vārāhakalpavṛttāntavarṇanam
yudhiṣṭhira uvāca
śrutā me vividhā dharmāḥ saṃhārāstvatprasādataḥ |
kṛtā devena sarveṇa ye ca dṛṣṭāstvayānagha
||1||श्रुता मे विविधा धर्माः संहारास्त्वत्प्रसादतः ।
कृता देवेन सर्वेण ये च दृष्टास्त्वयानघ
sāmprataṃ śrotumicchāmi prabhāvaṃ śārṅgadhanvanaḥ |
tvayānubhūtaṃ viprendra tanme tvaṃ vaktumarhasi
||2||साम्प्रतं श्रोतुमिच्छामि प्रभावं शार्ङ्गधन्वनः ।
त्वयानुभूतं विप्रेन्द्र तन्मे त्वं वक्तुमर्हसि
śrīmārkaṇḍeya uvāca
ataḥ paraṃ pravakṣyāmi prajāsaṃhāralakṣaṇam |
yaccihnaṃ dṛśyate tatra yathā kalpo vidhīyate
||3||अतः परं प्रवक्ष्यामि प्रजासंहारलक्षणम् ।
यच्चिह्नं दृश्यते तत्र यथा कल्पो विधीयते
ulkāpātāḥ sanirghātā bhūmikampastathaiva ca |
patate pāṃśuvarṣaṃ ca nirghoṣaścaiva dāruṇaḥ
||4||उल्कापाताः सनिर्घाता भूमिकम्पस्तथैव च ।
पतते पांशुवर्षं च निर्घोषश्चैव दारुणः
yakṣakinnaragandharvāḥ piśācoragarākṣasāḥ |
sarve te pralayaṃ yānti yugānte samupasthite
||5||यक्षकिन्नरगन्धर्वाः पिशाचोरगराक्षसाः ।
सर्वे ते प्रलयं यान्ति युगान्ते समुपस्थिते
parvatāḥ sāgarā nadyaḥ sarāṃsi vividhāni ca |
vṛkṣāḥ śeṣaṃ samāyānti vallījātaṃ tṛṇāni ca
||6||पर्वताः सागरा नद्यः सरांसि विविधानि च ।
वृक्षाः शेषं समायान्ति वल्लीजातं तृणानि च
evaṃ hi vyākulībhūte sarvauṣadhijalojjhite |
kāṣṭhabhūte tu saṃjāte trailokye sacarācare
||7||एवं हि व्याकुलीभूते सर्वौषधिजलोज्झिते ।
काष्ठभूते तु संजाते त्रैलोक्ये सचराचरे
yāvatpaśyāmi madhyāhne snānakāla upasthite |
trailokyaṃ jvalanākāraṃ durnirīkṣaṃ durāsadam
||8||यावत्पश्यामि मध्याह्ने स्नानकाल उपस्थिते ।
त्रैलोक्यं ज्वलनाकारं दुर्निरीक्षं दुरासदम्
dvau sūryau pūrvatastāta paścimottarayostathā |
tathaiva dakṣiṇe dvau ca sūryau dṛṣṭau pratāpinau
||9||द्वौ सूर्यौ पूर्वतस्तात पश्चिमोत्तरयोस्तथा ।
तथैव दक्षिणे द्वौ च सूर्यौ दृष्टौ प्रतापिनौ
dvau sūryau nāgalokasthau madhye dvau gaganasya ca |
ityete dvādaśādityāstapante sarvato diśam
||10||द्वौ सूर्यौ नागलोकस्थौ मध्ये द्वौ गगनस्य च ।
इत्येते द्वादशादित्यास्तपन्ते सर्वतो दिशम्
pṛthivīmadahansarvāṃ saśailavanakānanām |
nādagdhaṃ dṛśyate kiṃcidṛte revāṃ ca māṃ tathā
||11||पृथिवीमदहन्सर्वां सशैलवनकाननाम् ।
नादग्धं दृश्यते किंचिदृते रेवां च मां तथा
pṛthivyāṃ dahyamānāyāṃ havirgandhaśca jāyate |
tato me śuṣyate gātraṃ tṛṣāpyevaṃ durāsadā
||12||पृथिव्यां दह्यमानायां हविर्गन्धश्च जायते ।
