yatra siddhā mahānāgā bhaye jāte tato nṛpa
śrīmārkaṇḍeya uvāca
narmadādakṣiṇe kūle nāgatīrthamanuttamam |
yatra siddhā mahānāgā bhaye jāte tato nṛpa
||1||नर्मदादक्षिणे कूले नागतीर्थमनुत्तमम् ।
यत्र सिद्धा महानागा भये जाते ततो नृप
yudhiṣṭhira uvāca
mahābhayānāṃ lokasya nāgānāṃ dvijasattama |
kathaṃ jātaṃ bhayaṃ tīvraṃ yena te tapasi sthitāḥ
||2||महाभयानां लोकस्य नागानां द्विजसत्तम ।
कथं जातं भयं तीव्रं येन ते तपसि स्थिताः
bhūtaṃ bhavyaṃ bhaviṣyacca yatsurāsuramānave |
tāta te viditaṃ sarvaṃ tena me kautukaṃ mahat
||3||भूतं भव्यं भविष्यच्च यत्सुरासुरमानवे ।
तात ते विदितं सर्वं तेन मे कौतुकं महत्
mama saṃtāpajaṃ duḥkhaṃ duryodhanasamudbhavam |
tava vaktrāmbujaughena plāvitaṃ nirvṛtiṃ gatam
||4||मम संतापजं दुःखं दुर्योधनसमुद्भवम् ।
तव वक्त्राम्बुजौघेन प्लावितं निर्वृतिं गतम्
śrutvā tava mukhodgītāṃ kathāṃ pāpapraṇāśanīm |
bhūyo bhūyaḥ smṛtirjātā śravaṇe mama suvrata
||5||श्रुत्वा तव मुखोद्गीतां कथां पापप्रणाशनीम् ।
भूयो भूयः स्मृतिर्जाता श्रवणे मम सुव्रत
na kleśatvaṃ dvije yuktaṃ na cānyo jānate phalam |
vidyādānasya mahataḥ śrāvitasya sutasya ca
||6||न क्लेशत्वं द्विजे युक्तं न चान्यो जानते फलम् ।
विद्यादानस्य महतः श्रावितस्य सुतस्य च
evaṃ jñātvā yathānyāyaṃ yaḥ praśnaḥ pṛcchito mayā |
kathā tu kathyatāṃ vipra dayāṃ kṛtvā mamopari
||7||एवं ज्ञात्वा यथान्यायं यः प्रश्नः पृच्छितो मया ।
कथा तु कथ्यतां विप्र दयां कृत्वा ममोपरि
mārkaṇḍeya uvāca
yathā yathā tvaṃ nṛpa bhāṣase ca tathā tathā me sukhameti bhāratī |
śaithilyabhāvājjarayānvitasya tvatsauhṛdaṃ naśyati naiva tāta
||8||यथा यथा त्वं नृप भाषसे च तथा तथा मे सुखमेति भारती ।
शैथिल्यभावाज्जरयान्वितस्य त्वत्सौहृदं नश्यति नैव तात
kathayāmi yathāvṛttamitihāsaṃ purātanam |
kathitaṃ pūrvato vṛddhaiḥ pāramparyeṇa bhārata
||9||कथयामि यथावृत्तमितिहासं पुरातनम् ।
कथितं पूर्वतो वृद्धैः पारम्पर्येण भारत
dve bhārye kaśyapasyāstāṃ sarvalokeṣvanuttame |
garutmato vai vinatā sarpāṇāṃ kadrureva ca
||10||द्वे भार्ये कश्यपस्यास्तां सर्वलोकेष्वनुत्तमे ।
गरुत्मतो वै विनता सर्पाणां कद्रुरेव च
aśvasaṃdarśanāttābhyāṃ kalirūpaṃ vyavasthitam |
prabhātakāle rājendra bhāskarākāravarcasam
||11||अश्वसंदर्शनात्ताभ्यां कलिरूपं व्यवस्थितम् ।
प्रभातकाले राजेन्द्र भास्कराकारवर्चसम्
taṃ dṛṣṭvā vinatā rūpamaśvaṃ sarvatra pāṇḍuram |
atha tāṃ kadrūmavocatsā paśya paśya varānane
||12||तं दृष्ट्वा विनता रूपमश्वं सर्वत्र पाण्डुरम् ।
