madhūkatṛtīyāvratavidhānamāhātmyavarṇanam
yudhiṣṭhira uvāca
jāleśvare'pi yatproktaṃ tvayā pūrvaṃ dvijottama |
tatkathaṃ tu bhavetpuṇyamṛṣisiddhaniṣevitam
||1||जालेश्वरेऽपि यत्प्रोक्तं त्वया पूर्वं द्विजोत्तम ।
तत्कथं तु भवेत्पुण्यमृषिसिद्धनिषेवितम्
śrīmārkaṇḍeya uvāca
jāleśvarātparaṃ tīrthaṃ na bhūtaṃ na bhaviṣyati |
tasyotpattiṃ kathayataḥ śṛṇu tvaṃ pāṇḍunandana
||2||जालेश्वरात्परं तीर्थं न भूतं न भविष्यति ।
तस्योत्पत्तिं कथयतः शृणु त्वं पाण्डुनन्दन
purā ṛṣigaṇāḥ sarve sendrāścaiva marudgaṇāḥ |
tāpitā asuraiḥ sarvaiḥ kṣayaṃ nītā hyanekaśaḥ
||3||पुरा ऋषिगणाः सर्वे सेन्द्राश्चैव मरुद्गणाः ।
तापिता असुरैः सर्वैः क्षयं नीता ह्यनेकशः
bāṇāsuraprabhṛtibhirjambhaśumbhapurogamaiḥ |
vadhyamānā hyanekaiśca brahmāṇaṃ śaraṇaṃ gatāḥ
||4||बाणासुरप्रभृतिभिर्जम्भशुम्भपुरोगमैः ।
वध्यमाना ह्यनेकैश्च ब्रह्माणं शरणं गताः
vimānaiḥ parvatākārairhayaiścaiva gajopamaiḥ |
syandanairnagarākāraiḥ siṃhaśārdūlayojitaiḥ
||5||विमानैः पर्वताकारैर्हयैश्चैव गजोपमैः ।
स्यन्दनैर्नगराकारैः सिंहशार्दूलयोजितैः
kacchapairmakaraiścānye jagmuranye padātayaḥ |
prāpya te paramaṃ sthānamaśakyaṃ yadadhārmikaiḥ
||6||कच्छपैर्मकरैश्चान्ये जग्मुरन्ये पदातयः ।
प्राप्य ते परमं स्थानमशक्यं यदधार्मिकैः
dṛṣṭvā padmodbhavaṃ devaṃ sarvalokasya śaṅkaram |
te sarve tatra gatvā tu stutiṃ cakruḥ samāhitāḥ
||7||दृष्ट्वा पद्मोद्भवं देवं सर्वलोकस्य शङ्करम् ।
ते सर्वे तत्र गत्वा तु स्तुतिं चक्रुः समाहिताः
devā ūcuḥ
jayāmeya jayābheda jaya sambhūtikāraka |
padmayone suraśreṣṭha tvāṃ vayaṃ śaraṇaṃ gatāḥ
||8||जयामेय जयाभेद जय सम्भूतिकारक ।
पद्मयोने सुरश्रेष्ठ त्वां वयं शरणं गताः
tacchrutvā tu vaco devo devānāṃ bhāvitātmanām |
meghagambhīrayā vācā pratyuvāca pitāmahaḥ
||9||तच्छ्रुत्वा तु वचो देवो देवानां भावितात्मनाम् ।
मेघगम्भीरया वाचा प्रत्युवाच पितामहः
kiṃ vo hyāgamanaṃ devāḥ sarveṣāṃ ca vivarṇatā |
kenāvamānitāḥ sarve śīghraṃ kathayatāmarāḥ
||10||किं वो ह्यागमनं देवाः सर्वेषां च विवर्णता ।
केनावमानिताः सर्वे शीघ्रं कथयतामराः
devā ūcuḥ
bāṇo nāma mahāvīryo dānavo baladarpitaḥ |
tenāsmākaṃ hṛtaṃ sarvaṃ dhanaratnairviyojitāḥ
||11||बाणो नाम महावीर्यो दानवो बलदर्पितः ।
तेनास्माकं हृतं सर्वं धनरत्नैर्वियोजिताः
devānāṃ vacanaṃ śrutvā brahmā lokapitāmahaḥ |
cintayāmāsa deveśastasya nāśāya yā kriyā
||12||देवानां वचनं श्रुत्वा ब्रह्मा लोकपितामहः ।
चिन्तयामास देवेशस्तस्य नाशाय या क्रिया
avadhyo dānavaḥ pāpaḥ sarveṣāṃ vai divaukasām |
muktvā tu śaṅkaraṃ devaṃ na mayā na ca viṣṇunā
||13||अवध्यो दानवः पापः सर्वेषां वै दिवौकसाम् ।
मुक्त्वा तु शङ्करं देवं न मया न च विष्णुना
tatraiva sarve gacchāmo yatra devo maheśvaraḥ |
sa gatiścaiva sarveṣāṃ vidyate'nyo na kaścana
||14||तत्रैव सर्वे गच्छामो यत्र देवो महेश्वरः ।
स गतिश्चैव सर्वेषां विद्यतेऽन्यो न कश्चन
evamuktvā suraiḥ sarvairbrahmā vedavidāṃvaraḥ |
brāhmaṇaiḥ saha vidvadbhirato yatra maheśvaraḥ
||15||एवमुक्त्वा सुरैः सर्वैर्ब्रह्मा वेदविदांवरः ।
ब्राह्मणैः सह विद्वद्भिरतो यत्र महेश्वरः
stutibhiśca supuṣṭābhistuṣṭāva parameśvaram
||16||स्तुतिभिश्च सुपुष्टाभिस्तुष्टाव परमेश्वरम्
devā ūcuḥ
jaya tvaṃ devadeveśa jayomārdhaśarīradhṛk |
vṛṣāsana mahābāho śaśāṅkakṛtabhūṣaṇa
||17||जय त्वं देवदेवेश जयोमार्धशरीरधृक् ।
वृषासन महाबाहो शशाङ्ककृतभूषण
namaḥ śūlāgrahastāya namaḥ khaṭvāṅgadhāriṇe |
jaya bhūtapate deva dakṣayajñavināśana
||18||नमः शूलाग्रहस्ताय नमः खट्वाङ्गधारिणे ।
जय भूतपते देव दक्षयज्ञविनाशन
pañcākṣara namo deva pañcabhūtātmavigraha |
pañcavaktramayeśāna vedaistvaṃ tu pragīyase
||19||पञ्चाक्षर नमो देव पञ्चभूतात्मविग्रह ।
पञ्चवक्त्रमयेशान वेदैस्त्वं तु प्रगीयसे
sṛṣṭipālanasaṃhārāṃstvaṃ sadā kuruṣe namaḥ |
aṣṭamūrte smarahara smara satyaṃ yathā stutaḥ
||20||सृष्टिपालनसंहारांस्त्वं सदा कुरुषे नमः ।
अष्टमूर्ते स्मरहर स्मर सत्यं यथा स्तुतः
pañcātmikā tanurdeva brāhmaṇaiste pragīyate |
sadyo vāme tathāghore īśo tatpuruṣe tathā
||21||पञ्चात्मिका तनुर्देव ब्राह्मणैस्ते प्रगीयते ।
सद्यो वामे तथाघोरे ईशो तत्पुरुषे तथा
hemajāle suvistīrṇe haṃsavatkūjase hara |