ततो मे शुष्यते गात्रं तृषाप्येवं दुरासदा
na hi vindāmi pānīyaṃ śoṣitaṃ ca divākaraiḥ |
yāvatkamaṇḍaluṃ vīkṣe śuṣkaṃ tatrāpi tajjalam
||13||न हि विन्दामि पानीयं शोषितं च दिवाकरैः ।
यावत्कमण्डलुं वीक्षे शुष्कं तत्रापि तज्जलम्
tato'haṃ śokasaṃtapto viśeṣātkṣuttṛṣārditaḥ |
utpapāta kṣiterūrdhvaṃ paśyamāno divaṃ prati
||14||ततोऽहं शोकसंतप्तो विशेषात्क्षुत्तृषार्दितः ।
उत्पपात क्षितेरूर्ध्वं पश्यमानो दिवं प्रति
tāvatpaśyāmi gagane gṛhaṃ śṛṅgārabhūṣitam |
tatastajjñātukāmo'haṃ prasthito rājasattama
||15||तावत्पश्यामि गगने गृहं शृङ्गारभूषितम् ।
ततस्तज्ज्ञातुकामोऽहं प्रस्थितो राजसत्तम
prākāreṇa vicitreṇa kapāṭārgalabhūṣitam |
vicitraśikharopetaṃ dvāradeśamupāgataḥ
||16||प्राकारेण विचित्रेण कपाटार्गलभूषितम् ।
विचित्रशिखरोपेतं द्वारदेशमुपागतः
ṣaḍaśītisahasrāṇi yojanānāṃ samucchraye |
tadardhaṃ tu pṛthaktvena kāñcanaṃ ratnabhūṣitam
||17||षडशीतिसहस्राणि योजनानां समुच्छ्रये ।
तदर्धं तु पृथक्त्वेन काञ्चनं रत्नभूषितम्
tatra madhye parāṃ śayyāṃ paśyāmi nṛpasattama |
śayyopari śayānaṃ tu puruṣaṃ divyamūrdhajam
||18||तत्र मध्ये परां शय्यां पश्यामि नृपसत्तम ।
शय्योपरि शयानं तु पुरुषं दिव्यमूर्धजम्
vikuñcitāgrakeśāntaṃ samastaṃ yojanāyatam |
mukuṭena vicitreṇa dīptikāntena śobhitam
||19||विकुञ्चिताग्रकेशान्तं समस्तं योजनायतम् ।
मुकुटेन विचित्रेण दीप्तिकान्तेन शोभितम्
śyāmaṃ kamalapatrābhaṃ suprabhaṃ ca sunāsikam |
siṃhāsyamāyatabhujaṃ gallaśmaśruvarāṅkitam
||20||श्यामं कमलपत्राभं सुप्रभं च सुनासिकम् ।
सिंहास्यमायतभुजं गल्लश्मश्रुवराङ्कितम्
trivalībhaṅgasubhagaṃ karṇakuṇḍalabhūṣitam |
viśālābhaṃ supīnāṅgaṃ pārśvasvāvartabhūṣitam
||21||त्रिवलीभङ्गसुभगं कर्णकुण्डलभूषितम् ।
विशालाभं सुपीनाङ्गं पार्श्वस्वावर्तभूषितम्
śobhitaṃ kaṭibhāgena vibhaktaṃ jānujaṅghayoḥ |
padmāṅkitatalaṃ devamātāmrasunakhāṅgulim
||22||शोभितं कटिभागेन विभक्तं जानुजङ्घयोः ।
पद्माङ्किततलं देवमाताम्रसुनखाङ्गुलिम्
meghanādasugambhīraṃ sarvāvayavasundaram |
śayyāmadhyagataṃ devamapaśyaṃ puruṣottamam
||23||मेघनादसुगम्भीरं सर्वावयवसुन्दरम् ।
शय्यामध्यगतं देवमपश्यं पुरुषोत्तमम्
śaṅkhacakragadāpāṇiṃ śayānaṃ dakṣiṇena tu |
akṣasūtrodyatakaraṃ sūryāyutasamaprabham
||24||शङ्खचक्रगदापाणिं शयानं दक्षिणेन तु ।
अक्षसूत्रोद्यतकरं सूर्यायुतसमप्रभम्
taṃ dṛṣṭvā bhaktimāndevaṃ stotukāmo vyavasthitaḥ |
