skandena nirmitaṃ pūrvaṃ tapaḥ kṛtvā sudāruṇam
śrīmārkaṇḍeya uvāca
narmadādakṣiṇe kūle tīrthaṃ paramaśobhanam |
skandena nirmitaṃ pūrvaṃ tapaḥ kṛtvā sudāruṇam
||1||नर्मदादक्षिणे कूले तीर्थं परमशोभनम् ।
स्कन्देन निर्मितं पूर्वं तपः कृत्वा सुदारुणम्
yudhiṣṭhira uvāca
skandasya caritaṃ sarvamājanma dvijasattama |
tīrthasya ca vidhiṃ puṇyaṃ kathayasva yathārthataḥ
||2||स्कन्दस्य चरितं सर्वमाजन्म द्विजसत्तम ।
तीर्थस्य च विधिं पुण्यं कथयस्व यथार्थतः
śrīmārkaṇḍeya uvāca
devadevena vai taptaṃ tapaḥ pūrvaṃ yudhiṣṭhira |
vijñaptena suraiḥ sarvairumādevī vivāhitā
||3||देवदेवेन वै तप्तं तपः पूर्वं युधिष्ठिर ।
विज्ञप्तेन सुरैः सर्वैरुमादेवी विवाहिता
nāsti senāpatiḥ kaściddevānāṃ surasattama |
nīyante dānavairghoraiḥ sarve devāḥ savāsavāḥ
||4||नास्ति सेनापतिः कश्चिद्देवानां सुरसत्तम ।
नीयन्ते दानवैर्घोरैः सर्वे देवाः सवासवाः
yathā niśā vinā candraṃ divaso bhāskaraṃ vinā |
na śobhate muhūrtaṃ vai tathā senā vināyakā
||5||यथा निशा विना चन्द्रं दिवसो भास्करं विना ।
न शोभते मुहूर्तं वै तथा सेना विनायका
evaṃ jñātvā mahādeva parayā dayayā vibho |
senānīrdīyatāṃ kaścittriṣu lokeṣu viśrutaḥ
||6||एवं ज्ञात्वा महादेव परया दयया विभो ।
सेनानीर्दीयतां कश्चित्त्रिषु लोकेषु विश्रुतः
etacchrutvā śubhaṃ vākyaṃ devānāṃ parameśvaraḥ |
kāmayāna umāṃ devīṃ sasmāra manasā smaram
||7||एतच्छ्रुत्वा शुभं वाक्यं देवानां परमेश्वरः ।
कामयान उमां देवीं सस्मार मनसा स्मरम्
tena mūrchitasarvāṅgaḥ kāmarūpo jagadguruḥ |
kāmayāmāsa rudrāṇīṃ divyaṃ varṣaśataṃ kila
||8||तेन मूर्छितसर्वाङ्गः कामरूपो जगद्गुरुः ।
कामयामास रुद्राणीं दिव्यं वर्षशतं किल
devarājastato jñātvā mahāmaithunagaṃ haram |
saṃmantrya daivataiḥ sārddhaṃ praiṣayajjātavedasam
||9||देवराजस्ततो ज्ञात्वा महामैथुनगं हरम् ।
संमन्त्र्य दैवतैः सार्द्धं प्रैषयज्जातवेदसम्
tena gatvā mahādevaḥ paramānandasaṃsthitaḥ |
sahasā tena dṛṣṭo'sau hāhetyuktvā samutthitaḥ
||10||तेन गत्वा महादेवः परमानन्दसंस्थितः ।
सहसा तेन दृष्टोऽसौ हाहेत्युक्त्वा समुत्थितः
tataḥ kruddhā mahādevī śāpavācamuvāca ha |
vepamānā mahārāja śṛṇu yatte vadāmyaham
||11||ततः क्रुद्धा महादेवी शापवाचमुवाच ह ।
वेपमाना महाराज शृणु यत्ते वदाम्यहम्
