nārāyaṇasamīpe tu gatāḥ sarve maharṣayaḥ
śrīmārkaṇḍeya uvāca
kathitaṃ brāhmaṇaṃ draṣṭuṃ śūle kṣiptaṃ tapodhanaiḥ |
nārāyaṇasamīpe tu gatāḥ sarve maharṣayaḥ
||1||कथितं ब्राह्मणं द्रष्टुं शूले क्षिप्तं तपोधनैः ।
नारायणसमीपे तु गताः सर्वे महर्षयः
nārado devalo raibhyo yamaḥ śātātapo'ṅgirāḥ |
vasiṣṭho jamadagniśca yājñavalkyo bṛhaspatiḥ
||2||नारदो देवलो रैभ्यो यमः शातातपोऽङ्गिराः ।
वसिष्ठो जमदग्निश्च याज्ञवल्क्यो बृहस्पतिः
kaśyapo'trirbharadvājo viśvāmitro'ruṇirmuniḥ |
vālakhilyādayo'nye ca sarve'pyṛṣigaṇānvayāḥ
||3||कश्यपोऽत्रिर्भरद्वाजो विश्वामित्रोऽरुणिर्मुनिः ।
वालखिल्यादयोऽन्ये च सर्वेऽप्यृषिगणान्वयाः
dadṛśuḥ śūlamārūḍhaṃ māṇḍavyamṛṣipuṃgavāḥ |
procurnārāyaṇaṃ vipraṃ kiṃ kurmastava cepsitam
||4||ददृशुः शूलमारूढं माण्डव्यमृषिपुंगवाः ।
प्रोचुर्नारायणं विप्रं किं कुर्मस्तव चेप्सितम्
sarve te tatra sāṃnidhyānmāṇḍavyasya mahātmanaḥ |
saṃbhrāntā āgatā ūcuḥ kiṃ mṛtaḥ kiṃ nu jīvati
||5||सर्वे ते तत्र सांनिध्यान्माण्डव्यस्य महात्मनः ।
संभ्रान्ता आगता ऊचुः किं मृतः किं नु जीवति
avasthāṃ tasya te dṛṣṭvā viṣādamagamanparam |
asahitvā tu tadduḥkhaṃ sarve te manasā dvijāḥ
||6||अवस्थां तस्य ते दृष्ट्वा विषादमगमन्परम् ।
असहित्वा तु तद्दुःखं सर्वे ते मनसा द्विजाः
pṛcchayatāṃ yadi manyeta rājānaṃ bhasmasātkuru |
teṣāṃ tadvacanaṃ śrutvā vākyaṃ nārāyaṇo'bravīt
||7||पृच्छयतां यदि मन्येत राजानं भस्मसात्कुरु ।
तेषां तद्वचनं श्रुत्वा वाक्यं नारायणोऽब्रवीत्
mayi jīvati madbhrātā hyavasthāmīdṛśīṃ gataḥ |
dhigjīvitaṃ ca me kiṃtu tapaso vidyate phalam
||8||मयि जीवति मद्भ्राता ह्यवस्थामीदृशीं गतः ।
धिग्जीवितं च मे किंतु तपसो विद्यते फलम्
dṛṣṭvā śūlasthitaṃ jyeṣṭhaṃ manmano nu vidīryate |
paraṃ kiṃ tu kariṣyāmi yena rāṣṭraṃ sarājakam
||9||दृष्ट्वा शूलस्थितं ज्येष्ठं मन्मनो नु विदीर्यते ।
परं किं तु करिष्यामि येन राष्ट्रं सराजकम्
bhasmasācca karomyadya bhavadbhiḥ kṣamyatāmiha |
evamuktvā gṛhītvāsau karasthamabhimantrayet
||10||भस्मसाच्च करोम्यद्य भवद्भिः क्षम्यतामिह ।
एवमुक्त्वा गृहीत्वासौ करस्थमभिमन्त्रयेत्
krodhena paśyate yāvattāvaddhuṃkārako'bhavat |
tena huṅkāraśabdena ṛṣayo vismitāstadā
||11||क्रोधेन पश्यते यावत्तावद्धुंकारकोऽभवत् ।
तेन हुङ्कारशब्देन ऋषयो विस्मितास्तदा
māṇḍavyasya samīpe tu hyapṛcchaṃste dvijottamāḥ |
nivārayasi kiṃ vipra śāpaṃ nṛpajighāṃsanam
||12||माण्डव्यस्य समीपे तु ह्यपृच्छंस्ते द्विजोत्तमाः ।
निवारयसि किं विप्र शापं नृपजिघांसनम्
apāpasya tu yeneha kṛtamasya jighāṃsanam |
ṛṣīṇāṃ vacanaṃ śrutvā kṛcchrānmāṇḍavyako'bravīt