jayeśa jaya vāgīśa jaya divyāṅgabhūṣaṇa
||25||तं दृष्ट्वा भक्तिमान्देवं स्तोतुकामो व्यवस्थितः ।
जयेश जय वागीश जय दिव्याङ्गभूषण
jaya devapate śrīmansākṣādbrahma sanātana |
tava lokāḥ śarīrasthāstvaṃ gatiḥ parameśvara
||26||जय देवपते श्रीमन्साक्षाद्ब्रह्म सनातन ।
तव लोकाः शरीरस्थास्त्वं गतिः परमेश्वर
tvadādhārā hi deveśa sarve lokā vyavasthitāḥ |
tvaṃ śreṣṭhaḥ sarvasattvānāṃ tvaṃ kartā dharaṇīdharaḥ
||27||त्वदाधारा हि देवेश सर्वे लोका व्यवस्थिताः ।
त्वं श्रेष्ठः सर्वसत्त्वानां त्वं कर्ता धरणीधरः
tvaṃ hautramagnihotrāṇāṃ sūtramantrastvameva ca |
gokarṇaṃ bhadrakarṇaṃ ca tvaṃ ca māheśvaraṃ padam
||28||त्वं हौत्रमग्निहोत्राणां सूत्रमन्त्रस्त्वमेव च ।
गोकर्णं भद्रकर्णं च त्वं च माहेश्वरं पदम्
tvaṃ kīrtiḥ sarvakīrtīnāṃ dainyapāpapraṇāśinī |
tvaṃ naimiṣaṃ kurukṣetraṃ tvaṃ ca viṣṇupadaṃ param
||29||त्वं कीर्तिः सर्वकीर्तीनां दैन्यपापप्रणाशिनी ।
त्वं नैमिषं कुरुक्षेत्रं त्वं च विष्णुपदं परम्
tvayā tu līlayā deva padākrāntā ca medinī |
tvayā baddho balirdeva tvayendrasya padaṃ kṛtam
||30||त्वया तु लीलया देव पदाक्रान्ता च मेदिनी ।
त्वया बद्धो बलिर्देव त्वयेन्द्रस्य पदं कृतम्
tvaṃ kalirdvāparaṃ deva tretā kṛtayugaṃ tathā |
pralambadamanaśca tvaṃ sraṣṭā tvaṃ ca vināśakṛt
||31||त्वं कलिर्द्वापरं देव त्रेता कृतयुगं तथा ।
प्रलम्बदमनश्च त्वं स्रष्टा त्वं च विनाशकृत्
tvayā vai dhāryate lokāstvaṃ kālaḥ sarvasaṃkṣayaḥ |
tvayā hi deva sṛṣṭāstāḥ sarvā vai devayonayaḥ
||32||त्वया वै धार्यते लोकास्त्वं कालः सर्वसंक्षयः ।
त्वया हि देव सृष्टास्ताः सर्वा वै देवयोनयः
tvaṃ panthāḥ sarvalokānāṃ tvaṃ ca mokṣaḥ parā gatiḥ |
brahmā tvadudbhavo devo rajorūpaḥ sanātanaḥ |
rudraḥ krodhodbhavo'pyevaṃ tvaṃ ca sattve vyavasthitaḥ
||33||त्वं पन्थाः सर्वलोकानां त्वं च मोक्षः परा गतिः ।
ब्रह्मा त्वदुद्भवो देवो रजोरूपः सनातनः ।
रुद्रः क्रोधोद्भवोऽप्येवं त्वं च सत्त्वे व्यवस्थितः
etaccarācaraṃ deva krīḍanārthaṃ tvayā kṛtam |
evaṃ saṃtaptadehena stuto devo mayā prabhuḥ
||34||एतच्चराचरं देव क्रीडनार्थं त्वया कृतम् ।
एवं संतप्तदेहेन स्तुतो देवो मया प्रभुः
bhaktyā paramayā rājansarvabhūtapatiḥ prabhuḥ |
stuvanvai tatra paśyāmi vāripūrṇāṃstato ghaṭān
||35||भक्त्या परमया राजन्सर्वभूतपतिः प्रभुः ।
स्तुवन्वै तत्र पश्यामि वारिपूर्णांस्ततो घटान्
tato mayā vismṛtā yā tṛṣā sā vardhitā punaḥ |
