्रीणयेन्नरकस्थांस्तु तैः पितॄन्नात्र संशयः
keśodabindavastasya ye cānye lepabhājinaḥ |
tṛpyantyanagninasaṃskārā yaṃ mṛtāḥ syuḥ svagotrajāḥ
||71||केशोदबिन्दवस्तस्य ये चान्ये लेपभाजिनः ।
तृप्यन्त्यनग्निनसंस्कारा यं मृताः स्युः स्वगोत्रजाः
tatra tīrthe tu ye kecicchrāddhaṃ kṛtvā vidhānataḥ |
narakāduddharantyāśu japantaḥ pitṛsaṃhitām
||72||तत्र तीर्थे तु ये केचिच्छ्राद्धं कृत्वा विधानतः ।
नरकादुद्धरन्त्याशु जपन्तः पितृसंहिताम्
vanaspatigate some yadā somadinaṃ bhavet |
akṣayāllabhate lokānpiṇḍenaikena mānavaḥ
||73||वनस्पतिगते सोमे यदा सोमदिनं भवेत् ।
अक्षयाल्लभते लोकान्पिण्डेनैकेन मानवः
akṣayaṃ tatra vai sarvaṃ jāyate nātra saṃśayaḥ |
narakāduddharantyāśu japante pitṛsaṃhitām
||74||अक्षयं तत्र वै सर्वं जायते नात्र संशयः ।
नरकादुद्धरन्त्याशु जपन्ते पितृसंहिताम्
tasmiṃstīrthe tvamāvāsyāṃ pitṝnuddiśya bhārata |
nīlaṃ sarvāṅgasampūrṇaṃ yo'bhiṣicya samutsṛjet
||75||तस्मिंस्तीर्थे त्वमावास्यां पितॄनुद्दिश्य भारत ।
नीलं सर्वाङ्गसम्पूर्णं योऽभिषिच्य समुत्सृजेत्
tasya puṇyaphalaṃ vaktuṃ na tu vācaspatiḥ kṣamaḥ |
asmāhake vṛṣotsargādyatpuṇyaṃ samavāpyate
||76||तस्य पुण्यफलं वक्तुं न तु वाचस्पतिः क्षमः ।
अस्माहके वृषोत्सर्गाद्यत्पुण्यं समवाप्यते
tava śuśrūṣaṇātsarvaṃ tatpravakṣyāmi bhārata |
rauravādiṣu ye kiṃcitpacyante tasya pūrvajāḥ
||77||तव शुश्रूषणात्सर्वं तत्प्रवक्ष्यामि भारत ।
रौरवादिषु ये किंचित्पच्यन्ते तस्य पूर्वजाः
vṛṣotsargeṇa tānsarvāṃstārayedekaviṃśatim |
lohito yastu varṇena mukhe pucche ca pāṇḍuraḥ
||78||वृषोत्सर्गेण तान्सर्वांस्तारयेदेकविंशतिम् ।
लोहितो यस्तु वर्णेन मुखे पुच्छे च पाण्डुरः
piṅgaḥ khuraviṣāṇābhyāṃ sa nīlo vṛṣa ucyate |
yastu sarvāṅgapiṅgaśca śvetaḥ pucchakhureṣu ca
||79||पिङ्गः खुरविषाणाभ्यां स नीलो वृष उच्यते ।
यस्तु सर्वाङ्गपिङ्गश्च श्वेतः पुच्छखुरेषु च
sa piṅgo vṛṣa ityāhuḥ pitṝṇāṃ prītivardhanaḥ |
pārāvatasavarṇaśca lalāṭe tilako bhavet
||80||स पिङ्गो वृष इत्याहुः पितॄणां प्रीतिवर्धनः ।
पारावतसवर्णश्च ललाटे तिलको भवेत्
taṃ vṛṣaṃ babhrumityāhuḥ pūrṇaṃ sarvāṅgaśobhanam |
sarvāṅgeṣvekavarṇo yaḥ piṅgaḥ pucchakhureṣu ca
||81||तं वृषं बभ्रुमित्याहुः पूर्णं सर्वाङ्गशोभनम् ।
सर्वाङ्गेष्वेकवर्णो यः पिङ्गः पुच्छखुरेषु च
khurapiṅgaṃ tamityāhuḥ pitṝṇāṃ sadgatipradam |
nīlaṃ sarvaśarīreṇa svāraktanayanaṃ dṛḍham
||82||खुरपिङ्गं तमित्याहुः पितॄणां सद्गतिप्रदम् ।
नीलं सर्वशरीरेण स्वारक्तनयनं दृढम्