ahaṃ yasmātsuraiḥ sarvairyācitā putrajanmani |
kṛtā ratiśca viphalā saṃpreṣya jātavedasam
||12||अहं यस्मात्सुरैः सर्वैर्याचिता पुत्रजन्मनि ।
कृता रतिश्च विफला संप्रेष्य जातवेदसम्
tasmātsarve putrahīnā bhaviṣyanti na saṃśayaḥ |
hareṇoktastato vahnirasmākaṃ bījamāvaha
||13||तस्मात्सर्वे पुत्रहीना भविष्यन्ति न संशयः ।
हरेणोक्तस्ततो वह्निरस्माकं बीजमावह
yathā bhavati lokeṣu tathā tvaṃ kartumarhasi |
mama tejastvayā śakyaṃ gṛhītuṃ surasattama |
devakāryārthasiddhyarthaṃ nānyaḥ śakto jagattraye
||14||यथा भवति लोकेषु तथा त्वं कर्तुमर्हसि ।
मम तेजस्त्वया शक्यं गृहीतुं सुरसत्तम ।
देवकार्यार्थसिद्ध्यर्थं नान्यः शक्तो जगत्त्रये
agniruvāca
tejasastava me deva kā śaktirdhāraṇe vibho |
karoti bhasmasātsarvaṃ trailokyaṃ sacarācaram
||15||तेजसस्तव मे देव का शक्तिर्धारणे विभो ।
करोति भस्मसात्सर्वं त्रैलोक्यं सचराचरम्
īśvara uvāca
udarasthena bījena yadi te jāyate rujā |
tadā kṣipasva tattejo gaṅgātoye hutāśana
||16||उदरस्थेन बीजेन यदि ते जायते रुजा ।
तदा क्षिपस्व तत्तेजो गङ्गातोये हुताशन
evamuktvā mahādevo'moghaṃ bījamuttamam |
havyavāhamukhe sarvaṃ prakṣipyāntaradhīyata
||17||एवमुक्त्वा महादेवोऽमोघं बीजमुत्तमम् ।
हव्यवाहमुखे सर्वं प्रक्षिप्यान्तरधीयत
gate cādarśanaṃ deve dahyamāno hutāśanaḥ |
gaṅgātoye vinikṣipya jagāma svaṃniveśanam
||18||गते चादर्शनं देवे दह्यमानो हुताशनः ।
गङ्गातोये विनिक्षिप्य जगाम स्वंनिवेशनम्
asahantī tu tattejo gaṅgāpi saritāṃ varā |
śarastambe vinikṣipya jagāmāśu yathāgatam
||19||असहन्ती तु तत्तेजो गङ्गापि सरितां वरा ।
शरस्तम्बे विनिक्षिप्य जगामाशु यथागतम्
tatra jātaṃ tu taddṛṣṭvā sarve devāḥ savāsavāḥ |
kṛttikāṃ preṣayāmāsuḥ stanyaṃ pāyayituṃ tadā
||20||तत्र जातं तु तद्दृष्ट्वा सर्वे देवाः सवासवाः ।
कृत्तिकां प्रेषयामासुः स्तन्यं पाययितुं तदा
dṛṣṭvā tā āgatāḥ sarvā gaṅgāgarbhe mahāmateḥ |
ṣaṇmukhaiḥ ṣaṇmukho bhūtvā pipāsurapibatstanam
||21||दृष्ट्वा ता आगताः सर्वा गङ्गागर्भे महामतेः ।
षण्मुखैः षण्मुखो भूत्वा पिपासुरपिबत्स्तनम्
jātakarmādisaṃskārānvedoktānpadmasambhavaḥ |
cakāra sarvāndājendra vidhidṛṣṭena karmaṇā
||22||जातकर्मादिसंस्कारान्वेदोक्तान्पद्मसम्भवः ।
चकार सर्वान्दाजेन्द्र विधिदृष्टेन कर्मणा
