viśalyāsambhavaḥ
śrī mārkaṇḍeya uvāca
ataḥ paraṃ pravakṣyāmi sā viśalyā hyabhūdyathā |
āścaryabhūtā lokasya sarvapāpakṣayaṃkarī
||1||अतः परं प्रवक्ष्यामि सा विशल्या ह्यभूद्यथा ।
आश्चर्यभूता लोकस्य सर्वपापक्षयंकरी
brahmaṇo mānasaḥ putro mukhyo hyagnirajāyata |
mukhyo vahniritiprokta ṛṣiḥ paramadhārmikaḥ
||2||ब्रह्मणो मानसः पुत्रो मुख्यो ह्यग्निरजायत ।
मुख्यो वह्निरितिप्रोक्त ऋषिः परमधार्मिकः
tasya svāhābhavatpatnī smṛtā dākṣāyaṇī tu sā |
tasyāṃ mukhyā mahārāja trayaḥ putrāstadā'bhavan
||3||तस्य स्वाहाभवत्पत्नी स्मृता दाक्षायणी तु सा ।
तस्यां मुख्या महाराज त्रयः पुत्रास्तदाऽभवन्
agnirāhavanīyastu dakṣiṇāgnistathaiva ca |
gārhapatyastṛtīyastu trailokyaṃ yaiśca dhāryate
||4||अग्निराहवनीयस्तु दक्षिणाग्निस्तथैव च ।
गार्हपत्यस्तृतीयस्तु त्रैलोक्यं यैश्च धार्यते
tathā vai gārhapatyo'gnirjajñe putradvayaṃ śubham |
padmakaḥ śaṅkunāmā ca tāvubhāvagnisattamau
||5||तथा वै गार्हपत्योऽग्निर्जज्ञे पुत्रद्वयं शुभम् ।
पद्मकः शङ्कुनामा च तावुभावग्निसत्तमौ
vasannagnirnadītīre samāśritya mahattapaḥ |
rudramārādhayāmāsa jitātmā susamāhitaḥ
||6||वसन्नग्निर्नदीतीरे समाश्रित्य महत्तपः ।
रुद्रमाराधयामास जितात्मा सुसमाहितः
daśavarṣasahasrāṇi cacāra vipulaṃ tapaḥ |
tamuvāca mahādevaḥ prasanno vṛṣabhadhvajaḥ
||7||दशवर्षसहस्राणि चचार विपुलं तपः ।
तमुवाच महादेवः प्रसन्नो वृषभध्वजः
bhobho brūhi mahābhāga yatte manasi vartate |
dātā hyahamasaṃdeho yadyapi syātsudurlabham
||8||भोभो ब्रूहि महाभाग यत्ते मनसि वर्तते ।
दाता ह्यहमसंदेहो यद्यपि स्यात्सुदुर्लभम्
agniruvāca
narmadeyaṃ mahābhāgā sarito yāśca ṣoḍaśa |
bhavantu mama patnyastāstvatprasādānmaheśvara
||9||नर्मदेयं महाभागा सरितो याश्च षोडश ।
भवन्तु मम पत्न्यस्तास्त्वत्प्रसादान्महेश्वर
tāsu vai cintitān putrānagryānutpādayāmyaham |
eṣa eva varo deva dīyatāṃ me maheśvara
||10||तासु वै चिन्तितान् पुत्रानग्र्यानुत्पादयाम्यहम् ।
एष एव वरो देव दीयतां मे महेश्वर
īśvara uvāca
etāstu dhiṣṇināmnyo vai bhaviṣyanti saridvarāḥ |
patnyastava viśālākṣyo vede khyātā na saṃśayaḥ
||11||एतास्तु धिष्णिनाम्न्यो वै भविष्यन्ति सरिद्वराः ।
पत्न्यस्तव विशालाक्ष्यो वेदे ख्याता न संशयः
tāsāṃ putrā bhaviṣyanti hyagnayo ye'dhvare smṛtāḥ |
dhiṣṇyānāma suvikhyātā yāvadābhūtasamplavam
||12||तासां पुत्रा भविष्यन्ति ह्यग्नयो येऽध्वरे स्मृताः ।
धिष्ण्यानाम सुविख्याता यावदाभूतसम्प्लवम्