tameva nīlamityāhurnīlaḥ pañcavidhaḥ smṛtaḥ |
yastu vaiśyagṛhe jātaḥ sa vai nīlo viśiṣyate
||83||तमेव नीलमित्याहुर्नीलः पञ्चविधः स्मृतः ।
यस्तु वैश्यगृहे जातः स वै नीलो विशिष्यते
na vāhayedgṛhe jātaṃ vatsakaṃ tu kadācana |
tenaiva ca vṛṣotsarge pitṝṇāmanṛṇo bhavet
||84||न वाहयेद्गृहे जातं वत्सकं तु कदाचन ।
तेनैव च वृषोत्सर्गे पितॄणामनृणो भवेत्
jātaṃ tu svagṛhe vatsaṃ dvijanmā yastu vāhayet |
patanti pitarastasya brahmakokagatā api
||85||जातं तु स्वगृहे वत्सं द्विजन्मा यस्तु वाहयेत् ।
पतन्ति पितरस्तस्य ब्रह्मकोकगता अपि
yathāyathā hi pibati pītvā dhūnāti mastakam |
pibanpitṝn prīṇayati narakāduddhareddhunan
||86||यथायथा हि पिबति पीत्वा धूनाति मस्तकम् ।
पिबन्पितॄन् प्रीणयति नरकादुद्धरेद्धुनन्
yathā pucchābhighātena skandhaṃ gacchanti bindavaḥ |
narakāduddharantyāśu patitān gotriṇastathā
||87||यथा पुच्छाभिघातेन स्कन्धं गच्छन्ति बिन्दवः ।
नरकादुद्धरन्त्याशु पतितान् गोत्रिणस्तथा
garjanprāvṛṣi kāle tu viṣāṇābhyāṃ bhuvaṃ likhan |
khurebhyo yā mṛdudbhūtā tayā saṃprīṇayedṛṣīn
||88||गर्जन्प्रावृषि काले तु विषाणाभ्यां भुवं लिखन् ।
खुरेभ्यो या मृदुद्भूता तया संप्रीणयेदृषीन्
pibanpitṝn prīṇayate khādanollekhane surān |
garjannṛṣimanuṣyāṃśca dharmarūpo hi dharmaja
||89||पिबन्पितॄन् प्रीणयते खादनोल्लेखने सुरान् ।
गर्जन्नृषिमनुष्यांश्च धर्मरूपो हि धर्मज
bhūtairvāpi piśācairvā cāturthikajvareṇa vā |
gṛhīto'smāhakaṃ gacchetsarveṣāmādhināśanam
||90||भूतैर्वापि पिशाचैर्वा चातुर्थिकज्वरेण वा ।
गृहीतोऽस्माहकं गच्छेत्सर्वेषामाधिनाशनम्
snātvā tu vimale toye darbhagranthiṃ nibandhayet |
mastake bāhumūle vā nābhyāṃ vā galake'pi vā
||91||स्नात्वा तु विमले तोये दर्भग्रन्थिं निबन्धयेत् ।
मस्तके बाहुमूले वा नाभ्यां वा गलकेऽपि वा
gatvā devasamīpaṃ ca prādakṣiṇyena keśavam |
tataḥ samuccaranmantraṃ gāyatryā vātha vaiṣṇavam
||92||गत्वा देवसमीपं च प्रादक्षिण्येन केशवम् ।
ततः समुच्चरन्मन्त्रं गायत्र्या वाथ वैष्णवम्
nārāyaṇaṃ śaraṇyeśaṃ sarvadevanamaskṛtam |
namo yajñāṅgasambhūta sarvavyāpinnamo'stu te
||93||नारायणं शरण्येशं सर्वदेवनमस्कृतम् ।
नमो यज्ञाङ्गसम्भूत सर्वव्यापिन्नमोऽस्तु ते
namo namaste deveśa padmagarbha sanātana |
dāmodara jayānanta rakṣa māṃ śaraṇāgatam
||94||नमो नमस्ते देवेश पद्मगर्भ सनातन ।
दामोदर जयानन्त रक्ष मां शरणागतम्
tvaṃ kartā tvaṃ ca hartā ca jagatyasmiṃścarācare |