evaṃ stuto munigaṇairbrahmādyaiśca surāsuraiḥ
||22||हेमजाले सुविस्तीर्णे हंसवत्कूजसे हर ।
एवं स्तुतो मुनिगणैर्ब्रह्माद्यैश्च सुरासुरैः
prahṛṣṭaḥ sumanā bhūtvā surasaṅghānuvāca ha
||23||प्रहृष्टः सुमना भूत्वा सुरसङ्घानुवाच ह
īśvara uvāca
svāgataṃ devaviprāṇāṃ suprabhātādya śarvarī |
kiṃ kurmo vadata kṣipraṃ ko'nyaḥ sevyaḥ surāsuraiḥ
||24||स्वागतं देवविप्राणां सुप्रभाताद्य शर्वरी ।
किं कुर्मो वदत क्षिप्रं कोऽन्यः सेव्यः सुरासुरैः
kiṃ duḥkhaṃ ko nu santāpaḥ kuto vo bhayamāgatam |
kathayadhvaṃ mahābhāgāḥ kāraṇaṃ yanmanogatam
||25||किं दुःखं को नु सन्तापः कुतो वो भयमागतम् ।
कथयध्वं महाभागाः कारणं यन्मनोगतम्
evamuktāstu rudreṇa pratyavocansurarṣabhāḥ |
svānsvāndehāndarśayanto lajjamānā adhomukhāḥ
||26||एवमुक्तास्तु रुद्रेण प्रत्यवोचन्सुरर्षभाः ।
स्वान्स्वान्देहान्दर्शयन्तो लज्जमाना अधोमुखाः
asti ghoro mahāvīryo dānavo baladarpitaḥ |
bāṇo nāmeti vikhyāto yasya tattripuraṃ mahat
||27||अस्ति घोरो महावीर्यो दानवो बलदर्पितः ।
बाणो नामेति विख्यातो यस्य तत्त्रिपुरं महत्
tena vai sutapastaptaṃ daśavarṣaśatāni hi |
tasya tuṣṭo'bhavadbrahmā niyamena damena ca
||28||तेन वै सुतपस्तप्तं दशवर्षशतानि हि ।
तस्य तुष्टोऽभवद्ब्रह्मा नियमेन दमेन च
purāṇi tānyabhedyāni dadau kāmagamāni vai |
āyasaṃ rājataṃ caiva sauvarṇaṃ ca tathāparam
||29||पुराणि तान्यभेद्यानि ददौ कामगमानि वै ।
आयसं राजतं चैव सौवर्णं च तथापरम्
tripuraṃ brahmaṇā sṛṣṭaṃ bhramattatkāmagāmi ca |
tasyaiva tu balotkṛṣṭāstripure dānavāḥ sthitāḥ
||30||त्रिपुरं ब्रह्मणा सृष्टं भ्रमत्तत्कामगामि च ।
तस्यैव तु बलोत्कृष्टास्त्रिपुरे दानवाः स्थिताः
trailokyaṃ sakalaṃ deva pīḍayanti mahāsurāḥ |
daṇḍapāśāsiśastrāṇi avikāre vikurvate |
tripuraṃ dānavairjuṣṭaṃ bhramattaccakrasaṃnibham
||31||त्रैलोक्यं सकलं देव पीडयन्ति महासुराः ।
दण्डपाशासिशस्त्राणि अविकारे विकुर्वते ।
त्रिपुरं दानवैर्जुष्टं भ्रमत्तच्चक्रसंनिभम्
kvaciddṛśyamadṛśyaṃ vā mṛgatṛṣṇaiva lakṣyate
||32||क्वचिद्दृश्यमदृश्यं वा मृगतृष्णैव लक्ष्यते
yasminpatati taddivyaṃ dṛptasya tripuraṃ mahat |
na tatra brāhmaṇā devā gāvo naiva tu jantavaḥ
||33||यस्मिन्पतति तद्दिव्यं दृप्तस्य त्रिपुरं महत् ।
न तत्र ब्राह्मणा देवा गावो नैव तु जन्तवः
na tatra dṛśyate kiṃcitpatedyatra puratrayam |
nadyo grāmāśca deśāśca bahavo bhasmasātkṛtāḥ
||34||न तत्र दृश्यते किंचित्पतेद्यत्र पुरत्रयम् ।
नद्यो ग्रामाश्च देशाश्च बहवो भस्मसात्कृताः
suvarṇaṃ rajataṃ caiva maṇimauktikameva ca |
strīratnaṃ śobhanaṃ yacca tatsarvaṃ karṣate balāt
||35||सुवर्णं रजतं चैव मणिमौक्तिकमेव च ।
स्त्रीरत्नं शोभनं यच्च तत्सर्वं कर्षते बलात्
na śastreṇa na cāstreṇa na divā niśi vā hara |
śakyate devasaṅghaiśca nihantuṃ sa kathaṃcana
||36||न शस्त्रेण न चास्त्रेण न दिवा निशि वा हर ।
शक्यते देवसङ्घैश्च निहन्तुं स कथंचन
taddahasva mahādeva tvaṃ hi naḥ paramā gatiḥ |
evaṃ prasādaṃ deveśa sarveṣāṃ kartumarhasi
||37||तद्दहस्व महादेव त्वं हि नः परमा गतिः ।
एवं प्रसादं देवेश सर्वेषां कर्तुमर्हसि
yena devāśca gandharvā ṛṣayaśca tapodhanāḥ |
parāṃ dhṛtiṃ samāyānti tatprabho kartumarhasi
||38||येन देवाश्च गन्धर्वा ऋषयश्च तपोधनाः ।
परां धृतिं समायान्ति तत्प्रभो कर्तुमर्हसि
īśvara uvāca
etatsarvaṃ kariṣyāmi mā viṣādaṃ gamiṣyatha |
acireṇaiva kālena kuryāṃ yuṣmatsukhāvaham
||39||एतत्सर्वं करिष्यामि मा विषादं गमिष्यथ ।
अचिरेणैव कालेन कुर्यां युष्मत्सुखावहम्
āśvāsayitvā tāndevānsarvānindrapurogamān |
cintayāmāsa deveśastripurasya vadhaṃ prati
||40||आश्वासयित्वा तान्देवान्सर्वानिन्द्रपुरोगमान् ।
चिन्तयामास देवेशस्त्रिपुरस्य वधं प्रति
kathaṃ kena prakāreṇa hantavyaṃ tripuraṃ mayā |
tamekaṃ nāradaṃ muktvā nānyopāyo vidhīyate
||41||कथं केन प्रकारेण हन्तव्यं त्रिपुरं मया ।
तमेकं नारदं मुक्त्वा नान्योपायो विधीयते
evaṃ saṃstabhya cātmānaṃ tato dhyātaḥ sa nāradaḥ |
tatkṣaṇādeva samprāpto vāyubhūto mahātapāḥ
||42||एवं संस्तभ्य चात्मानं ततो ध्यातः स नारदः ।
तत्क्षणादेव सम्प्राप्तो वायुभूतो महातपाः
kamaṇḍaludharo devastridaṇḍī jñānakovidaḥ |
yogapaṭṭākṣasūtreṇa chatreṇaiva virājitaḥ
||43||कमण्डलुधरो देवस्त्रिदण्डी ज्ञानकोविदः ।
