kālarātrikṛtajagatsaṃharaṇavarṇanam
yudhiṣṭhira uvāca
tatasta ṛṣayaḥ sarve mahābhāgāstapodhanāḥ |
gatāstu paramaṃ lokaṃ tataḥ kiṃ jātamadbhutam
||1||ततस्त ऋषयः सर्वे महाभागास्तपोधनाः ।
गतास्तु परमं लोकं ततः किं जातमद्भुतम्
śrīmārkaṇḍeya uvāca
tatasteṣu prayāteṣu narmadātīravāsiṣu |
babhūva raudrasaṃhāraḥ sarvabhūtakṣayaṃkaraḥ
||2||ततस्तेषु प्रयातेषु नर्मदातीरवासिषु ।
बभूव रौद्रसंहारः सर्वभूतक्षयंकरः
kailāsaśikharasthaṃ tu mahādevaṃ sanātanam |
brahmādyāḥ prāstuvan devamṛgyajuḥsāmabhiḥ śivam
||3||कैलासशिखरस्थं तु महादेवं सनातनम् ।
ब्रह्माद्याः प्रास्तुवन् देवमृग्यजुःसामभिः शिवम्
saṃhara tvaṃ jagaddeva sadevāsuramānuṣam |
prāpto yugasahasrāntaḥ kālaḥ saṃharaṇakṣamaḥ
||4||संहर त्वं जगद्देव सदेवासुरमानुषम् ।
प्राप्तो युगसहस्रान्तः कालः संहरणक्षमः
madrūpaṃ tu samāsthāya tvayā caitadvinirmitam |
vaiṣṇavīṃ mūrtimāsthāya tvayaitatparipālitam
||5||मद्रूपं तु समास्थाय त्वया चैतद्विनिर्मितम् ।
वैष्णवीं मूर्तिमास्थाय त्वयैतत्परिपालितम्
ekā mūrtistridhā jātā brāhmī śaivī ca vaiṣṇavī |
sṛṣṭisaṃhārarakṣārthaṃ bhavedevaṃ maheśvara
||6||एका मूर्तिस्त्रिधा जाता ब्राह्मी शैवी च वैष्णवी ।
सृष्टिसंहाररक्षार्थं भवेदेवं महेश्वर
etacchrutvā vacastathyaṃ viṣṇośca parameṣṭhinaḥ |
sagaṇaḥ saparīvāraḥ saha tābhyāṃ sahomayā
||7||एतच्छ्रुत्वा वचस्तथ्यं विष्णोश्च परमेष्ठिनः ।
सगणः सपरीवारः सह ताभ्यां सहोमया
samalokānvibhidyemānbhagavānnīlalohitaḥ |
bhūrādyabrahmalokāntaṃ bhittvāṇḍaṃ parataḥ param
||8||समलोकान्विभिद्येमान्भगवान्नीललोहितः ।
भूराद्यब्रह्मलोकान्तं भित्त्वाण्डं परतः परम्
śaivaṃ padamajaṃ divyamāviśatsaha tairvibhuḥ |
na tatra vāyurnākāśaṃ nāgnistatra na bhūtalam
||9||शैवं पदमजं दिव्यमाविशत्सह तैर्विभुः ।
न तत्र वायुर्नाकाशं नाग्निस्तत्र न भूतलम्
yatra saṃtiṣṭhe deva umayā saha śaṅkaraḥ |
na sūryo na grahāstatra na ṛkṣāṇi diśastathā
||10||यत्र संतिष्ठे देव उमया सह शङ्करः ।
न सूर्यो न ग्रहास्तत्र न ऋक्षाणि दिशस्तथा
na lokapālā na sukhaṃ na ca duḥkhaṃ nṛpottama
||11||न लोकपाला न सुखं न च दुःखं नृपोत्तम
brāhmaṃ padaṃ yatkavayo vadanti śaivaṃ padaṃ yatkavayo vadanti |