ṣaṇmukhātṣaṇmukho nāma kārttikeyastu kṛttikāt |
kumāraśca kumāratvādgaṅgāgarbho'gnijo'paraḥ
||23||षण्मुखात्षण्मुखो नाम कार्त्तिकेयस्तु कृत्तिकात् ।
कुमारश्च कुमारत्वाद्गङ्गागर्भोऽग्निजोऽपरः
evaṃ kumāraḥ sambhūto hyanadhītya sa vedavit |
śāstrāṇyanekāni veda cacāra vipulaṃ tapaḥ
||24||एवं कुमारः सम्भूतो ह्यनधीत्य स वेदवित् ।
शास्त्राण्यनेकानि वेद चचार विपुलं तपः
devāraṇyeṣu sarveṣu nadīṣu ca nadeṣu ca |
pṛthivyāṃ yāni tīrthāni samudrādyāni bhārata
||25||देवारण्येषु सर्वेषु नदीषु च नदेषु च ।
पृथिव्यां यानि तीर्थानि समुद्राद्यानि भारत
tataḥ paryāyayogena narmadātaṭamāśritaḥ |
narmadādakṣiṇe kūle cacāra vipulaṃ tapaḥ
||26||ततः पर्याययोगेन नर्मदातटमाश्रितः ।
नर्मदादक्षिणे कूले चचार विपुलं तपः
ṛgyajuḥsāmavihitaṃ japañjāpyamaharniśam |
dhyāyamāno mahādevaṃ śucirdhamanisaṃtataḥ
||27||ऋग्यजुःसामविहितं जपञ्जाप्यमहर्निशम् ।
ध्यायमानो महादेवं शुचिर्धमनिसंततः
tato varṣasahasrānte pūrṇe devo maheśvaraḥ |
umayā sahitaḥ kāle tadā vacanamabravīt
||28||ततो वर्षसहस्रान्ते पूर्णे देवो महेश्वरः ।
उमया सहितः काले तदा वचनमब्रवीत्
īśvara uvāca
ahaṃ te varadastāta gaurī mātā pitā hyaham |
varaṃ vṛṇīṣva yacceṣṭaṃ triṣu lokeṣu durlabham
||29||अहं ते वरदस्तात गौरी माता पिता ह्यहम् ।
वरं वृणीष्व यच्चेष्टं त्रिषु लोकेषु दुर्लभम्
ṣaṇmukha uvāca
yadi tuṣṭo mahādeva umayā saha śaṅkara |
vṛṇomi mātāpitarau nānyā gatirmatirmama
||30||यदि तुष्टो महादेव उमया सह शङ्कर ।
वृणोमि मातापितरौ नान्या गतिर्मतिर्मम
etacchrutvā śubhaṃ vākyaṃ putrasya vadanāccyutam |
tathetyuktvā tu snehena premṇā taṃ pariṣasvaje
||31||एतच्छ्रुत्वा शुभं वाक्यं पुत्रस्य वदनाच्च्युतम् ।
तथेत्युक्त्वा तु स्नेहेन प्रेम्णा तं परिषस्वजे
tatastaṃ mūrdhnyupāghrāya hyumayovāca śaṅkaraḥ
||32||ततस्तं मूर्ध्न्युपाघ्राय ह्युमयोवाच शङ्करः
īśvara uvāca
akṣayaścāvyayaścaiva senānīstvaṃ bhaviṣyasi
||33||अक्षयश्चाव्ययश्चैव सेनानीस्त्वं भविष्यसि
śikhī ca te vāhanaṃ divyarūpo datto mayā śaktidharasya saṃkhye |
surāsurādīṃśca jayeti coktvā jagāma kailāsavaraṃ mahātmā
||34||शिखी च ते वाहनं दिव्यरूपो दत्तो मया शक्तिधरस्य संख्ये ।
सुरासुरादींश्च जयेति चोक्त्वा जगाम कैलासवरं महात्मा