योगपट्टाक्षसूत्रेण छत्रेणैव विराजितः
jaṭājūṭābaddhaśirā jvalanārkasamaprabhaḥ |
tridhā pradakṣiṇīkṛtya daṇḍavatpatito bhuvi
||44||जटाजूटाबद्धशिरा ज्वलनार्कसमप्रभः ।
त्रिधा प्रदक्षिणीकृत्य दण्डवत्पतितो भुवि
kṛtāñjalipuṭo bhūtvā nārado bhagavānmuniḥ |
stotreṇa mahatā śarvaḥ stuto bhaktyā mahāmanāḥ
||45||कृताञ्जलिपुटो भूत्वा नारदो भगवान्मुनिः ।
स्तोत्रेण महता शर्वः स्तुतो भक्त्या महामनाः
nārada uvāca
jaya śambho virūpākṣa jaya deva trilocana |
jaya śaṅkara īśāna rudreśvara namo'stu te
||46||जय शम्भो विरूपाक्ष जय देव त्रिलोचन ।
जय शङ्कर ईशान रुद्रेश्वर नमोऽस्तु ते
tvaṃ patistvaṃ jagatkartā tvameva layakṛdvibho |
tvameva jagatāṃ nātho duṣṭātakaniṣūdanaḥ
||47||त्वं पतिस्त्वं जगत्कर्ता त्वमेव लयकृद्विभो ।
त्वमेव जगतां नाथो दुष्टातकनिषूदनः
tvaṃ naḥ pāhi sureśāna trayīmūrte sanātana |
bhavamūrte bhavāre tvaṃ bhajatāmabhayo bhava
||48||त्वं नः पाहि सुरेशान त्रयीमूर्ते सनातन ।
भवमूर्ते भवारे त्वं भजतामभयो भव
bhavabhāvavināśārthaṃ bhava tvāṃ śaraṇaṃ bhaje |
kimarthaṃ cintito deva ājñā me dīyatāṃ prabho
||49||भवभावविनाशार्थं भव त्वां शरणं भजे ।
किमर्थं चिन्तितो देव आज्ञा मे दीयतां प्रभो
kasya saṃkṣobhaye cittaṃ ko vādya patatu kṣitau |
kamadya kalahenāhaṃ yojaye jayatāṃvara
||50||कस्य संक्षोभये चित्तं को वाद्य पततु क्षितौ ।
कमद्य कलहेनाहं योजये जयतांवर
nāradasya vacaḥ śrutvā devadevo maheśvaraḥ |
utphullanayano bhūtvā idaṃ vacanamabravīt
||51||नारदस्य वचः श्रुत्वा देवदेवो महेश्वरः ।
उत्फुल्लनयनो भूत्वा इदं वचनमब्रवीत्
svāgataṃ te muniśreṣṭha sadaiva kalahapriya |
vīṇāvādanatattvajña brahmaputra sanātana
||52||स्वागतं ते मुनिश्रेष्ठ सदैव कलहप्रिय ।
वीणावादनतत्त्वज्ञ ब्रह्मपुत्र सनातन
gaccha nārada śīghraṃ tvaṃ yatra tattripuraṃ mahat |
bāṇasya dānavendrasya sarvalokabhayāvaham
||53||गच्छ नारद शीघ्रं त्वं यत्र तत्त्रिपुरं महत् ।
बाणस्य दानवेन्द्रस्य सर्वलोकभयावहम्
bhartāro devatātulyāḥ striyastatrāpsaraḥsamāḥ |
tāsāṃ vai tejasā caiva bhramate tripuraṃ mahat
||54||भर्तारो देवतातुल्याः स्त्रियस्तत्राप्सरःसमाः ।
तासां वै तेजसा चैव भ्रमते त्रिपुरं महत्
na śakyate kathaṃ bhettuṃ sarvopāyairdvijottama |
gatvā tvaṃ mohaya kṣipraṃ pṛthagdharmairanekadhā
||55||न शक्यते कथं भेत्तुं सर्वोपायैर्द्विजोत्तम ।
गत्वा त्वं मोहय क्षिप्रं पृथग्धर्मैरनेकधा
nārada uvāca
tava vākyena deveśa bhedayāmi purottamam |
abhedyaṃ bahudhopāyairyattu devaiḥ savāsavaiḥ
||56||तव वाक्येन देवेश भेदयामि पुरोत्तमम् ।
अभेद्यं बहुधोपायैर्यत्तु देवैः सवासवैः
evamuktvā gato bhūpa śatayojanamāyatam |
bāṇasya tatpuraśreṣṭhamṛddhivṛddhisamāyutam
||57||एवमुक्त्वा गतो भूप शतयोजनमायतम् ।
बाणस्य तत्पुरश्रेष्ठमृद्धिवृद्धिसमायुतम्
kṛtakautukasambādhaṃ nānādhātuvicitritam |
anekaharmyasaṃchannamanekāyatanojjvalam
||58||कृतकौतुकसम्बाधं नानाधातुविचित्रितम् ।
अनेकहर्म्यसंछन्नमनेकायतनोज्ज्वलम्
dvāratoraṇasaṃyuktaṃ kapāṭārgalabhūṣitam |
bahuyantrasamopetaṃ prākāraparikhojjvalam
||59||द्वारतोरणसंयुक्तं कपाटार्गलभूषितम् ।
बहुयन्त्रसमोपेतं प्राकारपरिखोज्ज्वलम्
vāpīkṛpataḍāgaiśca devatāyatanairyutam |
haṃsakāraṇḍavākīrṇaṃ padminīkhaṇḍamaṇḍitam
||60||वापीकृपतडागैश्च देवतायतनैर्युतम् ।
हंसकारण्डवाकीर्णं पद्मिनीखण्डमण्डितम्
anekavanaśobhāḍhyaṃ nānāvihagamaṇḍitam |
evaṃ guṇagaṇākīrṇaṃ bāṇasya puramuttamam
||61||अनेकवनशोभाढ्यं नानाविहगमण्डितम् ।
एवं गुणगणाकीर्णं बाणस्य पुरमुत्तमम्
tasya madhye mahākāyaṃ saptakakṣaṃ suśobhitam |
bāṇasya bhavanaṃ divyaṃ sarvaṃ kāñcanabhūṣitam
||62||तस्य मध्ये महाकायं सप्तकक्षं सुशोभितम् ।
बाणस्य भवनं दिव्यं सर्वं काञ्चनभूषितम्
mauktikādāmaśobhāḍhyaṃ vajravaiḍūryabhūṣitam |
rukmapaṭṭatalākīrṇaṃ ratnabhūmyā suśobhitam
||63||मौक्तिकादामशोभाढ्यं वज्रवैडूर्यभूषितम् ।
रुक्मपट्टतलाकीर्णं रत्नभूम्या सुशोभितम्
mattamātaṅganiḥśvāsaiḥ syandanaiḥ saṃkulīkṛtam |
hayaheṣitaśabdaiśca nārīṇāṃ nūpurasvanaiḥ
||64||मत्तमातङ्गनिःश्वासैः स्यन्दनैः संकुलीकृतम् ।
हयहेषितशब्दैश्च नारीणां नूपुरस्वनैः
khaḍgatomarahastaiśca vajrāṅkuśaśarāyudhaiḥ |
rakṣitaṃ ghorarūpaiśca dānavairbaladarpitaiḥ