tvaṃ pālayasi bhūtāni bhuvanaṃ tvaṃ bibharṣi ca
||95||त्वं कर्ता त्वं च हर्ता च जगत्यस्मिंश्चराचरे ।
त्वं पालयसि भूतानि भुवनं त्वं बिभर्षि च
prasīda devadeveśa suptamaṅgaṃ prabodhaya |
tvaddhyānanirato nityaṃ tvadbhaktiparamo hare
||96||प्रसीद देवदेवेश सुप्तमङ्गं प्रबोधय ।
त्वद्ध्याननिरतो नित्यं त्वद्भक्तिपरमो हरे
iti stuto mayā deva prasādaṃ kuru me'cyuta |
māṃ rakṣa rakṣa pāpebhyastrāyasva śaraṇāgatam
||97||इति स्तुतो मया देव प्रसादं कुरु मेऽच्युत ।
मां रक्ष रक्ष पापेभ्यस्त्रायस्व शरणागतम्
evaṃ stutvā ca deveśaṃ dānavāntakaraṃ harim |
punaruktena vai snātvā tato viprāṃstu bhojayet
||98||एवं स्तुत्वा च देवेशं दानवान्तकरं हरिम् ।
पुनरुक्तेन वै स्नात्वा ततो विप्रांस्तु भोजयेत्
vedoktena vidhānena snānaṃ kṛtvā yathāvidhi |
piṇḍanirvapaṇaṃ kṛtvā vācayetsvastikaṃ tataḥ
||99||वेदोक्तेन विधानेन स्नानं कृत्वा यथाविधि ।
पिण्डनिर्वपणं कृत्वा वाचयेत्स्वस्तिकं ततः
evaṃ stutvā ca deveśaṃ dānavāntakaraṃ harim |
punaruktena vai snātvā tato viprāṃstu bhojayet
||100||एवं स्तुत्वा च देवेशं दानवान्तकरं हरिम् ।
पुनरुक्तेन वै स्नात्वा ततो विप्रांस्तु भोजयेत्
vedoktena vidhānena snānaṃ kṛtvā yathāvidhi |
evaṃ tānvācayitvā tu tato viprānvisarjayet
||101||वेदोक्तेन विधानेन स्नानं कृत्वा यथाविधि ।
एवं तान्वाचयित्वा तु ततो विप्रान्विसर्जयेत्
yattatroccaritaṃ kiṃcittadviprebhyo nivedayet |
tatra tīrthe naraḥ snātvā nārī vā bhaktitatparā |
śaktito dakṣiṇāṃ dadyātkṛtvā śrāddhaṃ yathāvidhi
||102||यत्तत्रोच्चरितं किंचित्तद्विप्रेभ्यो निवेदयेत् ।
तत्र तीर्थे नरः स्नात्वा नारी वा भक्तितत्परा ।
शक्तितो दक्षिणां दद्यात्कृत्वा श्राद्धं यथाविधि
tatra tīrthe naro yāvatsnāpayedvidhipūrvakam |
kṣīreṇa madhunā vāpi dadhnā vā śītavāriṇā
||103||तत्र तीर्थे नरो यावत्स्नापयेद्विधिपूर्वकम् ।
क्षीरेण मधुना वापि दध्ना वा शीतवारिणा
tāvatpuṣkarapātreṣu pibanti pitaro jalam |
ayane viṣuve caiva yugādau sūryasaṃkrame
||104||तावत्पुष्करपात्रेषु पिबन्ति पितरो जलम् ।
अयने विषुवे चैव युगादौ सूर्यसंक्रमे
puṣpaiḥ sampūjya deveśaṃ naivedyaṃ yaḥ pradāpayet |
so'śvamedhasya yajñasya phalaṃ prāpnoti puṣkalam
||105||पुष्पैः सम्पूज्य देवेशं नैवेद्यं यः प्रदापयेत् ।
सोऽश्वमेधस्य यज्ञस्य फलं प्राप्नोति पुष्कलम्
tatra tīrthe tu yo rājan sūryagrahaṇamācaret |
sūryatejonibhairyānairviṣṇuloke mahīyate
||106||तत्र तीर्थे तु यो राजन् सूर्यग्रहणमाचरेत् ।
सूर्यतेजोनिभैर्यानैर्विष्णुलोके महीयते