evamuktvā mahādevastatraivāntaradhīyata |
narmadā ca saricchreṣṭhā tasya bhāryā babhūva ha
||13||एवमुक्त्वा महादेवस्तत्रैवान्तरधीयत ।
नर्मदा च सरिच्छ्रेष्ठा तस्य भार्या बभूव ह
kāverī kṛṣṇaveṇī ca revā ca yamunā tathā |
godāvarī vitastā ca candrabhāgā irāvatī
||14||कावेरी कृष्णवेणी च रेवा च यमुना तथा ।
गोदावरी वितस्ता च चन्द्रभागा इरावती
vipāśā kauśikī caiva sarayūḥ śatarudrikā |
śiprā sarasvatī caiva hrādinī pāvanī tathā
||15||विपाशा कौशिकी चैव सरयूः शतरुद्रिका ।
शिप्रा सरस्वती चैव ह्रादिनी पावनी तथा
etāḥ ṣoḍaśā nadyo vai bhāryārthaṃ saṃvyavasthitāḥ |
tadātmānaṃ vibhajyāśu dhiṣṇīṣu sa mahādyutiḥ
||16||एताः षोडशा नद्यो वै भार्यार्थं संव्यवस्थिताः ।
तदात्मानं विभज्याशु धिष्णीषु स महाद्युतिः
vyabhicārāttu bharturvai narmadādyāsu dhiṣṇiṣu |
utpannāḥ śucayaḥ putrāḥ sarve te dhiṣṇyapāḥ smṛtāḥ
||17||व्यभिचारात्तु भर्तुर्वै नर्मदाद्यासु धिष्णिषु ।
उत्पन्नाः शुचयः पुत्राः सर्वे ते धिष्ण्यपाः स्मृताः
tasyāśca narmadāyāstu dhiṣṇīndro nāma viśrutaḥ |
babhūva putro balavānrūpeṇāpratimo nṛpa
||18||तस्याश्च नर्मदायास्तु धिष्णीन्द्रो नाम विश्रुतः ।
बभूव पुत्रो बलवान्रूपेणाप्रतिमो नृप
tato devāsuraṃ yuddhamabhavallomaharṣaṇam |
mayatārakamityevaṃ triṣu lokeṣu viśrutam
||19||ततो देवासुरं युद्धमभवल्लोमहर्षणम् ।
मयतारकमित्येवं त्रिषु लोकेषु विश्रुतम्
tatra daityairmahāghorairmayatārapurogamaiḥ |
tāḍitāste surāstrastā viṣṇuṃ vai śaraṇaṃ yayuḥ
||20||तत्र दैत्यैर्महाघोरैर्मयतारपुरोगमैः ।
ताडितास्ते सुरास्त्रस्ता विष्णुं वै शरणं ययुः
trāyasva no hṛṣīkeśā ghorādasmānmahābhayāt |
daityānsarvānsaṃharasva mayatārapurogamān
||21||त्रायस्व नो हृषीकेशा घोरादस्मान्महाभयात् ।
दैत्यान्सर्वान्संहरस्व मयतारपुरोगमान्
evamuktaḥ sa bhagavāndiśo daśa vyalokayat |
tato bhagavatā dṛṣṭau raṇe pāvakamārutau
||22||एवमुक्तः स भगवान्दिशो दश व्यलोकयत् ।
ततो भगवता दृष्टौ रणे पावकमारुतौ
āhūtau viṣṇunā tau tu sakāśaṃ jagmatuḥ kṣaṇāt |
sthitau tau praṇatau cāgre devadevasya dhīmataḥ
||23||आहूतौ विष्णुना तौ तु सकाशं जग्मतुः क्षणात् ।
स्थितौ तौ प्रणतौ चाग्रे देवदेवस्य धीमतः
tato dhiṣṇiḥ pāvakendro devenokto mahātmanā |
nirdahemānmahāghorānnārmadeya mahāsurān
||24||ततो धिष्णिः पावकेन्द्रो देवेनोक्तो महात्मना ।
निर्दहेमान्महाघोरान्नार्मदेय महासुरान्
athaivamuktau tau devau raṇe pāvakamārutau |
daityān dadahatuḥ sarvānmayatārapurogamān