||65||खड्गतोमरहस्तैश्च वज्राङ्कुशशरायुधैः ।
रक्षितं घोररूपैश्च दानवैर्बलदर्पितैः
evaṃ guṇagaṇākīrṇaṃ bāṇasya bhavanottamam |
kailāsaśikharaprakhyaṃ mahendrabhavanopamam
||66||एवं गुणगणाकीर्णं बाणस्य भवनोत्तमम् ।
कैलासशिखरप्रख्यं महेन्द्रभवनोपमम्
nārado gagane śīghramagamatpurasaṃmukhaḥ |
dvāradeśaṃ samāsādya kṣattāraṃ vākyamabravīt
||67||नारदो गगने शीघ्रमगमत्पुरसंमुखः ।
द्वारदेशं समासाद्य क्षत्तारं वाक्यमब्रवीत्
bhobhoḥ kṣattarmahābuddhe rājakāryaviśārada |
śīghraṃ bāṇāya cācakṣva nārado dvāri tiṣṭhati
||68||भोभोः क्षत्तर्महाबुद्धे राजकार्यविशारद ।
शीघ्रं बाणाय चाचक्ष्व नारदो द्वारि तिष्ठति
sa vandayitvā caraṇau nāradasya tvarānvitaḥ |
sabhāmadhyagataṃ bāṇaṃ vijñaptumupacakrame
||69||स वन्दयित्वा चरणौ नारदस्य त्वरान्वितः ।
सभामध्यगतं बाणं विज्ञप्तुमुपचक्रमे
vepamānāṅgayaṣṭistu kareṇāpihitānanaḥ |
śṛṇvatāṃ sarvayodhānāmidaṃ vacanamabravīt
||70||वेपमानाङ्गयष्टिस्तु करेणापिहिताननः ।
शृण्वतां सर्वयोधानामिदं वचनमब्रवीत्
vandito devagandharvairyakṣakinnaradānavaiḥ |
kalipriyo durārādhyo nārado dvāri tiṣṭhati
||71||वन्दितो देवगन्धर्वैर्यक्षकिन्नरदानवैः ।
कलिप्रियो दुराराध्यो नारदो द्वारि तिष्ठति
dvārapālasya tadvākyaṃ śrutvā bāṇastvarānvitaḥ |
dvāḥsthamāha mahādaityaḥ savismayamidaṃ tadā
||72||द्वारपालस्य तद्वाक्यं श्रुत्वा बाणस्त्वरान्वितः ।
द्वाःस्थमाह महादैत्यः सविस्मयमिदं तदा
bāṇa uvāca
brahmaputraṃ satejaskaṃ duḥsahaṃ duratikramam |
praveśaya mahābhāgaṃ kimarthaṃ vārito bahiḥ
||73||ब्रह्मपुत्रं सतेजस्कं दुःसहं दुरतिक्रमम् ।
प्रवेशय महाभागं किमर्थं वारितो बहिः
śrutvā prabhorvacastasya prāveśayadudīritam |
gatvā vegena mahatā nāradaṃ gṛhamāgatam
||74||श्रुत्वा प्रभोर्वचस्तस्य प्रावेशयदुदीरितम् ।
गत्वा वेगेन महता नारदं गृहमागतम्
dṛṣṭvā devarṣimāyāntaṃ nāradaṃ surapūjitam |
sāhasotthāya saṃhṛṣṭo vavande caraṇau muneḥ
||75||दृष्ट्वा देवर्षिमायान्तं नारदं सुरपूजितम् ।
साहसोत्थाय संहृष्टो ववन्दे चरणौ मुनेः
dadau cāsanamarghyaṃ ca pādyaṃ pūjāṃ yathāvidhi |
nyavedayacca tadrājyamātmānaṃ bāndhavaiḥ saha
||76||ददौ चासनमर्घ्यं च पाद्यं पूजां यथाविधि ।
न्यवेदयच्च तद्राज्यमात्मानं बान्धवैः सह
papraccha kuśalaṃ cāpi muniṃ bāṇāsuraḥ svayam
||77||पप्रच्छ कुशलं चापि मुनिं बाणासुरः स्वयम्
nārada uvāca
sādhu sādhu mahābāho danorvaṃśavivarddhana |
ko'nyastribhuvane ślāghyastvāṃ muktvā danupuṃgava
||78||साधु साधु महाबाहो दनोर्वंशविवर्द्धन ।
कोऽन्यस्त्रिभुवने श्लाघ्यस्त्वां मुक्त्वा दनुपुंगव
pūjito'haṃ danuśreṣṭha dhanaratnaiḥ suśobhanaiḥ |
rājyena cātmanā vāpi hyevaṃ kaḥ pūjayetparaḥ
||79||पूजितोऽहं दनुश्रेष्ठ धनरत्नैः सुशोभनैः ।
राज्येन चात्मना वापि ह्येवं कः पूजयेत्परः
na me kāryaṃ hi bhogena bhuṅkṣva rājyamanāmayam |
tvaddarśanotsukaḥ prāpto dṛṣṭvā devaṃ maheśvaram
||80||न मे कार्यं हि भोगेन भुङ्क्ष्व राज्यमनामयम् ।
त्वद्दर्शनोत्सुकः प्राप्तो दृष्ट्वा देवं महेश्वरम्
bhramate tripuraṃ loke strīsatītvānmayā śrutam |
tāndraṣṭukāmaḥ samprāptastvaddārāndānaveśvara
||81||भ्रमते त्रिपुरं लोके स्त्रीसतीत्वान्मया श्रुतम् ।
तान्द्रष्टुकामः सम्प्राप्तस्त्वद्दारान्दानवेश्वर
manyase yadi me śīghraṃ darśayasva ca māciram |
nāradasya vacaḥ śrutvā kañcukiṃ samudīkṣya vai
||82||मन्यसे यदि मे शीघ्रं दर्शयस्व च माचिरम् ।
नारदस्य वचः श्रुत्वा कञ्चुकिं समुदीक्ष्य वै
antaḥpuracaraṃ vṛddhaṃ daṇḍapāṇiṃ guṇānvitam |
uvāca rājā hṛṣṭātmā śabdenāpūrayandiśaḥ
||83||अन्तःपुरचरं वृद्धं दण्डपाणिं गुणान्वितम् ।
उवाच राजा हृष्टात्मा शब्देनापूरयन्दिशः
nāradāya mahādevīṃ darśayasveha kañcukin |
antaḥpuracaraiḥ sarvaiḥ sametāmaviśaṅkitaḥ
||84||नारदाय महादेवीं दर्शयस्वेह कञ्चुकिन् ।
अन्तःपुरचरैः सर्वैः समेतामविशङ्कितः
nāthasyājñāṃ puraskṛtya gṛhītvā nāradaṃ kare |
praviśyākathayaddevyai nārado'yaṃ samāgataḥ
||85||नाथस्याज्ञां पुरस्कृत्य गृहीत्वा नारदं करे ।
प्रविश्याकथयद्देव्यै नारदोऽयं समागतः
dṛṣṭvā devī muniśreṣṭhaṃ kṛtvā pādābhivandanam |
āsanaṃ kāñcanaṃ śubhramarghyapādyādikaṃ dadau
||86||दृष्ट्वा देवी मुनिश्रेष्ठं कृत्वा पादाभिवन्दनम् ।
आसनं काञ्चनं शुभ्रमर्घ्यपाद्यादिकं ददौ
