mayūrakalpasamudbhavaḥ
mārkaṇḍeya uvāca
punaryugānte samprāpte tṛtīye nṛpasattama |
dādaśārkavapurbhūtvā bhagavānnīlalohitaḥ
||1||पुनर्युगान्ते सम्प्राप्ते तृतीये नृपसत्तम ।
दादशार्कवपुर्भूत्वा भगवान्नीललोहितः
saptadvīpasamudrāntāṃ saśailavanakānanām |
nirdagdhāṃ tu mahīṃ kṛtsnāṃ kālo bhūtvā maheśvaraḥ
||2||सप्तद्वीपसमुद्रान्तां सशैलवनकाननाम् ।
निर्दग्धां तु महीं कृत्स्नां कालो भूत्वा महेश्वरः
tato mahāghano bhūtvā plāvayāmāsa vāriṇā |
kṛṣṇaṃ kṛṣṇavapustvenāṃ vidyuccandrāyudhāṅkitām
||3||ततो महाघनो भूत्वा प्लावयामास वारिणा ।
कृष्णं कृष्णवपुस्त्वेनां विद्युच्चन्द्रायुधाङ्किताम्
plāvayitvā jagatsarvaṃ tasminnekārṇavīkṛte |
suṣvāpa vimale toye jagatsaṃkṣipya māyayā
||4||प्लावयित्वा जगत्सर्वं तस्मिन्नेकार्णवीकृते ।
सुष्वाप विमले तोये जगत्संक्षिप्य मायया
tato'haṃ bhramamāstu tamobhūte mahārṇave |
divyaṃ varṣasahasraṃ tu vāyubhūte maheśvare
||5||ततोऽहं भ्रममास्तु तमोभूते महार्णवे ।
दिव्यं वर्षसहस्रं तु वायुभूते महेश्वरे
oṃkṛtvā devadeveśaṃ yenedaṃ gahanīkṛtam |
dhyāyamānastato devaṃ rājendra vimale jale
||6||ओंकृत्वा देवदेवेशं येनेदं गहनीकृतम् ।
ध्यायमानस्ततो देवं राजेन्द्र विमले जले
tasminmahārṇave ghore naṣṭe sthāvarajaṅgame |
mayūraṃ svarṇapatrāḍhyamapaśyaṃsahasā jale |
vicitracandrakopetaṃ nīlakaṃṭhaṃ sulocanam
||7||तस्मिन्महार्णवे घोरे नष्टे स्थावरजङ्गमे ।
मयूरं स्वर्णपत्राढ्यमपश्यंसहसा जले ।
विचित्रचन्द्रकोपेतं नीलकंठं सुलोचनम्
tato mayūraḥ sa mahārṇavānte vikṣobhayitvā hi mahāsveṇa |
cacāra devastriśikhī śikhaṇḍī trailokyagoptā sa mahānubhāvaḥ
||8||ततो मयूरः स महार्णवान्ते विक्षोभयित्वा हि महास्वेण ।
चचार देवस्त्रिशिखी शिखण्डी त्रैलोक्यगोप्ता स महानुभावः
śivaśca raudreṇa mayūrarūpiṇā vikṣobhyamāṇe salile'pi tasmin |
saha bhramantīṃ ca mahārṇavānte sarinmahaughāṃ sumahāndadarśa
||9||शिवश्च रौद्रेण मयूररूपिणा विक्षोभ्यमाणे सलिलेऽपि तस्मिन् ।
सह भ्रमन्तीं च महार्णवान्ते सरिन्महौघां सुमहान्ददर्श
sa tāṃ mahādevamayūrarūpo dṛṣṭvā bhramantīṃ sahasormijālaiḥ |
kā tvaṃ śubhe śāśvatadehabhūtā kṣayaṃ na yātāsi mahākṣayānte
||10||स तां महादेवमयूररूपो दृष्ट्वा भ्रमन्तीं सहसोर्मिजालैः ।
का त्वं शुभे शाश्वतदेहभूता क्षयं न यातासि महाक्षयान्ते
devāsuragaṇe naṣṭe saritsaramahārṇave |