||13||अपापस्य तु येनेह कृतमस्य जिघांसनम् ।
ऋषीणां वचनं श्रुत्वा कृच्छ्रान्माण्डव्यकोऽब्रवीत्
abhivandāmi vo mūrdhnā svāgataṃ ṛṣayaḥ sadā |
arghyasanmānapūjārhāḥ sarve'tropaviśantu te
||14||अभिवन्दामि वो मूर्ध्ना स्वागतं ऋषयः सदा ।
अर्घ्यसन्मानपूजार्हाः सर्वेऽत्रोपविशन्तु ते
niviṣṭaikāgramanasā sarvānmāṇḍavyako'bravīt
||15||निविष्टैकाग्रमनसा सर्वान्माण्डव्यकोऽब्रवीत्
prāptaṃ duḥkhaṃ mayā ghoraṃ pūrvajanmārjitaṃ phalam |
mā viṣādaṃ kurudhvaṃ bhoḥ kṛtaṃ pāpaṃ tu bhujyate
||16||प्राप्तं दुःखं मया घोरं पूर्वजन्मार्जितं फलम् ।
मा विषादं कुरुध्वं भोः कृतं पापं तु भुज्यते
ṛṣaya ūcuḥ
kena karmavipākena iha jātyantaraṃ vrajet |
dānadharmaphalenaiva kena svargaṃ ca gacchati
||17||केन कर्मविपाकेन इह जात्यन्तरं व्रजेत् ।
दानधर्मफलेनैव केन स्वर्गं च गच्छति
māṇḍavya uvāca
adattadānā jāyante parabhāgyopajīvinaḥ |
na snānaṃ na japo homo nātithyaṃ na surārcanam
||18||अदत्तदाना जायन्ते परभाग्योपजीविनः ।
न स्नानं न जपो होमो नातिथ्यं न सुरार्चनम्
na parvaṇi pitṛśrāddhaṃ na dānaṃ dvijasattamāḥ |
vrajanti narake ghore yānti te tvantyajāṃ gatim
||19||न पर्वणि पितृश्राद्धं न दानं द्विजसत्तमाः ।
व्रजन्ति नरके घोरे यान्ति ते त्वन्त्यजां गतिम्
punardaridrāḥ punareva pāpāḥ pāpaprabhāvānnarake vasanti |
tenaiva saṃsariṇi martyaloke jīvādibhūte kṛmayaḥ pataṅgāḥ
||20||पुनर्दरिद्राः पुनरेव पापाः पापप्रभावान्नरके वसन्ति ।
तेनैव संसरिणि मर्त्यलोके जीवादिभूते कृमयः पतङ्गाः
ye snānaśīlā dvijadevabhaktā jitendriyā jīvadayānuśīlāḥ |
te devalokeṣu vasanti hṛṣṭā ye dharmaśīlā jitamānaroṣāḥ
||21||ये स्नानशीला द्विजदेवभक्ता जितेन्द्रिया जीवदयानुशीलाः ।
ते देवलोकेषु वसन्ति हृष्टा ये धर्मशीला जितमानरोषाः
vidyāvinītā na paropatāpinaḥ svadāratuṣṭāḥ paradāravarjitāḥ |
teṣāṃ na loke bhayamasti kiṃcitsvabhāvaśuddhā gatakalmaṣā hi te
||22||विद्याविनीता न परोपतापिनः स्वदारतुष्टाः परदारवर्जिताः ।
तेषां न लोके भयमस्ति किंचित्स्वभावशुद्धा गतकल्मषा हि ते
ṛṣaya ūcuḥ
pūrvajanmani viprendra kiṃ tvayā duṣkṛtaṃ kṛtam |
yena kaṣṭamidaṃ prāptaṃ sandhānaṃ śūlagarhitam
||23||पूर्वजन्मनि विप्रेन्द्र किं त्वया दुष्कृतं कृतम् ।
येन कष्टमिदं प्राप्तं सन्धानं शूलगर्हितम्
śūlasthaṃ tvāṃ samālakṣya hyāgatāḥ sarva eva hi |
jīvantaṃ tvāṃ prapaśyāma tvantarannavatārayan |
rujāsaṃtāpajaṃ duḥkhaṃ soḍhvāpi tvamavedanaḥ
||24||शूलस्थं त्वां समालक्ष्य ह्यागताः सर्व एव हि ।
जीवन्तं त्वां प्रपश्याम त्वन्तरन्नवतारयन् ।
रुजासंतापजं दुःखं सोढ्वापि त्वमवेदनः
māṇḍavya uvāca