अथ तां कद्रूमवोचत्सा पश्य पश्य वरानने
uccaiḥśravasaḥ sādṛśyaṃ paśya sarvatra pāṇḍuram |
dhāvamānamaviśrāntaṃ javena pavanopamam
||13||उच्चैःश्रवसः सादृश्यं पश्य सर्वत्र पाण्डुरम् ।
धावमानमविश्रान्तं जवेन पवनोपमम्
taṃ dṛṣṭvā sahasā yāntamīrṣyābhāvena mohitā |
kṛṣṇaṃ matvā tathājalpattayā saha nṛpottama
||14||तं दृष्ट्वा सहसा यान्तमीर्ष्याभावेन मोहिता ।
कृष्णं मत्वा तथाजल्पत्तया सह नृपोत्तम
vinate tvaṃ mṛṣā loke nṛśaṃse kulapāṃsani |
kṛṣṇaṃ cainaṃ vada śvetaṃ narakaṃ yāsyase param
||15||विनते त्वं मृषा लोके नृशंसे कुलपांसनि ।
कृष्णं चैनं वद श्वेतं नरकं यास्यसे परम्
vinatovāca
satyānṛte tu vacane paṇo'yaṃ te mamaiva tu |
sahasraṃ vatsarāndāsī bhaveyaṃ tava veśmani
||16||सत्यानृते तु वचने पणोऽयं ते ममैव तु ।
सहस्रं वत्सरान्दासी भवेयं तव वेश्मनि
tatheti te pratijñāya rātrau gatvā svakaṃ gṛham |
parityajya ubhe te tu krodhamūrchitamūrchite
||17||तथेति ते प्रतिज्ञाय रात्रौ गत्वा स्वकं गृहम् ।
परित्यज्य उभे ते तु क्रोधमूर्छितमूर्छिते
bandhugarvasya gatvā tu kathayāmāsa taṃ paṇam |
kadrūrvinatayā sārddhaṃ yadvṛttaṃ pramadālaye
||18||बन्धुगर्वस्य गत्वा तु कथयामास तं पणम् ।
कद्रूर्विनतया सार्द्धं यद्वृत्तं प्रमदालये
tacchrutvā bāndhavāḥ sarve kadrūputrāstathaiva ca |
na manyante hitaṃ kāryaṃ kṛtaṃ mātrā vigarhitam
||19||तच्छ्रुत्वा बान्धवाः सर्वे कद्रूपुत्रास्तथैव च ।
न मन्यन्ते हितं कार्यं कृतं मात्रा विगर्हितम्
akṛṣṇaḥ kṛṣṇatāmamba kathaṃ gaccheddhayottamaḥ |
dāsatvaṃ prāpsyase tvaṃ hi paṇenānena suvrate
||20||अकृष्णः कृष्णतामम्ब कथं गच्छेद्धयोत्तमः ।
दासत्वं प्राप्स्यसे त्वं हि पणेनानेन सुव्रते
kadrūruvāca
bhaveyaṃ na yathādāsī tatkurudhvaṃ hi satvaram |
viśadhvaṃ romakūpeṣu tasyāśvasya matirmama
||21||भवेयं न यथादासी तत्कुरुध्वं हि सत्वरम् ।
विशध्वं रोमकूपेषु तस्याश्वस्य मतिर्मम
kṣaṇamātraṃ kṛte kārye sā dāsī ca bhavenmama |
tataḥ svasthoragāḥ sarve bhaviṣyatha yathāsukham
||22||क्षणमात्रं कृते कार्ये सा दासी च भवेन्मम ।
ततः स्वस्थोरगाः सर्वे भविष्यथ यथासुखम्
sarpā ūcuḥ
yathā tvaṃ jananī devi pannagānāṃ matā bhuvi |
tathāpi sā viśeṣeṇa vañcitavyā na karhicit
||23||यथा त्वं जननी देवि पन्नगानां मता भुवि ।
तथापि सा विशेषेण वञ्चितव्या न कर्हिचित्
kadrūruvāca
mama vākyamakurvāṇā ye kecidbhuvi pannagāḥ |
havyavāhamukhaṃ sarve te yāsyantyavicāritāḥ
||24||मम वाक्यमकुर्वाणा ये केचिद्भुवि पन्नगाः ।