kā tvaṃ bhramasi padmākṣi kva gatāsi ca na kṣayam
||11||देवासुरगणे नष्टे सरित्सरमहार्णवे ।
का त्वं भ्रमसि पद्माक्षि क्व गतासि च न क्षयम्
narmadovāca
tava prasādāddeveśa mṛtyurmama na vidyate |
sṛja deva punarviśvaṃ śarvarī kṣayamāgatā
||12||तव प्रसादाद्देवेश मृत्युर्मम न विद्यते ।
सृज देव पुनर्विश्वं शर्वरी क्षयमागता
evamukto mahādevo vyadhunotpakṣapañjaram |
tāvatpañjaramadhyānte tasya pakṣādviniḥsṛtāḥ
||13||एवमुक्तो महादेवो व्यधुनोत्पक्षपञ्जरम् ।
तावत्पञ्जरमध्यान्ते तस्य पक्षाद्विनिःसृताः
tāvanto devadaityendrāḥ pakṣābhyāṃ tasya jajñire |
teṣāṃ madhye punaḥ sā tu narmadā bhramate sarit
||14||तावन्तो देवदैत्येन्द्राः पक्षाभ्यां तस्य जज्ञिरे ।
तेषां मध्ये पुनः सा तु नर्मदा भ्रमते सरित्
tataścānyo mahāśailo dṛśyate bharatarṣabha |
tribhiḥ kūṭaiḥ suvistīrṇaiḥ śṛṅgavāniva govṛṣaḥ
||15||ततश्चान्यो महाशैलो दृश्यते भरतर्षभ ।
त्रिभिः कूटैः सुविस्तीर्णैः शृङ्गवानिव गोवृषः
trikūṭastu iti khyātaḥ sarvaratnairvibhūṣitaḥ |
tatastasmāttrikūṭācca plāvayantī mahīṃ yayau
||16||त्रिकूटस्तु इति ख्यातः सर्वरत्नैर्विभूषितः ।
ततस्तस्मात्त्रिकूटाच्च प्लावयन्ती महीं ययौ
trikūṭī tena vikhyātā pitṝṇāṃ trāyaṇī parā |
dvitīyācca tato gaṅgā vistīrṇā dharaṇītale
||17||त्रिकूटी तेन विख्याता पितॄणां त्रायणी परा ।
द्वितीयाच्च ततो गङ्गा विस्तीर्णा धरणीतले
tṛtīyaṃ ca tataḥ śṛṅgaṃ saptadhā khaṇḍaśo gatam |
jambūdvīpe tu saṃjātāḥ sapta te kulaparvatāḥ
||18||तृतीयं च ततः शृङ्गं सप्तधा खण्डशो गतम् ।
जम्बूद्वीपे तु संजाताः सप्त ते कुलपर्वताः
candranakṣatrasahitā grahagrāmanadīnadāḥ |
aṇḍajaṃ svedajaṃ jātamudbhijjaṃ ca jarāyujam
||19||चन्द्रनक्षत्रसहिता ग्रहग्रामनदीनदाः ।
अण्डजं स्वेदजं जातमुद्भिज्जं च जरायुजम्
evaṃ jagadidaṃ sarvaṃ mayūrādabhavatpurā |
samastaṃ naraśārdūla mahādevasamudbhavam
||20||एवं जगदिदं सर्वं मयूरादभवत्पुरा ।
समस्तं नरशार्दूल महादेवसमुद्भवम्
tato nadīḥ samudrāṃśca saṃvibhajya pṛthakpṛthak |
narmadāmāha deveśo gaccha tvaṃ dakṣiṇāṃ diśam
||21||ततो नदीः समुद्रांश्च संविभज्य पृथक्पृथक् ।
नर्मदामाह देवेशो गच्छ त्वं दक्षिणां दिशम्
evaṃ sā dakṣiṇā gaṃgā mahāpātakanāśinī |
uttare jāhnavī deśe puṇyā tvaṃ dakṣiṇe śubhā
||22||एवं सा दक्षिणा गंगा महापातकनाशिनी ।
उत्तरे जाह्नवी देशे पुण्या त्वं दक्षिणे शुभा