tasyai sa bhagavāṃstuṣṭo hyāśīrvādamadātparam |
nānyā devi triloke'pi tvatsamā dṛśyate'ṅganā
||87||तस्यै स भगवांस्तुष्टो ह्याशीर्वादमदात्परम् ।
नान्या देवि त्रिलोकेऽपि त्वत्समा दृश्यतेऽङ्गना
pativratā śubhācārā satyaśaucasamanvitā |
yasyāḥ prabhāvāttripuraṃ bhramate cakravatsadā
||88||पतिव्रता शुभाचारा सत्यशौचसमन्विता ।
यस्याः प्रभावात्त्रिपुरं भ्रमते चक्रवत्सदा
tacchrutvā vacanaṃ devī nāradasya sudānvitam |
paryapṛcchadṛṣiṃ bhaktyā dharmaṃ dharmabhṛtāṃvarā
||89||तच्छ्रुत्वा वचनं देवी नारदस्य सुदान्वितम् ।
पर्यपृच्छदृषिं भक्त्या धर्मं धर्मभृतांवरा
rājñyuvāca
bhagavanmānuṣe loke devāstuṣyanti kairvrataiḥ |
kāni dānāni dīyante yeṣāṃ ca syānmahatphalam
||90||भगवन्मानुषे लोके देवास्तुष्यन्ति कैर्व्रतैः ।
कानि दानानि दीयन्ते येषां च स्यान्महत्फलम्
upavāsāśca ye kecitstrīdharme kathitā budhaiḥ |
yaiḥ kṛtaiḥ svargamāyānti sukṛtinyaḥ striyo yathā
||91||उपवासाश्च ये केचित्स्त्रीधर्मे कथिता बुधैः ।
यैः कृतैः स्वर्गमायान्ति सुकृतिन्यः स्त्रियो यथा
yattatsarvaṃ mahābhāga kathayasva yathātatham |
śrotumicchāmyahaṃ sarvaṃ kathayasvāviśaṅkitaḥ
||92||यत्तत्सर्वं महाभाग कथयस्व यथातथम् ।
श्रोतुमिच्छाम्यहं सर्वं कथयस्वाविशङ्कितः
nārada uvāca
sādhu sādhu mahābhāge praśno'yaṃ veditastvayā |
yaṃ śrutvā sarvanārīṇāṃ dharmavṛddhistu jāyate
||93||साधु साधु महाभागे प्रश्नोऽयं वेदितस्त्वया ।
यं श्रुत्वा सर्वनारीणां धर्मवृद्धिस्तु जायते
upavāsaiśca dānaiśca patiputrau vaśānugau |
bāndhavaiḥ pūjyate nityaṃ yaiḥ kṛtaiḥ kathayāmi te
||94||उपवासैश्च दानैश्च पतिपुत्रौ वशानुगौ ।
बान्धवैः पूज्यते नित्यं यैः कृतैः कथयामि ते
durbhagā subhagā yaistu subhagā durbhagā bhavet |
putriṇī putrarahitā hyaputrā putriṇī tathā
||95||दुर्भगा सुभगा यैस्तु सुभगा दुर्भगा भवेत् ।
पुत्रिणी पुत्ररहिता ह्यपुत्रा पुत्रिणी तथा
bhartāraṃ labhate kanyā tathānyā bhartṛvarjitā |
kṛtākṛtaiśca jāyante tannibodhasva sundari
||96||भर्तारं लभते कन्या तथान्या भर्तृवर्जिता ।
कृताकृतैश्च जायन्ते तन्निबोधस्व सुन्दरि
tiladhenuṃ suvarṇaṃ ca rūpyaṃ gā vāsasī tathā |
pānīyaṃ bhūmidānaṃ ca gandhadhūpānulepanam
||97||तिलधेनुं सुवर्णं च रूप्यं गा वाससी तथा ।
पानीयं भूमिदानं च गन्धधूपानुलेपनम्
pādukopānahau chatraṃ puṇyāni vyañjanāni ca |
pādābhyaṅgaṃ śiro'bhyaṅgaṃ snānaṃ śayyāsanāni ca
||98||पादुकोपानहौ छत्रं पुण्यानि व्यञ्जनानि च ।
पादाभ्यङ्गं शिरोऽभ्यङ्गं स्नानं शय्यासनानि च
etāni ye prayacchanti nopasarpanti te yamam |
madhu māṣaṃ payaḥ sarpirlavaṇaṃ guḍamauṣadham
||99||एतानि ये प्रयच्छन्ति नोपसर्पन्ति ते यमम् ।
मधु माषं पयः सर्पिर्लवणं गुडमौषधम्
pānīyaṃ bhūmidānaṃ ca śālīnikṣurasāṃstathā |
āraktavāsasī ślakṣṇe dampatyorlalitādine
||100||पानीयं भूमिदानं च शालीनिक्षुरसांस्तथा ।
आरक्तवाससी श्लक्ष्णे दम्पत्योर्ललितादिने
saubhāgyaṃ jāyate caiva iha loke paratra ca |
brāhmaṇe vṛttasampanne surūpe ca guṇānvite
||101||सौभाग्यं जायते चैव इह लोके परत्र च ।
ब्राह्मणे वृत्तसम्पन्ने सुरूपे च गुणान्विते
tithau yasyāmidaṃ deyaṃ tatte rājñi vadāmyaham |
pratipatsu ca yā nārī pūrvāhṇe ca śucivratā
||102||तिथौ यस्यामिदं देयं तत्ते राज्ञि वदाम्यहम् ।
प्रतिपत्सु च या नारी पूर्वाह्णे च शुचिव्रता
indhanaṃ brāhmaṇe dadyātprīyatāṃ me hutāśanaḥ |
tasyā janmāni ṣaṭtriṃśadaṅgapratyaṅgasandhiṣu
||103||इन्धनं ब्राह्मणे दद्यात्प्रीयतां मे हुताशनः ।
तस्या जन्मानि षट्त्रिंशदङ्गप्रत्यङ्गसन्धिषु
na rajo naiva santāpo jāyate rājavallabhe |
dvitīyāyāṃ tu yā nārī navanītamudānvitā
||104||न रजो नैव सन्तापो जायते राजवल्लभे ।
द्वितीयायां तु या नारी नवनीतमुदान्विता
dadāti dvijamukhyāya sukumāratanurbhavet |
lavaṇaṃ vipravaryāya tṛtīyāyāṃ prayacchati
||105||ददाति द्विजमुख्याय सुकुमारतनुर्भवेत् ।
लवणं विप्रवर्याय तृतीयायां प्रयच्छति
gaurī me prīyatāṃ devī tasyāḥ puṇyaphalaṃ śṛṇu |
kaumārikā patiṃ prāpya tena sārddhamumā yathā
||106||गौरी मे प्रीयतां देवी तस्याः पुण्यफलं शृणु ।
कौमारिका पतिं प्राप्य तेन सार्द्धमुमा यथा
krīḍatyavidhavā cāpi labhate sā mahadyaśaḥ |
naktaṃ kṛtvā caturthyāṃ vai dadyādviprāya modakān
||107||क्रीडत्यविधवा चापि लभते सा महद्यशः ।