हव्यवाहमुखं सर्वे ते यास्यन्त्यविचारिताः
etacchrutvā tu vacanaṃ ghoraṃ mātṛmukhodbhavam |
kecitpraviṣṭā romāṇi tathānye girisaṃsthitāḥ
||25||एतच्छ्रुत्वा तु वचनं घोरं मातृमुखोद्भवम् ।
केचित्प्रविष्टा रोमाणि तथान्ये गिरिसंस्थिताः
kecitpraviṣṭā jāhnavyāmanye ca tapasi sthitāḥ
||26||केचित्प्रविष्टा जाह्नव्यामन्ये च तपसि स्थिताः
tato varṣasahasrānte tutoṣa parameśvaraḥ |
mahādevo jagaddhātā hyuvāca parayā girā
||27||ततो वर्षसहस्रान्ते तुतोष परमेश्वरः ।
महादेवो जगद्धाता ह्युवाच परया गिरा
bho bhoḥ sarpā nivartadhvaṃ tapaso'sya mahatphalam |
yamicchatha dadāmyadya nātra kāryā vicāraṇā
||28||भो भोः सर्पा निवर्तध्वं तपसोऽस्य महत्फलम् ।
यमिच्छथ ददाम्यद्य नात्र कार्या विचारणा
sarpā ūcuḥ
kadrūśāpabhayādbhītā devadeva maheśvara |
tava pārśve vasiṣyāmo yāvadābhūtasamplavam
||29||कद्रूशापभयाद्भीता देवदेव महेश्वर ।
तव पार्श्वे वसिष्यामो यावदाभूतसम्प्लवम्
devadeva uvāca
ekaścāyaṃ mahābāhurvāsukirbhujagottamaḥ |
mama pārśve vasennityaṃ sarveṣāṃ bhayarakṣakaḥ
||30||एकश्चायं महाबाहुर्वासुकिर्भुजगोत्तमः ।
मम पार्श्वे वसेन्नित्यं सर्वेषां भयरक्षकः
anyeṣāṃ caiva sarpāṇāṃ bhayaṃ nāsti mamājñayā |
āplutya narmadātoye bhujagāste ca rakṣitāḥ
||31||अन्येषां चैव सर्पाणां भयं नास्ति ममाज्ञया ।
आप्लुत्य नर्मदातोये भुजगास्ते च रक्षिताः
nāsti mṛtyubhayaṃ teṣāṃ vasadhvaṃ yatra cepsitam |
kadrūśāpabhayaṃ nāsti hyeṣa me vistaraḥ paraḥ
||32||नास्ति मृत्युभयं तेषां वसध्वं यत्र चेप्सितम् ।
कद्रूशापभयं नास्ति ह्येष मे विस्तरः परः
evaṃ dattvā varaṃ teṣāṃ devadevo maheśvaraḥ |
jagāmākāśamāviśya kailāsaṃ dharaṇīdharam
||33||एवं दत्त्वा वरं तेषां देवदेवो महेश्वरः ।
जगामाकाशमाविश्य कैलासं धरणीधरम्
gate cādarśanaṃ deve vāsukipramukhā nṛpa |
sthāpayitvā tathā jagmurdevadevaṃ maheśvaram
||34||गते चादर्शनं देवे वासुकिप्रमुखा नृप ।
स्थापयित्वा तथा जग्मुर्देवदेवं महेश्वरम्
tatra tīrthe tu yaḥ kaścitpañcamyāmarcayecchivam |
tasya nāgakulānyaṣṭau na hiṃsanti kadācana
||35||तत्र तीर्थे तु यः कश्चित्पञ्चम्यामर्चयेच्छिवम् ।
तस्य नागकुलान्यष्टौ न हिंसन्ति कदाचन
mṛtaḥ kālena mahatā tatra tīrthe nareśvara |
śivasyānucaro bhūtvā vasate kālamīpsitam
||36||मृतः कालेन महता तत्र तीर्थे नरेश्वर ।
शिवस्यानुचरो भूत्वा वसते कालमीप्सितम्
iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcama āvantyakhaṇḍe revākhaṇḍe nāgeśvaratīrthamāhātmyavarṇanaṃ nāmaikatriṃśadadhikaśatatamo'dhyāyaḥ ||