svayameva kṛtaṃ karma svayamevopabhujyate |
sukṛtaṃ duṣkṛtaṃ pūrve nānye bhuñjanti karhicit
||25||स्वयमेव कृतं कर्म स्वयमेवोपभुज्यते ।
सुकृतं दुष्कृतं पूर्वे नान्ये भुञ्जन्ति कर्हिचित्
yathā dhenusahasreṣu vatso vindati mātaram |
tathā pūrvakṛtaṃ karma kartāramupagacchati
||26||यथा धेनुसहस्रेषु वत्सो विन्दति मातरम् ।
तथा पूर्वकृतं कर्म कर्तारमुपगच्छति
na mātā na pitā bhrātā na bhāryā na sutāḥ suhṛt |
na kasya karmaṇāṃ lepaḥ svayamevopabhujyate
||27||न माता न पिता भ्राता न भार्या न सुताः सुहृत् ।
न कस्य कर्मणां लेपः स्वयमेवोपभुज्यते
śrūyatāṃ mama vākyaṃ ca bhavadbhiḥ pṛcchito hyaham |
pūrve vayasi bho viprā malasnānakṛtakṣaṇaḥ
||28||श्रूयतां मम वाक्यं च भवद्भिः पृच्छितो ह्यहम् ।
पूर्वे वयसि भो विप्रा मलस्नानकृतक्षणः
ajñānādbālabhāvena yūkā kaṇṭe'dhiropitā |
tailābhyaktaśirogātre mayā yūkā ghṛtā na hi
||29||अज्ञानाद्बालभावेन यूका कण्टेऽधिरोपिता ।
तैलाभ्यक्तशिरोगात्रे मया यूका घृता न हि
kaṅkatīṃ ropya keśeṣu sāsā kaṇṭe'dhiropitā |
teṣu pāpaṃ kṛtaṃ sadyaḥ phalametanmamābhavat
||30||कङ्कतीं रोप्य केशेषु सासा कण्टेऽधिरोपिता ।
तेषु पापं कृतं सद्यः फलमेतन्ममाभवत्
kiṃcitkālaṃ kṣapitvāhaṃ prāpsye mokṣaṃ nirāmayam |
bhavantastviha santāpaṃ māṃ kurudhvaṃ maharṣayaḥ
||31||किंचित्कालं क्षपित्वाहं प्राप्स्ये मोक्षं निरामयम् ।
भवन्तस्त्विह सन्तापं मां कुरुध्वं महर्षयः
imāmavasthāṃ bhuktvāhaṃ kaṃcicchape na coccare |
ahani katicicchūle kṣapayiṣyāmi kilbiṣam
||32||इमामवस्थां भुक्त्वाहं कंचिच्छपे न चोच्चरे ।
अहनि कतिचिच्छूले क्षपयिष्यामि किल्बिषम्
prāktanaṃ karma bhuñjāmi yanmayā saṃcitaṃ dvijāḥ |
kṣantavyamasya rājño'tha kopaścaiva visarjyatām
||33||प्राक्तनं कर्म भुञ्जामि यन्मया संचितं द्विजाः ।
क्षन्तव्यमस्य राज्ञोऽथ कोपश्चैव विसर्ज्यताम्
śrutvā tu tasya tadvākyaṃ māṇḍavyasya maharṣayaḥ |
praharṣamatulaṃ labdhvā sādhu sādhvityapūjayan
||34||श्रुत्वा तु तस्य तद्वाक्यं माण्डव्यस्य महर्षयः ।
प्रहर्षमतुलं लब्ध्वा साधु साध्वित्यपूजयन्
nārāyaṇa uvāca
idaṃ jalaṃ mantrapūtaṃ kasminsthāne kṣipāmyaham |
yena rājā bhavedbhasma sarāṣṭraḥ sapurohitaḥ
||35||इदं जलं मन्त्रपूतं कस्मिन्स्थाने क्षिपाम्यहम् ।
येन राजा भवेद्भस्म सराष्ट्रः सपुरोहितः
māṇḍavya uvāca
idaṃ jalaṃ ca rakṣasva kālakūṭaviṣopamam |
samudre kṣipayiṣyāmi devakāryaṃ samutthitam
||36||इदं जलं च रक्षस्व कालकूटविषोपमम् ।
समुद्रे क्षिपयिष्यामि देवकार्यं समुत्थितम्
atha te munayaḥ sarve māṇḍavyaṃ praṇipatya ca |
āmantrayitvā harṣācca kaśyapādyā gṛhānyayuḥ