नक्तं कृत्वा चतुर्थ्यां वै दद्याद्विप्राय मोदकान्
prīyatāṃ mama deveśo gaṇanātho vināyakaḥ |
tasyāstena phalenāśu sarvakarmasu bhāmini
||108||प्रीयतां मम देवेशो गणनाथो विनायकः ।
तस्यास्तेन फलेनाशु सर्वकर्मसु भामिनि
vighnaṃ na jāyate kvāpi evamāha pitāmahaḥ |
pañcamīṃ tu tataḥ prāpya brāhmaṇe tiladā tu yā
||109||विघ्नं न जायते क्वापि एवमाह पितामहः ।
पञ्चमीं तु ततः प्राप्य ब्राह्मणे तिलदा तु या
sā bhavedrūpasampannā yathā caiva tilottamā |
ṣaṣṭhyāṃ tu yā madhūkasya phaladā tu bhavetsadā
||110||सा भवेद्रूपसम्पन्ना यथा चैव तिलोत्तमा ।
षष्ठ्यां तु या मधूकस्य फलदा तु भवेत्सदा
uddiśya cāgnijaṃ devaṃ brāhmaṇe vedapārage |
tasyāḥ putro yathā skando devasaṅgheṣu cottamaḥ
||111||उद्दिश्य चाग्निजं देवं ब्राह्मणे वेदपारगे ।
तस्याः पुत्रो यथा स्कन्दो देवसङ्घेषु चोत्तमः
utpadyate mahārājaḥ sarvalokeṣu pūjitaḥ |
saptamyāṃ yā dvijaśreṣṭhaṃ suvarṇena prapūjayet
||112||उत्पद्यते महाराजः सर्वलोकेषु पूजितः ।
सप्तम्यां या द्विजश्रेष्ठं सुवर्णेन प्रपूजयेत्
uddiśya jagato nāthaṃ devadevaṃ divākaram |
tasya puṇyaphalaṃ yadvai kathitaṃ dvijasattamaiḥ
||113||उद्दिश्य जगतो नाथं देवदेवं दिवाकरम् ।
तस्य पुण्यफलं यद्वै कथितं द्विजसत्तमैः
tatte rājñi pravakṣyāmi śṛṇuṣvaikamanāḥ sati |
dadrūcitrakakuṣṭhāni maṇḍalāni vicarcikā
||114||तत्ते राज्ञि प्रवक्ष्यामि शृणुष्वैकमनाः सति ।
दद्रूचित्रककुष्ठानि मण्डलानि विचर्चिका
na bhavantīha cāṅgeṣu pūrvakarmārjitānyapi |
kṛṣṇāṃ dhenuṃ tathāṣṭamyāṃ yā prayacchati bhāminī
||115||न भवन्तीह चाङ्गेषु पूर्वकर्मार्जितान्यपि ।
कृष्णां धेनुं तथाष्टम्यां या प्रयच्छति भामिनी
brāhmaṇe vṛttasampanne prīyatāṃ me maheśvaraḥ |
tasyā janmārjitaṃ pāpaṃ naśyate vibhavānvitā
||116||ब्राह्मणे वृत्तसम्पन्ने प्रीयतां मे महेश्वरः ।
तस्या जन्मार्जितं पापं नश्यते विभवान्विता
jāyate nātra sandeho yasmāddānamanuttamam |
gandhadhūpaṃ tu yā nārī bhaktyā viprāya dāpayet
||117||जायते नात्र सन्देहो यस्माद्दानमनुत्तमम् ।
गन्धधूपं तु या नारी भक्त्या विप्राय दापयेत्
kātyāyanīṃ samuddiśya navamyāṃ śṛṇu yatphalam |
tasyā bhrātā pitā putraḥ patirvā raṇamuttamam
||118||कात्यायनीं समुद्दिश्य नवम्यां शृणु यत्फलम् ।
तस्या भ्राता पिता पुत्रः पतिर्वा रणमुत्तमम्
prāpyate naiva sīdanti tena dānena rakṣitāḥ |
ikṣudaṇḍarasaṃ devi daśamyāṃ yā prayacchati
||119||प्राप्यते नैव सीदन्ति तेन दानेन रक्षिताः ।
इक्षुदण्डरसं देवि दशम्यां या प्रयच्छति
lokapālānsamuddiśya brāhmaṇe vyaṅgavarjite |
tena dānena sā nityaṃ sarvalokasya vallabhā
||120||लोकपालान्समुद्दिश्य ब्राह्मणे व्यङ्गवर्जिते ।
तेन दानेन सा नित्यं सर्वलोकस्य वल्लभा
jāyate nātra sandeha ityevaṃ śaṅkaro'bravīt |
ekādaśyāmupoṣyātha dvādaśyāmudakapradā
||121||जायते नात्र सन्देह इत्येवं शङ्करोऽब्रवीत् ।
एकादश्यामुपोष्याथ द्वादश्यामुदकप्रदा
nārāyaṇaṃ samuddiśya brāhmaṇe viṣṇutatpare |
sā sadā sparśasambhāṣairdrāvayedbhāvayejjanam
||122||नारायणं समुद्दिश्य ब्राह्मणे विष्णुतत्परे ।
सा सदा स्पर्शसम्भाषैर्द्रावयेद्भावयेज्जनम्
yasmāddānaṃ maharloke hyanantamudake bhavet |
pādābhyaṅgaṃ śiro'bhyaṅgaṃ kāmamuddiśya vai dvije
||123||यस्माद्दानं महर्लोके ह्यनन्तमुदके भवेत् ।
पादाभ्यङ्गं शिरोऽभ्यङ्गं काममुद्दिश्य वै द्विजे
dadāti ca trayodaśyāṃ bhaktyā paramayāṅganā |
yasyāṃ yasyāṃ mṛtā jāyedbhūyo yonyāṃ tu janmani
||124||ददाति च त्रयोदश्यां भक्त्या परमयाङ्गना ।
यस्यां यस्यां मृता जायेद्भूयो योन्यां तु जन्मनि
tasyāṃ tasyāṃ tu sā bharturna viyujyeta karhicit |
tathāpyevaṃ caturdaśyāṃ dadyātpātramupānahau
||125||तस्यां तस्यां तु सा भर्तुर्न वियुज्येत कर्हिचित् ।
तथाप्येवं चतुर्दश्यां दद्यात्पात्रमुपानहौ
brahmaṇe dharmamuddiśya tasyā lokā hyanāmayāḥ |
evaṃ ca pakṣapakṣānte śrāddhe tarpeddvijottamān
||126||ब्रह्मणे धर्ममुद्दिश्य तस्या लोका ह्यनामयाः ।
एवं च पक्षपक्षान्ते श्राद्धे तर्पेद्द्विजोत्तमान्
avyucchinnā sadā rājñi santatirjāyate bhuvi |
evaṃ te tithimāhātmyaṃ dānayogena bhāṣitam
||127||अव्युच्छिन्ना सदा राज्ञि सन्ततिर्जायते भुवि ।
एवं ते तिथिमाहात्म्यं दानयोगेन भाषितम्
tathā vanaspatīnāṃ tu ārādhanavidhiṃ śṛṇu |
jambūṃ nimbataruṃ caiva tindukaṃ madhukaṃ tathā