upāsarpaṃ tatastasya pārśvaṃ vai puruṣasya hi
||36||ततो मया विस्मृता या तृषा सा वर्धिता पुनः ।
उपासर्पं ततस्तस्य पार्श्वं वै पुरुषस्य हि
pānīyaṃ pātukāmena cintitaṃ ca mayā punaḥ |
nāpaśyata hi māṃ caiṣa supto'pi na ca budhyate
||37||पानीयं पातुकामेन चिन्तितं च मया पुनः ।
नापश्यत हि मां चैष सुप्तोऽपि न च बुध्यते
yastu pāpena saṃmūḍhaḥ sukhaṃ suptaṃ prabodhayet |
jāyate tasya pāpasya brahmahatyāphalaṃ mahat
||38||यस्तु पापेन संमूढः सुखं सुप्तं प्रबोधयेत् ।
जायते तस्य पापस्य ब्रह्महत्याफलं महत्
evaṃ saṃcintyamāne tu dvitīyo hyāgataḥ pumān |
nekṣate jalpate kiṃcidvāmaskandhe mṛgājinī
||39||एवं संचिन्त्यमाने तु द्वितीयो ह्यागतः पुमान् ।
नेक्षते जल्पते किंचिद्वामस्कन्धे मृगाजिनी
jaṭī kamaṇḍaludharo daṇḍī mekhalayā vṛtaḥ |
bhasmonmṛditasarvāṅgo mahātejāstrilocanaḥ
||40||जटी कमण्डलुधरो दण्डी मेखलया वृतः ।
भस्मोन्मृदितसर्वाङ्गो महातेजास्त्रिलोचनः
yāvattaṃ stotukāmo'hamapaśyaṃ svacchacakṣuṣā |
tāvatsarvāṅgasambhūtyāmahatyā rūpasampadā
||41||यावत्तं स्तोतुकामोऽहमपश्यं स्वच्छचक्षुषा ।
तावत्सर्वाङ्गसम्भूत्यामहत्या रूपसम्पदा
apaśyaṃ saṃvṛtāṃ nārīṃ sarvābharaṇabhūṣitām |
dṛṣṭvā tāṃ patito bhūmau jayasveti bruvaṃstataḥ
||42||अपश्यं संवृतां नारीं सर्वाभरणभूषिताम् ।
दृष्ट्वा तां पतितो भूमौ जयस्वेति ब्रुवंस्ततः
jaya rudrāṅgasambhūte jayavāhini sanātani |
jaya kaumāri māhendri vaiṣṇavī vāruṇī tathā
||43||जय रुद्राङ्गसम्भूते जयवाहिनि सनातनि ।
जय कौमारि माहेन्द्रि वैष्णवी वारुणी तथा
jaya kauberi sāvitri jaya dhātri varānane |
tṛṣṇayā taptadehasya rakṣāṃ kuru carācare
||44||जय कौबेरि सावित्रि जय धात्रि वरानने ।
तृष्णया तप्तदेहस्य रक्षां कुरु चराचरे
śrīdevyuvāca
prasannā vipraśārdūla tava vākyaiḥ suśobhanaiḥ |
vartate mānase yatte mayā jñātaṃ dvijottama
||45||प्रसन्ना विप्रशार्दूल तव वाक्यैः सुशोभनैः ।
वर्तते मानसे यत्ते मया ज्ञातं द्विजोत्तम
śṛṇu vipra mamāpyasti vratametatsudāruṇam |
strīlaghutvānmayārabdhaṃ duṣkaraṃ mandamedhayā
||46||शृणु विप्र ममाप्यस्ति व्रतमेतत्सुदारुणम् ।
स्त्रीलघुत्वान्मयारब्धं दुष्करं मन्दमेधया
yadi bhāvī ca me putro dharmiṣṭho lokaviśrutaḥ |
viprasya tu stanaṃ dattvā paścāddāsyāmi bālake
||47||यदि भावी च मे पुत्रो धर्मिष्ठो लोकविश्रुतः ।
विप्रस्य तु स्तनं दत्त्वा पश्चाद्दास्यामि बालके
sa me putraḥ samutpanno yathokto me mahāmune |