tatra tīrthe tu yaḥ śrāddhaṃ pitṛbhyaḥ samprayacchati |
satputreṇa ca tenaiva samprāptaṃ janmanaḥ phalam
||107||तत्र तीर्थे तु यः श्राद्धं पितृभ्यः सम्प्रयच्छति ।
सत्पुत्रेण च तेनैव सम्प्राप्तं जन्मनः फलम्
iti śrutvā tato devāḥ sarve śakrapurogamāḥ |
brahmaviṣṇumaheśāśca sthāpayāṃcakrurīśvaram
||108||इति श्रुत्वा ततो देवाः सर्वे शक्रपुरोगमाः ।
ब्रह्मविष्णुमहेशाश्च स्थापयांचक्रुरीश्वरम्
sarvarogopaśamanaṃ sarvapātakanāśanam |
yastu saṃvatsaraṃ pūrṇamamāvāsyāṃ tu bhāvitaḥ
||109||सर्वरोगोपशमनं सर्वपातकनाशनम् ।
यस्तु संवत्सरं पूर्णममावास्यां तु भावितः
pitṛbhyaḥ piṇḍadānaṃ ca kuryādasmāhake nṛpa |
tripuṣkare gayāyāṃ ca prabhāse naimiṣe tathā
||110||पितृभ्यः पिण्डदानं च कुर्यादस्माहके नृप ।
त्रिपुष्करे गयायां च प्रभासे नैमिषे तथा
yatpuṇyaṃ śrāddhakartṝṇāṃ tadihaiva bhaveddhruvam |
tilodakaṃ kuśairmiśraṃ yo dadyāddakṣiṇāmukhaḥ
||111||यत्पुण्यं श्राद्धकर्तॄणां तदिहैव भवेद्ध्रुवम् ।
तिलोदकं कुशैर्मिश्रं यो दद्याद्दक्षिणामुखः
manvādau ca yugādau ca vyatīpāte dinakṣaye |
yo dadyātpitṛmātṛbhyaḥ so'śvamedhaphalaṃ labhet
||112||मन्वादौ च युगादौ च व्यतीपाते दिनक्षये ।
यो दद्यात्पितृमातृभ्यः सोऽश्वमेधफलं लभेत्
asmāhake naro yastu snātvā sampūjayeddharim |
brahmāṇaṃ śaṅkaraṃ bhaktyā kuryājjāgaraṇakriyām
||113||अस्माहके नरो यस्तु स्नात्वा सम्पूजयेद्धरिम् ।
ब्रह्माणं शङ्करं भक्त्या कुर्याज्जागरणक्रियाम्
sarvapāpavinirmuktaḥ śakrātithyamavāpnuyāt |
tatra tīrthe naraḥ snātvā yaḥ paśyati janārdanam
||114||सर्वपापविनिर्मुक्तः शक्रातिथ्यमवाप्नुयात् ।
तत्र तीर्थे नरः स्नात्वा यः पश्यति जनार्दनम्
viśeṣavidhinābhyarcya praṇamya ca punaḥpunaḥ |
saputreṇa ca tenaiva pitṝṇāṃ vihitā gatiḥ
||115||विशेषविधिनाभ्यर्च्य प्रणम्य च पुनःपुनः ।
सपुत्रेण च तेनैव पितॄणां विहिता गतिः
ekamūrtistrayo devā brahmaviṣṇumaheśvarāḥ |
satkāryakāraṇopetāḥ susūkṣmāḥ sumahāphalāḥ
||116||एकमूर्तिस्त्रयो देवा ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः ।
सत्कार्यकारणोपेताः सुसूक्ष्माः सुमहाफलाः
etatte kathitaṃ rājanmahāpātakanāśanam |
asmāhakasya māhātmyaṃ kimanyatparipṛcchasi
||117||एतत्ते कथितं राजन्महापातकनाशनम् ।
अस्माहकस्य माहात्म्यं किमन्यत्परिपृच्छसि
iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcama āvantyakhaṇḍe revākhaṇḍe asmāhakatīrthamāhātmyavarṇanaṃ nāma ṣaṭcatvāriṃśadadhikaśatatamo'dhyāyaḥ ||