gate cādarśanaṃ deve tadā sa śikhivāhanaḥ |
sthāpayitvā mahādevaṃ jagāma surasannidhau
||35||गते चादर्शनं देवे तदा स शिखिवाहनः ।
स्थापयित्वा महादेवं जगाम सुरसन्निधौ
tadāprabhṛti tattīrthaṃ skandatīrthamiti śrutam |
sarvapāpaharaṃ puṇyaṃ martyānāṃ bhuvi durlabham
||36||तदाप्रभृति तत्तीर्थं स्कन्दतीर्थमिति श्रुतम् ।
सर्वपापहरं पुण्यं मर्त्यानां भुवि दुर्लभम्
tatra tīrthe tu yo rājanbhaktyā snātvārcayecchivam |
gandhamālyābhiṣekaiśca yājñikaṃ sa labhetphalam
||37||तत्र तीर्थे तु यो राजन्भक्त्या स्नात्वार्चयेच्छिवम् ।
गन्धमाल्याभिषेकैश्च याज्ञिकं स लभेत्फलम्
skandatīrthe tu yaḥ snātvā pūjayetpitṛdevatāḥ |
tilamiśreṇa toyena tasya puṇyaphalaṃ śṛṇu
||38||स्कन्दतीर्थे तु यः स्नात्वा पूजयेत्पितृदेवताः ।
तिलमिश्रेण तोयेन तस्य पुण्यफलं शृणु
piṇḍadānena caikena vidhiyuktena bhārata |
dvādaśābdāni tuṣyanti pitaro nātra saṃśayaḥ
||39||पिण्डदानेन चैकेन विधियुक्तेन भारत ।
द्वादशाब्दानि तुष्यन्ति पितरो नात्र संशयः
tatra tīrthe tu rājendra śubhaṃ vā yādi vāśubham |
iha loke pare caiva tatsarvaṃ jāyate'kṣayam
||40||तत्र तीर्थे तु राजेन्द्र शुभं वा यादि वाशुभम् ।
इह लोके परे चैव तत्सर्वं जायतेऽक्षयम्
tatra tīrthe tu yaḥ kaścitprāṇatyāgaṃ kariṣyati |
śāstrayuktena vidhinā sa gacchecchivamandiram
||41||तत्र तीर्थे तु यः कश्चित्प्राणत्यागं करिष्यति ।
शास्त्रयुक्तेन विधिना स गच्छेच्छिवमन्दिरम्
kalpamekaṃ vasitvā tu devagandharvapūjitaḥ |
atra bhāratavarṣe tu jāyate vimale kule
||42||कल्पमेकं वसित्वा तु देवगन्धर्वपूजितः ।
अत्र भारतवर्षे तु जायते विमले कुले
vedavedāṅgatattvajñaḥ sarvavyādhivivarjitaḥ |
jīvedvarṣaśataṃ sāgraṃ putrapautrasamanvitaḥ
||43||वेदवेदाङ्गतत्त्वज्ञः सर्वव्याधिविवर्जितः ।
जीवेद्वर्षशतं साग्रं पुत्रपौत्रसमन्वितः
idaṃ te kathitaṃ rājanskandatīrthasya sambhavam |
dhanyaṃ yaśasyamāyuṣyaṃ sarvaduḥkhaghnamuttamam |
sarvapāpaharaṃ puṇyaṃ devadevena bhāṣitam
||44||इदं ते कथितं राजन्स्कन्दतीर्थस्य सम्भवम् ।
धन्यं यशस्यमायुष्यं सर्वदुःखघ्नमुत्तमम् ।
सर्वपापहरं पुण्यं देवदेवेन भाषितम्
iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcama āvantyakhaṇḍe revākhaṇḍe skandatīrthamāhātmyavarṇanaṃ nāmaikādaśottaraśatatamo'dhyāyaḥ ||