stanaṃ piba tvaṃ viprendra yadi jīvitumicchasi
||48||स मे पुत्रः समुत्पन्नो यथोक्तो मे महामुने ।
स्तनं पिब त्वं विप्रेन्द्र यदि जीवितुमिच्छसि
śrīmārkaṇḍeya uvāca
akāryametadviprāṇāṃ yastvimaṃ pibate stanam |
punaścaivopanayanaṃ vratasiddhiṃ na gacchati
||49||अकार्यमेतद्विप्राणां यस्त्विमं पिबते स्तनम् ।
पुनश्चैवोपनयनं व्रतसिद्धिं न गच्छति
brāhmaṇatvaṃ tribhirlokairdurlabhaṃ padmalocane |
saṃskāraiḥ saṃskṛto vipro yaiśca jāyeta tacchṛṇu
||50||ब्राह्मणत्वं त्रिभिर्लोकैर्दुर्लभं पद्मलोचने ।
संस्कारैः संस्कृतो विप्रो यैश्च जायेत तच्छृणु
prathamaṃ caiva nārīṣu saṃskārairbījavāpatam |
bījaprakṣepaṇādeva bījakṣepaḥ sa ucyate
||51||प्रथमं चैव नारीषु संस्कारैर्बीजवापतम् ।
बीजप्रक्षेपणादेव बीजक्षेपः स उच्यते
tadante ca mahābhāge garbhādhānaṃ dvitīyakam |
puṃsavanaṃ tṛtīyaṃ tu sīmantaṃ ca caturthakam
||52||तदन्ते च महाभागे गर्भाधानं द्वितीयकम् ।
पुंसवनं तृतीयं तु सीमन्तं च चतुर्थकम्
pañcamaṃ jātakarma syānnāma vai ṣaṣṭhamucyate |
niṣkrāmaḥ saptamaścaiva hyannaprāśanamaṣṭamam
||53||पञ्चमं जातकर्म स्यान्नाम वै षष्ठमुच्यते ।
निष्क्रामः सप्तमश्चैव ह्यन्नप्राशनमष्टमम्
navamaṃ vai cūḍakarma daśamaṃ mauñjibandhanam |
aiṣikaṃ dārvikaṃ caiva saumikaṃ bhaumikaṃ tathā
||54||नवमं वै चूडकर्म दशमं मौञ्जिबन्धनम् ।
ऐषिकं दार्विकं चैव सौमिकं भौमिकं तथा
patnīsaṃyojanaṃ cānyaddaivakarma tataḥ param |
mānuṣyaṃ pitṛkarma syāddaśamāṣṭāsu śobhane
||55||पत्नीसंयोजनं चान्यद्दैवकर्म ततः परम् ।
मानुष्यं पितृकर्म स्याद्दशमाष्टासु शोभने
bhūtaṃ bhavyaṃ tatheṣṭaṃ ca pārvaṇaṃ ca tataḥ param
||56||भूतं भव्यं तथेष्टं च पार्वणं च ततः परम्
śrāddhaṃ śrāvaṇyāmāgrayaṇaṃ ca caitrāśvayujyāṃ daśapaurṇamāsyām |
nirūḍhapaśusavanasautrāmaṇyagniṣṭomātyagniṣṭomāḥ
||57||श्राद्धं श्रावण्यामाग्रयणं च चैत्राश्वयुज्यां दशपौर्णमास्याम् ।
निरूढपशुसवनसौत्रामण्यग्निष्टोमात्यग्निष्टोमाः
ṣoḍaṣīvājapeyātirātrāptoryāmodaśavājapeyāḥ |
sarvabhūteṣu kṣāntiranasūyā śaucamaṅgalamakārpaṇyamaspṛheti
||58||षोडषीवाजपेयातिरात्राप्तोर्यामोदशवाजपेयाः ।
सर्वभूतेषु क्षान्तिरनसूया शौचमङ्गलमकार्पण्यमस्पृहेति
ebhiraṣṭacatvāriṃśadbhiḥ saṃskāraiḥ saṃkṛto brāhmaṇo bhavati
||59||एभिरष्टचत्वारिंशद्भिः संस्कारैः संकृतो ब्राह्मणो भवति
evaṃ jñātvā mahābhāge na tu māṃ pātumarhasi |
śiśupeyaṃ stanaṃ bhadre kathaṃ vai madvidhaḥ pibet