||37||अथ ते मुनयः सर्वे माण्डव्यं प्रणिपत्य च ।
आमन्त्रयित्वा हर्षाच्च कश्यपाद्या गृहान्ययुः
gacchamānāstu te coktāḥ pañcame'hani tāpasāḥ |
āgantavyaṃ bhavadbhiśca matsakāśaṃ pratijñayā
||38||गच्छमानास्तु ते चोक्ताः पञ्चमेऽहनि तापसाः ।
आगन्तव्यं भवद्भिश्च मत्सकाशं प्रतिज्ञया
tatheti te pratijñāya nāradādyā adarśanam |
gateṣu vipramukhyeṣu śāṇḍilī ca tapodhanā
||39||तथेति ते प्रतिज्ञाय नारदाद्या अदर्शनम् ।
गतेषु विप्रमुख्येषु शाण्डिली च तपोधना
dvitīye'hni samāyātā na tu buddhvātha taṃ ṛṣim |
bhartāraṃ śirasā dhārya rātrau paryaṭate sma sā
||40||द्वितीयेऽह्नि समायाता न तु बुद्ध्वाथ तं ऋषिम् ।
भर्तारं शिरसा धार्य रात्रौ पर्यटते स्म सा
na dṛṣṭaḥ śūlake vipro bharākrāntyā yudhiṣṭhira |
skhalitā tasya jānubhyāṃ śūlasthasya pativratā
||41||न दृष्टः शूलके विप्रो भराक्रान्त्या युधिष्ठिर ।
स्खलिता तस्य जानुभ्यां शूलस्थस्य पतिव्रता
sarvāṅgeṣu vyathā jātā tasyāḥ praskhalanānmuneḥ |
īdṛśīṃ vartamānāṃ ca hyavasthāṃ pūrvadaivikīm
||42||सर्वाङ्गेषु व्यथा जाता तस्याः प्रस्खलनान्मुनेः ।
ईदृशीं वर्तमानां च ह्यवस्थां पूर्वदैविकीम्
punaḥ pāpaphalaṃ kiṃciddhā kaṣṭaṃ mama vartate |
vyathito'haṃ tvayā pāpe kimarthaṃ sūnakarmaṇi
||43||पुनः पापफलं किंचिद्धा कष्टं मम वर्तते ।
व्यथितोऽहं त्वया पापे किमर्थं सूनकर्मणि
svairiṇīṃ tvāṃ prapaśyāmi rākṣasī taskarī nu kim |
evamuktvā kṣaṇaṃ mohātkrandamāno muhurmuhuḥ
||44||स्वैरिणीं त्वां प्रपश्यामि राक्षसी तस्करी नु किम् ।
एवमुक्त्वा क्षणं मोहात्क्रन्दमानो मुहुर्मुहुः
tapasvino'tha ṛṣayaḥ sarve saṃtrastamānasāḥ |
paśyamānā muneḥ kaṣṭaṃ pṛcchante te yudhiṣṭhira
||45||तपस्विनोऽथ ऋषयः सर्वे संत्रस्तमानसाः ।
पश्यमाना मुनेः कष्टं पृच्छन्ते ते युधिष्ठिर
paryaṭase kimarthaṃ tvaṃ niśīye vahanaṃ nu kim |
kṣiptaṃ tu jholikābhāraṃ kiṃvāgamanakāraṇam |
vyathāmutpādya ṛṣaye duḥkhādduḥkhavilāsini
||46||पर्यटसे किमर्थं त्वं निशीये वहनं नु किम् ।
क्षिप्तं तु झोलिकाभारं किंवागमनकारणम् ।
व्यथामुत्पाद्य ऋषये दुःखाद्दुःखविलासिनि
śāṇḍilyuvāca
nāsurīṃ na ca gandharvīṃ na piśācīṃ na rākṣasīm |
pativratāṃ tu māṃ sarve jānantu tapasi sthitām
||47||नासुरीं न च गन्धर्वीं न पिशाचीं न राक्षसीम् ।
पतिव्रतां तु मां सर्वे जानन्तु तपसि स्थिताम्
na me kāmo na me krodho na vairaṃ na ca matsaraḥ |
ajñānāddṛṣṭimāndyācca skhalanaṃ kṣantumarhatha
||48||न मे कामो न मे क्रोधो न वैरं न च मत्सरः ।
अज्ञानाद्दृष्टिमान्द्याच्च स्खलनं क्षन्तुमर्हथ
vahanaṃ bhartṛsaukhyāya divā sampīḍyate rujā |
ayaṃ bhartā vijānītha jholikāsaṃsthitaḥ sadā