yathā gaṃgā mahāpuṇyā mama mastakasaṃbhavā |
tadviśiṣṭā mahābhāge tvaṃ caiveti na saṃśayaḥ
||23||यथा गंगा महापुण्या मम मस्तकसंभवा ।
तद्विशिष्टा महाभागे त्वं चैवेति न संशयः
tvayā saha bhaviṣyāmi ekenāṃśena suvrate |
mahāpātakayuktānāmauṣadhaṃ tvaṃ bhaviṣyasi
||24||त्वया सह भविष्यामि एकेनांशेन सुव्रते ।
महापातकयुक्तानामौषधं त्वं भविष्यसि
evamuktā tu devena mahāpātakanāśinī |
dakṣiṇaṃ digvibhāgaṃ tu sā jagāmāśu vikramā
||25||एवमुक्ता तु देवेन महापातकनाशिनी ।
दक्षिणं दिग्विभागं तु सा जगामाशु विक्रमा
ṛkṣaśailendramāsādya candramauleranugrahāt |
vāryaughaiḥ prasthitā yasmānmahādevapraṇoditā
||26||ऋक्षशैलेन्द्रमासाद्य चन्द्रमौलेरनुग्रहात् ।
वार्यौघैः प्रस्थिता यस्मान्महादेवप्रणोदिता
mahatā cāpi vegena yasmādeṣā samucchritā |
mahatī tena sā proktā mahādevānmahīpate
||27||महता चापि वेगेन यस्मादेषा समुच्छ्रिता ।
महती तेन सा प्रोक्ता महादेवान्महीपते
tapatastasya devasya śūlāgrādbindavo'patan |
tenaiṣā śoṇasaṃjñā tu daśa sapta ca tāḥ smṛtāḥ
||28||तपतस्तस्य देवस्य शूलाग्राद्बिन्दवोऽपतन् ।
तेनैषा शोणसंज्ञा तु दश सप्त च ताः स्मृताः
sarveṣāṃ narmadā puṇyā rudradehādviniḥsṛtā |
sarvābhyaśca saridbhyaśca varadānānmahātmanaḥ
||29||सर्वेषां नर्मदा पुण्या रुद्रदेहाद्विनिःसृता ।
सर्वाभ्यश्च सरिद्भ्यश्च वरदानान्महात्मनः
śaṃkarānuprahāddevī mahāpātakanāśinī |
yasmānmahārṇave ghore dṛśyate mahatī ca sā
||30||शंकरानुप्रहाद्देवी महापातकनाशिनी ।
यस्मान्महार्णवे घोरे दृश्यते महती च सा
suvyaktāṅgī mahākāyā mahatī tena sā smṛtā |
tasmādvikṣobhyamāṇā hi diggajairambudopamaiḥ
||31||सुव्यक्ताङ्गी महाकाया महती तेन सा स्मृता ।
तस्माद्विक्षोभ्यमाणा हि दिग्गजैरम्बुदोपमैः
kaluṣatvaṃ nayatyeva rasena surasā tathā |
kṛpāṃ karoti sā yasmāllokānāmabhayapradā
||32||कलुषत्वं नयत्येव रसेन सुरसा तथा ।
कृपां करोति सा यस्माल्लोकानामभयप्रदा
saṃsārārṇavamagnānāṃ tena caiṣā kṛpā smṛtā |
purā kṛtayuge puṇye divyamandārabhūṣitā
||33||संसारार्णवमग्नानां तेन चैषा कृपा स्मृता ।
पुरा कृतयुगे पुण्ये दिव्यमन्दारभूषिता
kalpavṛkṣasamākīrṇā rohītakasamākulā |
vahatyeṣā ca mandena tena mandākinī smṛtā
||34||कल्पवृक्षसमाकीर्णा रोहीतकसमाकुला ।
वहत्येषा च मन्देन तेन मन्दाकिनी स्मृता
bhittvā mahārṇavaṃ kṣipraṃ yasmāllokamihāgatā |