||60||एवं ज्ञात्वा महाभागे न तु मां पातुमर्हसि ।
शिशुपेयं स्तनं भद्रे कथं वै मद्विधः पिबेत्
mamaitadvacanaṃ śrutvā nārī vacanamabravīt
||61||ममैतद्वचनं श्रुत्वा नारी वचनमब्रवीत्
yadi tvaṃ na pibeḥ stanyaṃ payo bālo mariṣyati |
śrūyate triṣu lokeṣu vedeṣu ca smṛtiṣvapi |
mucyate sarvapāpebhyo bhrūṇahatyā na muñcati
||62||यदि त्वं न पिबेः स्तन्यं पयो बालो मरिष्यति ।
श्रूयते त्रिषु लोकेषु वेदेषु च स्मृतिष्वपि ।
मुच्यते सर्वपापेभ्यो भ्रूणहत्या न मुञ्चति
bhavitrī tava hatyā ca mahābhāgavataḥ punaḥ |
janmāni ca śatānyaṣṭau kliśyate bhrūṇahatyayā
||63||भवित्री तव हत्या च महाभागवतः पुनः ।
जन्मानि च शतान्यष्टौ क्लिश्यते भ्रूणहत्यया
mṛtaḥ śunatvaṃ cāpnoti varṣāṇāṃ tu śatatrayam |
tatastasya kṣaye jāte kākayoniṃ vrajetpunaḥ
||64||मृतः शुनत्वं चाप्नोति वर्षाणां तु शतत्रयम् ।
ततस्तस्य क्षये जाते काकयोनिं व्रजेत्पुनः
tatrāpi ca śatānyaṣṭau kliśyate pāpakarmaṇi |
varāho daśa janmāni tadante jāyate kṛmiḥ
||65||तत्रापि च शतान्यष्टौ क्लिश्यते पापकर्मणि ।
वराहो दश जन्मानि तदन्ते जायते कृमिः
tataścārohiṇīṃ prāpya gogajāśvanṛjanmabhāk |
śrūyate śrutiśāstreṣu vedeṣu ca paraṃtapa
||66||ततश्चारोहिणीं प्राप्य गोगजाश्वनृजन्मभाक् ।
श्रूयते श्रुतिशास्त्रेषु वेदेषु च परंतप
sarvapāpādhikaṃ pāpaṃ bālahatyā dvijottama |
bālahatyāyuto vipraḥ pacyate narake dhruvam
||67||सर्वपापाधिकं पापं बालहत्या द्विजोत्तम ।
बालहत्यायुतो विप्रः पच्यते नरके ध्रुवम्
varṣāṇi ca śatānyaṣṭau prāpnoti yamayātanām |
tasmādalpataro doṣaḥ pibato me stanaṃ tava
||68||वर्षाणि च शतान्यष्टौ प्राप्नोति यमयातनाम् ।
तस्मादल्पतरो दोषः पिबतो मे स्तनं तव
tathaivāpibataḥ pāpaṃ jāyate bahuvarṣikam |
kṣudhātṛṣāvirāmaste puṇyaṃ ca pibataḥ stanam
||69||तथैवापिबतः पापं जायते बहुवर्षिकम् ।
क्षुधातृषाविरामस्ते पुण्यं च पिबतः स्तनम्
ato na cetaḥ saṃdigdhaṃ kartavyamiha karhicit |
ehi vipra yathākāmaṃ bālārthe piba me stanam
||70||अतो न चेतः संदिग्धं कर्तव्यमिह कर्हिचित् ।
एहि विप्र यथाकामं बालार्थे पिब मे स्तनम्
tato'haṃ vacanaṃ śrutvā stanaṃ pātuṃ samudyataḥ |
na ca tṛptiṃ vijānāmi pibataḥ stanamuttamam
||71||ततोऽहं वचनं श्रुत्वा स्तनं पातुं समुद्यतः ।
न च तृप्तिं विजानामि पिबतः स्तनमुत्तमम्
triṃśadvarṣasahasrāṇi bhārataivaṃ śatāni ca |
tataḥ prabuddhotsaṅge'haṃ māyānidrāvimohitaḥ
||72||त्रिंशद्वर्षसहस्राणि भारतैवं शतानि च ।