||49||वहनं भर्तृसौख्याय दिवा सम्पीड्यते रुजा ।
अयं भर्ता विजानीथ झोलिकासंस्थितः सदा
bharaṇaṃ pānaṃ vastraṃ ca dadāmyetasya rogiṇaḥ |
ṛṣiḥ śaunakamukhyo'sau śāṇḍilīṃ māṃ vijānata
||50||भरणं पानं वस्त्रं च ददाम्येतस्य रोगिणः ।
ऋषिः शौनकमुख्योऽसौ शाण्डिलीं मां विजानत
svabhartṛdharmiṇīṃ kopaṃ mā kuruṣvātithiṃ kuru |
satāṃ samīpaṃ samprāptāṃ sarvaṃ me kṣantumarhatha
||51||स्वभर्तृधर्मिणीं कोपं मा कुरुष्वातिथिं कुरु ।
सतां समीपं सम्प्राप्तां सर्वं मे क्षन्तुमर्हथ
ṛṣaya ūcuḥ
paravyathāṃ na jānīṣe vyacarantī yadṛcchayā |
prabhāte'bhyudite sūrye tava bhartā mariṣyati
||52||परव्यथां न जानीषे व्यचरन्ती यदृच्छया ।
प्रभातेऽभ्युदिते सूर्ये तव भर्ता मरिष्यति
ātmaduḥkhātparaṃ duḥkhaṃ na jānāsi kulādhame |
tena vākyena ghoreṇa śāṇḍilī vimanābhavat
||53||आत्मदुःखात्परं दुःखं न जानासि कुलाधमे ।
तेन वाक्येन घोरेण शाण्डिली विमनाभवत्
paraṃ viṣādamāpannā kṣaṇaṃ dhyātvābravīdvacaḥ |
kopātsaṃraktanayanā nirīkṣantī munīṃstadā
||54||परं विषादमापन्ना क्षणं ध्यात्वाब्रवीद्वचः ।
कोपात्संरक्तनयना निरीक्षन्ती मुनींस्तदा
satāṃ gehe kila prāptā bhavatāṃ cāpakāriṇī |
sāmenātithipūjāyāṃ śiṣṭe ca gṛhamāgate
||55||सतां गेहे किल प्राप्ता भवतां चापकारिणी ।
सामेनातिथिपूजायां शिष्टे च गृहमागते
bhavadbhirīdṛgātithyaṃ kṛtaṃ caiva mamaiva tu |
svargāpavargadharmaśca bhavadbhirna nirīkṣitam
||56||भवद्भिरीदृगातिथ्यं कृतं चैव ममैव तु ।
स्वर्गापवर्गधर्मश्च भवद्भिर्न निरीक्षितम्
prājāpatyāmimāṃ dṛṣṭvā māṃ yathā prākṛtāḥ striyaḥ |
bhavantaḥ strībalaṃ me'dya paśyantu divi devatāḥ
||57||प्राजापत्यामिमां दृष्ट्वा मां यथा प्राकृताः स्त्रियः ।
भवन्तः स्त्रीबलं मेऽद्य पश्यन्तु दिवि देवताः
mariṣyati na me bhartā hyādityo nodayiṣyati |
andhakāraṃ jagatsarvaṃ kṣīyate nādya śarvarī
||58||मरिष्यति न मे भर्ता ह्यादित्यो नोदयिष्यति ।
अन्धकारं जगत्सर्वं क्षीयते नाद्य शर्वरी
evamukte tayā vākye stambhite'rke tamomayam |
na ca prajāyate sarvaṃ nirvaṣaṭkārasatkriyam
||59||एवमुक्ते तया वाक्ये स्तम्भितेऽर्के तमोमयम् ।
न च प्रजायते सर्वं निर्वषट्कारसत्क्रियम्
svāhākāraḥ svadhākāraḥ pañcayajñavidhirnahi |
snānaṃ dānaṃ japo nāsti sandhyālopavyatikramaḥ |
ṣaṇmāsaṃ ca tadā pārtha luptapiṇḍodakakriyam
||60||स्वाहाकारः स्वधाकारः पञ्चयज्ञविधिर्नहि ।
स्नानं दानं जपो नास्ति सन्ध्यालोपव्यतिक्रमः ।
षण्मासं च तदा पार्थ लुप्तपिण्डोदकक्रियम्
iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcama āvantyakhaṇḍe revākhaṇḍe śāṇḍilīṛṣisaṃvādavarṇanaṃ nāmaikasaptatyuttaraśatatamo'dhyāyaḥ ||