kṣetrajñamīśaṃ pravadanti cānye sāṃkhyāśca gāyanti kilādimokṣam
||12||ब्राह्मं पदं यत्कवयो वदन्ति शैवं पदं यत्कवयो वदन्ति ।
क्षेत्रज्ञमीशं प्रवदन्ति चान्ये सांख्याश्च गायन्ति किलादिमोक्षम्
yadbrahma ādyaṃ pravadanti kecidyaṃ sarvamīśānamajaṃ purāṇam |
tamekarūpaṃ tamanekarūpamarūpamādyaṃ paramavyayākhyam
||13||यद्ब्रह्म आद्यं प्रवदन्ति केचिद्यं सर्वमीशानमजं पुराणम् ।
तमेकरूपं तमनेकरूपमरूपमाद्यं परमव्ययाख्यम्
avarṇamapyarthamanāmagotraṃ turyaṃ padaṃ yatkavayo vadanti |
dhyānārthavijñānamayaṃ susūkṣmamātmasthamīśānavaraṃ vareṇyam
||14||अवर्णमप्यर्थमनामगोत्रं तुर्यं पदं यत्कवयो वदन्ति ।
ध्यानार्थविज्ञानमयं सुसूक्ष्ममात्मस्थमीशानवरं वरेण्यम्
tatastrayaste bhagavantamīśaṃ samprāpya saṃkṣipya bhavantyarthakam |
pṛthaksvarūpaistu punasta eva jagatsamastaṃ paripālayanti
||15||ततस्त्रयस्ते भगवन्तमीशं सम्प्राप्य संक्षिप्य भवन्त्यर्थकम् ।
पृथक्स्वरूपैस्तु पुनस्त एव जगत्समस्तं परिपालयन्ति
saṃhāraṃ sarvabhūtānāṃ rudratve kurute prabhuḥ |
viṣṇutve pālayellokānbrahmatve sṛṣṭikārakaḥ
||16||संहारं सर्वभूतानां रुद्रत्वे कुरुते प्रभुः ।
विष्णुत्वे पालयेल्लोकान्ब्रह्मत्वे सृष्टिकारकः
prakṛtyā saha saṃyuktaḥ kālo bhūtvā maheśvaraḥ |
viśvarūpā mahābhāgā tasya pārśve vyavasthitā
||17||प्रकृत्या सह संयुक्तः कालो भूत्वा महेश्वरः ।
विश्वरूपा महाभागा तस्य पार्श्वे व्यवस्थिता
yāmāhuḥ prakṛtiṃ tajjñāḥ padārthānāṃ vicakṣaṇāḥ |
puruṣatve prakṛtitve ca kāraṇaṃ parameśvaraḥ
||18||यामाहुः प्रकृतिं तज्ज्ञाः पदार्थानां विचक्षणाः ।
पुरुषत्वे प्रकृतित्वे च कारणं परमेश्वरः
tasmādetajjagatsarvaṃ carācaram |
tasminneva layaṃ yāti yugānte samupasthite
||19||तस्मादेतज्जगत्सर्वं चराचरम् ।
तस्मिन्नेव लयं याति युगान्ते समुपस्थिते
bhagaliṅgāṅkitaṃ sarvaṃ vyāptaṃ vai parameṣṭhinā |
bhagarūpo bhavedviṣṇurliṅgarūpo maheśvaraḥ
||20||भगलिङ्गाङ्कितं सर्वं व्याप्तं वै परमेष्ठिना ।
भगरूपो भवेद्विष्णुर्लिङ्गरूपो महेश्वरः
bhāti sarveṣu lokeṣu gīyate bhūrbhuvādiṣu |
praviṣṭaḥ sarvabhūteṣu tena viṣṇurbhagaḥ smṛtaḥ
||21||भाति सर्वेषु लोकेषु गीयते भूर्भुवादिषु ।
प्रविष्टः सर्वभूतेषु तेन विष्णुर्भगः स्मृतः
viśanādviṣṇurityuktaḥ sarvadevamayo mahān |