||25||अथैवमुक्तौ तौ देवौ रणे पावकमारुतौ ।
दैत्यान् ददहतुः सर्वान्मयतारपुरोगमान्
dahyamānāstu te sarve śastrairagniṃ tvaveṣṭayan |
divyairagnyarkasaṅkāśaiḥ śataśo'tha sahasraśaḥ
||26||दह्यमानास्तु ते सर्वे शस्त्रैरग्निं त्ववेष्टयन् ।
दिव्यैरग्न्यर्कसङ्काशैः शतशोऽथ सहस्रशः
tāṃścāgniḥ śastranikarairnirdadāha mahāsurān |
jvālāmālākulaṃ sarvaṃ vāyunā nirmitaṃ tadā
||27||तांश्चाग्निः शस्त्रनिकरैर्निर्ददाह महासुरान् ।
ज्वालामालाकुलं सर्वं वायुना निर्मितं तदा
dahyamānāstato daityā agnijvālāsamāvṛtāḥ |
praviśya pātālatalaṃ jale līnāḥ sahasraśaḥ
||28||दह्यमानास्ततो दैत्या अग्निज्वालासमावृताः ।
प्रविश्य पातालतलं जले लीनाः सहस्रशः
tataḥ kumāramagniṃ tu narmadāputramavyayam |
pūjayitvā surāḥ sarve jagmuste tridaśālayam
||29||ततः कुमारमग्निं तु नर्मदापुत्रमव्ययम् ।
पूजयित्वा सुराः सर्वे जग्मुस्ते त्रिदशालयम्
saśalyastu mahātejā revāputro vṛto'gnibhiḥ |
narmadāmāgataḥ kṣipraṃ mātaraṃ draṣṭumutsukaḥ
||30||सशल्यस्तु महातेजा रेवापुत्रो वृतोऽग्निभिः ।
नर्मदामागतः क्षिप्रं मातरं द्रष्टुमुत्सुकः
taṃ dṛṣṭvā putramāyāntaṃ śastraugheṇa parikṣatam |
narmadā puṇyasalilā abhyutthāya suvismitā
||31||तं दृष्ट्वा पुत्रमायान्तं शस्त्रौघेण परिक्षतम् ।
नर्मदा पुण्यसलिला अभ्युत्थाय सुविस्मिता
paryaṣvajata bāhubhyāṃ prasnavāpīḍitastanī |
saśalyaṃ putramādāya kāpilaṃ hradamāviśat
||32||पर्यष्वजत बाहुभ्यां प्रस्नवापीडितस्तनी ।
सशल्यं पुत्रमादाय कापिलं ह्रदमाविशत्
praviṣṭamātre tu hrade kāpile pāpanāśini |
saśalyaṃ taṃ viśalyaṃ ca kṣaṇātkṛtavatī tadā
||33||प्रविष्टमात्रे तु ह्रदे कापिले पापनाशिनि ।
सशल्यं तं विशल्यं च क्षणात्कृतवती तदा
sa viśalyo'bhavadyasmātprāpya tasyāḥ śivaṃ jalam |
kapilā nāmatastena viśalyā cocyate budhaiḥ
||34||स विशल्योऽभवद्यस्मात्प्राप्य तस्याः शिवं जलम् ।
कपिला नामतस्तेन विशल्या चोच्यते बुधैः
anye'pi tatra ye snātāḥ śucayastu samāhitāḥ |
pāpaśalyaiḥ pramucyante mṛtā yānti surālayam
||35||अन्येऽपि तत्र ये स्नाताः शुचयस्तु समाहिताः ।
पापशल्यैः प्रमुच्यन्ते मृता यान्ति सुरालयम्
etatte sarvamākhyātaṃ yatpṛṣṭo'haṃ purā tvayā |
utpattikāraṇaṃ tāta viśalyāyā nareśvara
||36||एतत्ते सर्वमाख्यातं यत्पृष्टोऽहं पुरा त्वया ।
उत्पत्तिकारणं तात विशल्याया नरेश्वर
iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcama āvantyakhaṇḍe revākhaṇḍe narmadāmāhātmye viśalyāsambhavo nāma dvāviṃśo'dhyāyaḥ ||