ततः प्रबुद्धोत्सङ्गेऽहं मायानिद्राविमोहितः
nidrāvigatamoho'haṃ yāvatpaśyāmi pāṇḍava |
tāvatsuptaṃ na paśyāmi na ca taṃ bālakaṃ vibho
||73||निद्राविगतमोहोऽहं यावत्पश्यामि पाण्डव ।
तावत्सुप्तं न पश्यामि न च तं बालकं विभो
caturastāṃśca vai kumbhān paśyāmi tatra bhārata |
na ca paśyāmi tāṃ devīṃ gatā vai kutracicca te
||74||चतुरस्तांश्च वै कुम्भान् पश्यामि तत्र भारत ।
न च पश्यामि तां देवीं गता वै कुत्रचिच्च ते
evaṃ vimṛśyamānasya cintayānasya tiṣṭhataḥ |
īṣaddhasitayā vācā devī vacanamabravīt
||75||एवं विमृश्यमानस्य चिन्तयानस्य तिष्ठतः ।
ईषद्धसितया वाचा देवी वचनमब्रवीत्
śrīdevyuvāca
kṛṣṇaḥ sa puruṣaḥ supto dvitīyo'pyāgato haraḥ |
ye catvāraśca te kumbhāḥ samudrāste dvijottama
||76||कृष्णः स पुरुषः सुप्तो द्वितीयोऽप्यागतो हरः ।
ये चत्वारश्च ते कुम्भाः समुद्रास्ते द्विजोत्तम
yaśca bālastvayā dṛṣṭo brāhmā lokapitāmahaḥ |
ahaṃ ca pṛthivī jñeyā saptadvīpā sarvatā
||77||यश्च बालस्त्वया दृष्टो ब्राह्मा लोकपितामहः ।
अहं च पृथिवी ज्ञेया सप्तद्वीपा सर्वता
yā gatā tvāṃ parityajya bhūtale supratiṣṭhitā |
imāṃ ca prekṣase vipra narmadāṃ saritāṃ varām
||78||या गता त्वां परित्यज्य भूतले सुप्रतिष्ठिता ।
इमां च प्रेक्षसे विप्र नर्मदां सरितां वराम्
sarvasattvopakārāya bṛhate puṇyalakṣaṇā |
revānadī tu vikhyātā na mṛtā tena narmadā
||79||सर्वसत्त्वोपकाराय बृहते पुण्यलक्षणा ।
रेवानदी तु विख्याता न मृता तेन नर्मदा
evaṃ jñātvā śamaṃ gaccha svastho bhava mahāmune |
ityuktvā māṃ tadā devī tatraivāntaradhīyata
||80||एवं ज्ञात्वा शमं गच्छ स्वस्थो भव महामुने ।
इत्युक्त्वा मां तदा देवी तत्रैवान्तरधीयत
evaṃ hi śete bhagavānsattvasthaḥ pralaye sadā |
sattvarūpo mahādevo yadādhāre jagatsthitam
||81||एवं हि शेते भगवान्सत्त्वस्थः प्रलये सदा ।
सत्त्वरूपो महादेवो यदाधारे जगत्स्थितम्
evaṃ mayānubhūtaṃ tu dṛṣṭamāścaryamuttamam |
sarvapāpaharaṃ puṇyaṃ kathitaṃ te narottama
||82||एवं मयानुभूतं तु दृष्टमाश्चर्यमुत्तमम् ।
सर्वपापहरं पुण्यं कथितं ते नरोत्तम
viṣṇoścaritamityuktaṃ yattvayā paripṛcchitam |
bhūya eva mahābāho kimanyacchrotumicchasi
||83||विष्णोश्चरितमित्युक्तं यत्त्वया परिपृच्छितम् ।
भूय एव महाबाहो किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि
iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcama āvantyakhaṇḍe revākhaṇḍe vārāhakalpavṛttāntavarṇanaṃ nāma viṃśo'dhyāyaḥ ||