bhāsanādgamanāccaiva bhagasaṃjñā prakīrtitā
||22||विशनाद्विष्णुरित्युक्तः सर्वदेवमयो महान् ।
भासनाद्गमनाच्चैव भगसंज्ञा प्रकीर्तिता
brahmādistambaparyantaṃ yasminneti layaṃ jagat |
ekabhāvaṃ samāpannaṃ liṅgaṃ tasmādvidurbudhāḥ
||23||ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तं यस्मिन्नेति लयं जगत् ।
एकभावं समापन्नं लिङ्गं तस्माद्विदुर्बुधाः
mahādevastato devīmāha pārśve sthitāṃ tadā |
saṃharasva jagatsarvaṃ mā vilambasva śobhane
||24||महादेवस्ततो देवीमाह पार्श्वे स्थितां तदा ।
संहरस्व जगत्सर्वं मा विलम्बस्व शोभने
tyaja saumyamidaṃ rūpaṃ sitacandrāṃśunirmalam |
rudraṃ rūpaṃ samāsthāya saṃharasva carācaram
||25||त्यज सौम्यमिदं रूपं सितचन्द्रांशुनिर्मलम् ।
रुद्रं रूपं समास्थाय संहरस्व चराचरम्
raudrairbhūtagaṇairghorairdevi tvaṃ parivāritā |
jīvalokamimaṃ sarvaṃ bhakṣayasvāmbujekṣaṇe
||26||रौद्रैर्भूतगणैर्घोरैर्देवि त्वं परिवारिता ।
जीवलोकमिमं सर्वं भक्षयस्वाम्बुजेक्षणे
tato'haṃ mardayiṣyāmi plāvayiṣye tathā jagat |
kṛtvā caikārṇavaṃ bhūyaḥ sukhaṃ svapsye tvayā saha
||27||ततोऽहं मर्दयिष्यामि प्लावयिष्ये तथा जगत् ।
कृत्वा चैकार्णवं भूयः सुखं स्वप्स्ये त्वया सह
śrīdevyuvāca
nāhaṃ deva jagaccaitatsaṃharāmi mahādyute |
ambā bhūtvā viceṣṭaṃ na bhakṣayāmi bhṛśāturam
||28||नाहं देव जगच्चैतत्संहरामि महाद्युते ।
अम्बा भूत्वा विचेष्टं न भक्षयामि भृशातुरम्
strīsvabhāvena kāruṇyaṃ karoti hṛdayaṃ mama |
kathaṃ vai nirdahiṣyāmi jagadetajjagatpate
||29||स्त्रीस्वभावेन कारुण्यं करोति हृदयं मम ।
कथं वै निर्दहिष्यामि जगदेतज्जगत्पते
tasmāttvaṃ svayamevedaṃ jagatsaṃhara śaṅkara |
athaivamuktastāṃ devīṃ dhūrjaṭirnīlalohitaḥ
||30||तस्मात्त्वं स्वयमेवेदं जगत्संहर शङ्कर ।
अथैवमुक्तस्तां देवीं धूर्जटिर्नीललोहितः
kruddho nirbhartsayāmāsa huṅkāreṇa maheśvarīm |
oṃ huṃphaṭtvaṃ sa ityāha kopāviṣṭairathekṣaṇaiḥ
||31||क्रुद्धो निर्भर्त्सयामास हुङ्कारेण महेश्वरीम् ।
ओं हुंफट्त्वं स इत्याह कोपाविष्टैरथेक्षणैः
huṃkāritā viśālākṣī pīnorujaghanasthalā |
tatkṣaṇāccābhavadraudrā kālarātrīva bhārata
||32||हुंकारिता विशालाक्षी पीनोरुजघनस्थला ।
तत्क्षणाच्चाभवद्रौद्रा कालरात्रीव भारत