pūjyā suraiśca siddhaiśca tasmādeṣā mahārṇavā
||35||भित्त्वा महार्णवं क्षिप्रं यस्माल्लोकमिहागता ।
पूज्या सुरैश्च सिद्धैश्च तस्मादेषा महार्णवा
vicitrotpalasaṃghātairṛkṣadvipasamākulā
||36||विचित्रोत्पलसंघातैरृक्षद्विपसमाकुला
bhittvā śailaṃ ca vipulaṃ prayātyevaṃ mahārṇavam |
bhrāmayantī diśaḥ sarvā raveṇa mahatā purā
||37||भित्त्वा शैलं च विपुलं प्रयात्येवं महार्णवम् ।
भ्रामयन्ती दिशः सर्वा रवेण महता पुरा
plāvayantī virājantī tena revā iti smṛtā |
bhāryāputrasuduḥkhāḍhyānnarāñchāpaiḥ samāvṛtān
||38||प्लावयन्ती विराजन्ती तेन रेवा इति स्मृता ।
भार्यापुत्रसुदुःखाढ्यान्नराञ्छापैः समावृतान्
vipāpānkurute yasmādvipāpā tena sā smṛtā |
viṇmūtranicayāṃ ghorāṃ pāṃśuśoṇitakardamām
||39||विपापान्कुरुते यस्माद्विपापा तेन सा स्मृता ।
विण्मूत्रनिचयां घोरां पांशुशोणितकर्दमाम्
pāśairnityaṃ tu sambādhāṃ yasmānmocayate bhṛśam |
vipāśeti ca sā proktā saṃsārārṇavatāriṇī
||40||पाशैर्नित्यं तु सम्बाधां यस्मान्मोचयते भृशम् ।
विपाशेति च सा प्रोक्ता संसारार्णवतारिणी
narmadā vimalāmbhā ca vimalenduśubhānanā |
tamobhūte mahāghore yasmādeṣā mahāprabhā
||41||नर्मदा विमलाम्भा च विमलेन्दुशुभानना ।
तमोभूते महाघोरे यस्मादेषा महाप्रभा
vimalā tena sā proktā vidvadbhirnṛpasattama |
karairindukaraprakhyaiḥ sūryaraśmisamaprabhā
||42||विमला तेन सा प्रोक्ता विद्वद्भिर्नृपसत्तम ।
करैरिन्दुकरप्रख्यैः सूर्यरश्मिसमप्रभा
kṣarantī modate viśvaṃ karabhā tena cocyate |
yasmādrañjayate lokāndarśanādeva bhārata
||43||क्षरन्ती मोदते विश्वं करभा तेन चोच्यते ।
यस्माद्रञ्जयते लोकान्दर्शनादेव भारत
rañjanādrañjanā proktā dhātvarthe rājasattama |
tṛṇavīrudhagulmādyāstiryañcaḥ pakṣiṇastathā |
tānudbhūtānnayetsvargaṃ tenoktā vāyuvāhinī
||44||रञ्जनाद्रञ्जना प्रोक्ता धात्वर्थे राजसत्तम ।
तृणवीरुधगुल्माद्यास्तिर्यञ्चः पक्षिणस्तथा ।
तानुद्भूतान्नयेत्स्वर्गं तेनोक्ता वायुवाहिनी
evaṃ yo vetti nāmāni nirgamaṃ ca viśeṣataḥ |
sa yāti pāpavirmukto rudralokaṃ na saṃśayaḥ
||45||एवं यो वेत्ति नामानि निर्गमं च विशेषतः ।
स याति पापविर्मुक्तो रुद्रलोकं न संशयः
iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcama āvantyakhaṇḍe revākhaṇḍe narmadāmāhātmye sahaitukarevānāmamāhātmyavarṇane mayūrakalpasamudbhavo nāma ṣaṣṭho'dhyāyaḥ ||