||128||तथा वनस्पतीनां तु आराधनविधिं शृणु ।
जम्बूं निम्बतरुं चैव तिन्दुकं मधुकं तथा
āmraṃ cāmalakaṃ caiva śālmaliṃ vaṭapippalau |
śamībilvāmalīvṛkṣaṃ kadalīṃ pāṭalīṃ tathā
||129||आम्रं चामलकं चैव शाल्मलिं वटपिप्पलौ ।
शमीबिल्वामलीवृक्षं कदलीं पाटलीं तथा
anyānpuṇyatamānvṛkṣānupetya svargamāpnuyāt
||130||अन्यान्पुण्यतमान्वृक्षानुपेत्य स्वर्गमाप्नुयात्
nārada uvāca
caitre māse tu yā nārī kuryādvratamanuttamam |
tasya vratasya cānyāni kalāṃ nārhanti ṣoḍaśīm
||131||चैत्रे मासे तु या नारी कुर्याद्व्रतमनुत्तमम् ।
तस्य व्रतस्य चान्यानि कलां नार्हन्ति षोडशीम्
śrutena yena subhage durbhagatvaṃ na paśyati |
yathā himaṃ raviṃ prāpya vilayaṃ yāti bhūtale
||132||श्रुतेन येन सुभगे दुर्भगत्वं न पश्यति ।
यथा हिमं रविं प्राप्य विलयं याति भूतले
tathā duḥkhaṃ ca daurbhāgyaṃ vratādasmādvilīyate |
madhukākhyāṃ tu lalitāmārādhayati yena vai
||133||तथा दुःखं च दौर्भाग्यं व्रतादस्माद्विलीयते ।
मधुकाख्यां तु ललितामाराधयति येन वै
vidhiṃ taṃ śṛṇu subhage kathyamānaṃ sukhāvaham |
caitre śuklatṛtīyāyāṃ susnātā śuddhamānasā
||134||विधिं तं शृणु सुभगे कथ्यमानं सुखावहम् ।
चैत्रे शुक्लतृतीयायां सुस्नाता शुद्धमानसा
pratimāṃ madhuvṛkṣasya śāṅkarīmumayā saha |
kārayitvā dvijavaraiḥ pratiṣṭhāpya yathāvidhi
||135||प्रतिमां मधुवृक्षस्य शाङ्करीमुमया सह ।
कारयित्वा द्विजवरैः प्रतिष्ठाप्य यथाविधि
sugandhikusumairdhūpaistathā karpūrakuṅkumaiḥ |
pūjayedvidhinā devaṃ mantrayuktena bhāminī
||136||सुगन्धिकुसुमैर्धूपैस्तथा कर्पूरकुङ्कुमैः ।
पूजयेद्विधिना देवं मन्त्रयुक्तेन भामिनी
pādau namaḥ śivāyeti meḍhre vai manmathāya ca |
kālodarāyetyudaraṃ nīlakaṃṭhāya kaṇṭhakam
||137||पादौ नमः शिवायेति मेढ्रे वै मन्मथाय च ।
कालोदरायेत्युदरं नीलकंठाय कण्ठकम्
śiraḥ sarvātmane pūjya umāṃ paścātprapūjayet |
kṣāmodarāyaihyudaraṃ sukaṇṭhāyai ca kaṇṭhakam
||138||शिरः सर्वात्मने पूज्य उमां पश्चात्प्रपूजयेत् ।
क्षामोदरायैह्युदरं सुकण्ठायै च कण्ठकम्
śiraḥ saubhāgyadāyinyai paścādarghyaṃ pradāpayet
||139||शिरः सौभाग्यदायिन्यै पश्चादर्घ्यं प्रदापयेत्
namaste devadeveśa umāvara jagatpate |
arghyeṇānena me sarvaṃ daurbhāgyaṃ nāśaya prabho |
iti arghyamantraḥ
||140||नमस्ते देवदेवेश उमावर जगत्पते ।
अर्घ्येणानेन मे सर्वं दौर्भाग्यं नाशय प्रभो ।
इति अर्घ्यमन्त्रः
arghyaṃ dattvā tataḥ paścātkarakaṃ vāripūritam |
madhūkapātropabhṛtaṃ sahiraṇyaṃ tu śaktitaḥ
||141||अर्घ्यं दत्त्वा ततः पश्चात्करकं वारिपूरितम् ।
मधूकपात्रोपभृतं सहिरण्यं तु शक्तितः
karakaṃ vārisampūrṇaṃ saubhāgyena tu saṃyutam |
dattaṃ tu lalite tubhyaṃ saubhāgyādivivardhanam |
iti karakadānamantraḥ
||142||करकं वारिसम्पूर्णं सौभाग्येन तु संयुतम् ।
दत्तं तु ललिते तुभ्यं सौभाग्यादिविवर्धनम् ।
इति करकदानमन्त्रः
mantreṇānena viprāya dadyātkarakamuttamam |
lavaṇaṃ varjayecchuklāṃ yāvadanyāṃ tṛtīyikām
||143||मन्त्रेणानेन विप्राय दद्यात्करकमुत्तमम् ।
लवणं वर्जयेच्छुक्लां यावदन्यां तृतीयिकाम्
kṣamāpya devīṃ deveśāṃ naktamadyātsvayaṃ haviḥ |
anena vidhinā sārdhaṃ māsi māsi hyapakramet
||144||क्षमाप्य देवीं देवेशां नक्तमद्यात्स्वयं हविः ।
अनेन विधिना सार्धं मासि मासि ह्यपक्रमेत्
phālgunasya tṛtīyāyāṃ śuklāyāṃ tu samāpyate |
vaiśākhe lavaṇaṃ deyaṃ jyeṣṭhe cājyaṃ pradīyate
||145||फाल्गुनस्य तृतीयायां शुक्लायां तु समाप्यते ।
वैशाखे लवणं देयं ज्येष्ठे चाज्यं प्रदीयते
āṣāḍhe māsi niṣpāvāḥ payo deyaṃ tu śrāvaṇe |
mudgā deyā nabhasye tu śālimāśvayuje tathā
||146||आषाढे मासि निष्पावाः पयो देयं तु श्रावणे ।
मुद्गा देया नभस्ये तु शालिमाश्वयुजे तथा
kārttike śarkarāpātraṃ karakaṃ rasasaṃbhṛtam |
mārgaśīrṣe tu kārpāsaṃ karakaṃ ghṛtasaṃyutam
||147||कार्त्तिके शर्करापात्रं करकं रससंभृतम् ।
मार्गशीर्षे तु कार्पासं करकं घृतसंयुतम्
pauṣe tu kuṅkumaṃ deyaṃ māghe pātraṃ tilairbhṛtam |
phālgune māsi samprāpte pātraṃ modakasaṃbhṛtam
||148||पौषे तु कुङ्कुमं देयं माघे पात्रं तिलैर्भृतम् ।
फाल्गुने मासि सम्प्राप्ते पात्रं मोदकसंभृतम्
paścāttṛtīyādeyaṃ yattatpūrvasyāṃ vivarjayet |
vidhānamāsāṃ sarvāsāṃ sāmānyaṃ manasaḥ priye
||149||पश्चात्तृतीयादेयं यत्तत्पूर्वस्यां विवर्जयेत् ।