huṃkurvatī mahānādairnādayantī diśo daśa |
vyavardhata mahāraudrā vidyutsaudāminī yathā
||33||हुंकुर्वती महानादैर्नादयन्ती दिशो दश ।
व्यवर्धत महारौद्रा विद्युत्सौदामिनी यथा
vidyutsampātaduṣprekṣyā vidyutsaṃghātacañcalā |
vidyujjvālākulā raudrā vidyudagninibhekṣaṇā
||34||विद्युत्सम्पातदुष्प्रेक्ष्या विद्युत्संघातचञ्चला ।
विद्युज्ज्वालाकुला रौद्रा विद्युदग्निनिभेक्षणा
muktakeśī viśālākṣī kṛśagrīvā kṛśodarī |
vyāghracarmāmbaradharā vyālayajñopavītinī
||35||मुक्तकेशी विशालाक्षी कृशग्रीवा कृशोदरी ।
व्याघ्रचर्माम्बरधरा व्यालयज्ञोपवीतिनी
vṛścikairagnipuñjābhairgonasaiśca vibhūṣitā |
trailokyaṃ pūrayāmāsa vistāreṇocchrayeṇa ca
||36||वृश्चिकैरग्निपुञ्जाभैर्गोनसैश्च विभूषिता ।
त्रैलोक्यं पूरयामास विस्तारेणोच्छ्रयेण च
bhāsurāṅgā tu saṃvṛttā kṛṣṇasarpaikakuṇḍalā |
citradaṇḍodyatakarā vyāghracarmopasevitā
||37||भासुराङ्गा तु संवृत्ता कृष्णसर्पैककुण्डला ।
चित्रदण्डोद्यतकरा व्याघ्रचर्मोपसेविता
vyavardhata mahāraudrā jagatsaṃhārakāriṇī |
sṛkkiṇī lelihānā ca krūraphūtkārakāriṇī
||38||व्यवर्धत महारौद्रा जगत्संहारकारिणी ।
सृक्किणी लेलिहाना च क्रूरफूत्कारकारिणी
vyāttāsyā ghurghurārāvā jagatsaṃkṣobhakāriṇī |
kheladbhūtānugā krūrā niḥśvāsocchvāsakāriṇī
||39||व्यात्तास्या घुर्घुरारावा जगत्संक्षोभकारिणी ।
खेलद्भूतानुगा क्रूरा निःश्वासोच्छ्वासकारिणी
jātāṭṭaahāsā durnāsā vahnikuṇḍasamekṣaṇā |
prodyatkilakilārāvā dadāha sakalaṃ jagat
||40||जाताट्टअहासा दुर्नासा वह्निकुण्डसमेक्षणा ।
प्रोद्यत्किलकिलारावा ददाह सकलं जगत्
dahyamānāḥ surāstatra patanti dharaṇītale |
patanti yakṣagandharvāḥ sakinnaramahoragāḥ
||41||दह्यमानाः सुरास्तत्र पतन्ति धरणीतले ।
पतन्ति यक्षगन्धर्वाः सकिन्नरमहोरगाः
patanti bhūtasaṅghāśca hāhāhaihaivirāviṇaḥ |
bumbāpātaiḥ sanirghātairuditārtasvarairapi
||42||पतन्ति भूतसङ्घाश्च हाहाहैहैविराविणः ।
बुम्बापातैः सनिर्घातैरुदितार्तस्वरैरपि
vyāptamāsīttadā viśvaṃ trailokyaṃ sacarācaram |
saṃpatadbhiḥ patadbhiśca jvaladbhūtagaṇairmahī
||43||व्याप्तमासीत्तदा विश्वं त्रैलोक्यं सचराचरम् ।
संपतद्भिः पतद्भिश्च ज्वलद्भूतगणैर्मही
jātaiścaṭacaṭāśabdaiḥ patadbhirgirisānubhiḥ |
tatra raudrotsave jātā rudrānandavivardhinī