विधानमासां सर्वासां सामान्यं मनसः प्रिये
pratimāṃ madhuvṛkṣasya tāmeva pratipūjayet |
tasmai sarvaṃ tu viprāya ācāryāya pradīyate
||150||प्रतिमां मधुवृक्षस्य तामेव प्रतिपूजयेत् ।
तस्मै सर्वं तु विप्राय आचार्याय प्रदीयते
tataḥ saṃvatsarasyānte udyāpanavidhiṃ śṛṇu |
madhuvṛkṣaṃ tato gatvā bahusambhārasaṃvṛtaḥ
||151||ततः संवत्सरस्यान्ते उद्यापनविधिं शृणु ।
मधुवृक्षं ततो गत्वा बहुसम्भारसंवृतः
nikhanetpratimāṃ madhye mādhūkīṃ madhukasya ca |
tatrasthaṃ pūjayetsarvamumādehārddhadhāriṇam
||152||निखनेत्प्रतिमां मध्ये माधूकीं मधुकस्य च ।
तत्रस्थं पूजयेत्सर्वमुमादेहार्द्धधारिणम्
pūjopahārairvipulaiḥ kuṅkumena punaḥpunaḥ |
ślakṣṇābhiḥ puṣpamālābhiḥ kausumbhaiḥ kesareṇa ca
||153||पूजोपहारैर्विपुलैः कुङ्कुमेन पुनःपुनः ।
श्लक्ष्णाभिः पुष्पमालाभिः कौसुम्भैः केसरेण च
kausumbhe vāsasī śubhre atasīpuṣpasannibhe |
paridhāpya tāṃ pratimāṃ dampatī ravisaṃkhyayā
||154||कौसुम्भे वाससी शुभ्रे अतसीपुष्पसन्निभे ।
परिधाप्य तां प्रतिमां दम्पती रविसंख्यया
upānadyugalaiśchatraiḥ kaṇṭhasūtraiḥ sakaṇṭhikaiḥ |
kaṭakairaṅgulīyaiśca śayanīyaiḥ śubhāstṛtaiḥ
||155||उपानद्युगलैश्छत्रैः कण्ठसूत्रैः सकण्ठिकैः ।
कटकैरङ्गुलीयैश्च शयनीयैः शुभास्तृतैः
kuṅkumena viliptāṅgau bahupuṣpaiśca pūjitau |
bhojayedvividhai ratnairmadhūkāvāsake sthitau
||156||कुङ्कुमेन विलिप्ताङ्गौ बहुपुष्पैश्च पूजितौ ।
भोजयेद्विविधै रत्नैर्मधूकावासके स्थितौ
bhuktotthitau tu viśrāmya śayyāsu ca kṣamāpayet |
gurumūlaṃ yataḥ sarvaṃ gururjñeyo maheśvaraḥ
||157||भुक्तोत्थितौ तु विश्राम्य शय्यासु च क्षमापयेत् ।
गुरुमूलं यतः सर्वं गुरुर्ज्ञेयो महेश्वरः
prīte gurau tataḥ sarvaṃ jagatprītaṃ surāsuram |
yadyadiṣṭatamaṃ loke yatkiṃciddayitaṃ gṛhe
||158||प्रीते गुरौ ततः सर्वं जगत्प्रीतं सुरासुरम् ।
यद्यदिष्टतमं लोके यत्किंचिद्दयितं गृहे
tatsarvaṃ gurave deyamātmanaḥ śreya icchatā |
idaṃ tu dhanibhirdeyamanyairdeyaṃ yathocyate
||159||तत्सर्वं गुरवे देयमात्मनः श्रेय इच्छता ।
इदं तु धनिभिर्देयमन्यैर्देयं यथोच्यते
dāmpatyamekaṃ vidhivatpratipūjya śubhavrataiḥ |
dvitīyaṃ gurudāmpatyaṃ vittaśāṭhyaṃ vivarjayet
||160||दाम्पत्यमेकं विधिवत्प्रतिपूज्य शुभव्रतैः ।
द्वितीयं गुरुदाम्पत्यं वित्तशाठ्यं विवर्जयेत्
tataḥ kṣamāpayeddevīṃ devaṃ ca brāhmaṇaṃ gurum |
yathā tvaṃ devi lalite na viyuktāsi śambhunā
||161||ततः क्षमापयेद्देवीं देवं च ब्राह्मणं गुरुम् ।
यथा त्वं देवि ललिते न वियुक्तासि शम्भुना
tathā me patiputrāṇāmaviyogaḥ pradīyatām |
anena vidhinā kṛtvā tṛtīyāṃ madhusaṃjñikām
||162||तथा मे पतिपुत्राणामवियोगः प्रदीयताम् ।
अनेन विधिना कृत्वा तृतीयां मधुसंज्ञिकाम्
indrāṇī cendrapatnītvamavāpa sutamuttamam |
saubhāgyaṃ sarvalokeṣu sarvarddhisukhamuttamam
||163||इन्द्राणी चेन्द्रपत्नीत्वमवाप सुतमुत्तमम् ।
सौभाग्यं सर्वलोकेषु सर्वर्द्धिसुखमुत्तमम्
anena vidhinā yā tu kumārī vratamācaret |
śobhanaṃ patimāpnoti yathendrāṇyā śatakratuḥ
||164||अनेन विधिना या तु कुमारी व्रतमाचरेत् ।
शोभनं पतिमाप्नोति यथेन्द्राण्या शतक्रतुः
durbhagā subhagatvaṃ ca subhagā putriṇī bhavet |
putriṇyakṣayamāpnoti na śokaṃ paśyati kvacit
||165||दुर्भगा सुभगत्वं च सुभगा पुत्रिणी भवेत् ।
पुत्रिण्यक्षयमाप्नोति न शोकं पश्यति क्वचित्
anekajanmajanitaṃ daurbhāgyaṃ naśyati dhruvam |
mṛtā tu tridivaṃ prāpya umayā saha modate
||166||अनेकजन्मजनितं दौर्भाग्यं नश्यति ध्रुवम् ।
मृता तु त्रिदिवं प्राप्य उमया सह मोदते
kalpakoṭiśataṃ sāgraṃ bhuktvā bhogān yathepsitān |
punastu sambhave loke pārthivaṃ patimāpnuyāt
||167||कल्पकोटिशतं साग्रं भुक्त्वा भोगान् यथेप्सितान् ।
पुनस्तु सम्भवे लोके पार्थिवं पतिमाप्नुयात्
subhagā rūpasampannā pārthivaṃ janayetsutam
||168||सुभगा रूपसम्पन्ना पार्थिवं जनयेत्सुतम्
etatte kathitaṃ sarvaṃ vratānāmuttamaṃ vratam |
anyatpṛcchasva subhage vāñchitaṃ yaddhṛdi sthitam
||169||एतत्ते कथितं सर्वं व्रतानामुत्तमं व्रतम् ।
अन्यत्पृच्छस्व सुभगे वाञ्छितं यद्धृदि स्थितम्
iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcama āvantyakhaṇḍe revākhaṇḍe narmadāmāhātmye madhūkatṛtīyāvratavidhānamāhātmyavarṇanaṃ nāma ṣaḍviṃśo'dhyāyaḥ ||