||44||जातैश्चटचटाशब्दैः पतद्भिर्गिरिसानुभिः ।
तत्र रौद्रोत्सवे जाता रुद्रानन्दविवर्धिनी
vihiṃsamānā bhūtāni carvamāṇācarānapi |
tattadgandhamupādāya śivārāvavirāviṇī
||45||विहिंसमाना भूतानि चर्वमाणाचरानपि ।
तत्तद्गन्धमुपादाय शिवारावविराविणी
galacchoṇitadhārābhimukhā digdhakalevarā |
caṇḍaśīlābhavaccaṇḍī jagatsaṃhārakarmaṇi
||46||गलच्छोणितधाराभिमुखा दिग्धकलेवरा ।
चण्डशीलाभवच्चण्डी जगत्संहारकर्मणि
ye'pi prāptā maharlokaṃ bhṛgvādyāśca maharṣayaḥ |
te'pi naśyanti śataśo brahmakṣattraviśādayaḥ
||47||येऽपि प्राप्ता महर्लोकं भृग्वाद्याश्च महर्षयः ।
तेऽपि नश्यन्ति शतशो ब्रह्मक्षत्त्रविशादयः
devāsurā bhayatrastāḥ sayakṣoragarākṣasāḥ |
viśanti ke'pi pātālaṃ līyante ca guhādiṣu
||48||देवासुरा भयत्रस्ताः सयक्षोरगराक्षसाः ।
विशन्ति केऽपि पातालं लीयन्ते च गुहादिषु
sā ca devī diśaḥ sarvā vyāpya mṛtyuriva sthitā |
yugakṣayakare kāle devena viniyojitā
||49||सा च देवी दिशः सर्वा व्याप्य मृत्युरिव स्थिता ।
युगक्षयकरे काले देवेन विनियोजिता
ekāpi navadhā jātā daśadhā daśadhā tathā |
catuḥṣaṣṭisvarūpā ca śatarūpāṭṭahāsinī
||50||एकापि नवधा जाता दशधा दशधा तथा ।
चतुःषष्टिस्वरूपा च शतरूपाट्टहासिनी
jajñe sahasrarūpā ca lakṣakoṭitanuḥ śivā |
nānārūpāyudhākārā nānāvādanacāriṇī
||51||जज्ञे सहस्ररूपा च लक्षकोटितनुः शिवा ।
नानारूपायुधाकारा नानावादनचारिणी
evaṃrūpā'bhavaddevī śivasyānujñayā nṛpa |
dikṣu sarvāsu gagane vikaṭāyudhaśīlinaḥ
||52||एवंरूपाऽभवद्देवी शिवस्यानुज्ञया नृप ।
दिक्षु सर्वासु गगने विकटायुधशीलिनः
rundhanto naśyamānāṃstāngaṇā māheśvarāḥ sthitāḥ |
vicaranti tayā sārddhaṃ śūlapaṭṭiśapāṇayaḥ
||53||रुन्धन्तो नश्यमानांस्तान्गणा माहेश्वराः स्थिताः ।
विचरन्ति तया सार्द्धं शूलपट्टिशपाणयः
tato mātṛgaṇāḥ kecidvināyakagaṇaiḥ saha |
vyavardhanta mahāraudrā jagatsaṃhārakāriṇaḥ
||54||ततो मातृगणाः केचिद्विनायकगणैः सह ।
व्यवर्धन्त महारौद्रा जगत्संहारकारिणः
tatastasyā vyavardhanta daṃṣṭrāḥ kundendusannibhāḥ |
yojanānāṃ sahasrāṇi ayutānyarbudāni ca
||55||ततस्तस्या व्यवर्धन्त दंष्ट्राः कुन्देन्दुसन्निभाः ।
योजनानां सहस्राणि अयुतान्यर्बुदानि च
daṃṣṭrāvaliḥ kararuhāḥ krūrāstīkṣṇāśca karkaśāḥ |
viyaddiśo likhantyeva saptadvīpāṃ vasuṃdharām
||56||दंष्ट्रावलिः कररुहाः क्रूरास्तीक्ष्णाश्च कर्कशाः ।
वियद्दिशो लिखन्त्येव सप्तद्वीपां वसुंधराम्
tasyā daṃṣṭrābhisampātaiścūrṇitā vanaparvatāḥ |
śilāsaṃcayasaṃghātā viśīryate sahasraśaḥ
||57||तस्या दंष्ट्राभिसम्पातैश्चूर्णिता वनपर्वताः ।
शिलासंचयसंघाता विशीर्यते सहस्रशः
himavānhemakūṭaśca niṣadho gandhamādanaḥ |
mālyavāṃścaiva nīlaśca śvetaścaiva mahāgiriḥ
||58||हिमवान्हेमकूटश्च निषधो गन्धमादनः ।
माल्यवांश्चैव नीलश्च श्वेतश्चैव महागिरिः
merumadhyamilāpīṭhaṃ saptadvīpaṃ ca sārṇavam |
lokālokena sahitaṃ prākampata nṛpottama
||59||मेरुमध्यमिलापीठं सप्तद्वीपं च सार्णवम् ।
लोकालोकेन सहितं प्राकम्पत नृपोत्तम
daṃṣṭrāśanivispṛṣṭāśca viśīryante mahādrumāḥ |
utpātaiśca diśo vyāptā ghorarūpaiḥ samantataḥ
||60||दंष्ट्राशनिविस्पृष्टाश्च विशीर्यन्ते महाद्रुमाः ।
उत्पातैश्च दिशो व्याप्ता घोररूपैः समन्ततः
tārā grahagaṇāḥ sarve ye ca vaimānikā gaṇāḥ |
śivāsahasrairākīrṇā mahāmātṛgaṇaistathā
||61||तारा ग्रहगणाः सर्वे ये च वैमानिका गणाः ।
शिवासहस्रैराकीर्णा महामातृगणैस्तथा
sā cacāra jagatkṛtsnaṃ yugānte samupasthite |
bhramadbhiśca bruvadbhiśca krośadbhiśca samantataḥ
||62||सा चचार जगत्कृत्स्नं युगान्ते समुपस्थिते ।
भ्रमद्भिश्च ब्रुवद्भिश्च क्रोशद्भिश्च समन्ततः
pramathadbhirjvaladbhiśca raudrairvyāptā diśo daśa |
vistīrṇaṃ śailasaṅghātaṃ vighūrṇitagiridrumam
||63||प्रमथद्भिर्ज्वलद्भिश्च रौद्रैर्व्याप्ता दिशो दश ।
विस्तीर्णं शैलसङ्घातं विघूर्णितगिरिद्रुमम्
prabhinnagopuradvāraṃ keśaśuṣkāsthisaṃkulam |
pradagdhagrāmanagaraṃ bhasmapuṃjābhisaṃvṛtam
||64||प्रभिन्नगोपुरद्वारं केशशुष्कास्थिसंकुलम् ।
प्रदग्धग्रामनगरं भस्मपुंजाभिसंवृतम्
citādhūmākulaṃ sarvaṃ trailokyaṃ sacarācaram |
hāhākārākulaṃ sarvamahahasvananisvanam
||65||चिताधूमाकुलं सर्वं त्रैलोक्यं सचराचरम् ।
हाहाकाराकुलं सर्वमहहस्वननिस्वनम्
jagadetadabhūtsarvamaśaraṇyaṃ nirāśrayam
||66||जगदेतदभूत्सर्वमशरण्यं निराश्रयम्
iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcama āvantyakhaṇḍe revākhaṇḍe narmadāmāhātmye kalpānukathane kālarātrikṛtajagatsaṃharaṇavarṇanaṃ nāma caturdaśo'dhyāyaḥ ||