vyādhavākyopadeśakathanapūrvakadānādiphalavarṇanam
uttānapāda uvāca
anyacca śrotumicchāmi kena gaṅgāvatāritā |
rudraśīrṣe sthitā devī puṇyā kathamihāgatā
||1||अन्यच्च श्रोतुमिच्छामि केन गङ्गावतारिता ।
रुद्रशीर्षे स्थिता देवी पुण्या कथमिहागता
puṇyā devāśilā nāma tasyā māhātmyamuttamam |
etadākhyāhi me sarvaṃ prasanno yadi śaṅkara
||2||पुण्या देवाशिला नाम तस्या माहात्म्यमुत्तमम् ।
एतदाख्याहि मे सर्वं प्रसन्नो यदि शङ्कर
īśvara uvāca
śṛṇuṣvaikamanā bhūtvā yathā gaṅgāvatāritā |
devaiḥ sarvairmahābhāgā sarvalokahitāya vai
||3||शृणुष्वैकमना भूत्वा यथा गङ्गावतारिता ।
देवैः सर्वैर्महाभागा सर्वलोकहिताय वै
asti vindhyo nago nāma yāmyāśāyāṃ mahīpate |
gīrvāṇāstu gatāḥ sarve tasya mūrdhni nareśvara
||4||अस्ति विन्ध्यो नगो नाम याम्याशायां महीपते ।
गीर्वाणास्तु गताः सर्वे तस्य मूर्ध्नि नरेश्वर
tatra cāhvānitā gaṅgā brahmādyairakhilaiḥ suraiḥ |
abhyarcyeśaṃ jagannāthaṃ devadevaṃ jagadgurum
||5||तत्र चाह्वानिता गङ्गा ब्रह्माद्यैरखिलैः सुरैः ।
अभ्यर्च्येशं जगन्नाथं देवदेवं जगद्गुरुम्
jaṭāmadhyasthitāṃ gaṅgāṃ mocayasveti bhūtale |
bhāsvantī sā tato muktā rudreṇa śirasā bhuvi
||6||जटामध्यस्थितां गङ्गां मोचयस्वेति भूतले ।
भास्वन्ती सा ततो मुक्ता रुद्रेण शिरसा भुवि
tatra sthāne mahāpuṇyā devairutpāditā svayam |
tato devanadī jātā sā hitāya nṛṇāṃ bhuvi
||7||तत्र स्थाने महापुण्या देवैरुत्पादिता स्वयम् ।
ततो देवनदी जाता सा हिताय नृणां भुवि
vasanti ye taṭe tasyāḥ snānaṃ kurvanti bhaktitaḥ |
pibanti ca jalaṃ nityaṃ na te yānti yamālayam
||8||वसन्ति ये तटे तस्याः स्नानं कुर्वन्ति भक्तितः ।
पिबन्ति च जलं नित्यं न ते यान्ति यमालयम्
yatra sā patitā kuṇḍe śūlabhede narādhipa |
devanadyāḥ pratīcyāṃ tu tatra prācī sarasvatī
||9||यत्र सा पतिता कुण्डे शूलभेदे नराधिप ।
देवनद्याः प्रतीच्यां तु तत्र प्राची सरस्वती
yāmyāyāṃ śūlabhedasya tatra tīrthamanuttamam |
tatra devaśilā puṇyā svayaṃ devena nirmitā
||10||याम्यायां शूलभेदस्य तत्र तीर्थमनुत्तमम् ।
तत्र देवशिला पुण्या स्वयं देवेन निर्मिता
tatra snātvā tu yo bhaktyā tarpayetpitṛdevatāḥ |
pitarastasya tṛpyanti yāvadābhūtasamplavam
||11||तत्र स्नात्वा तु यो भक्त्या तर्पयेत्पितृदेवताः ।
पितरस्तस्य तृप्यन्ति यावदाभूतसम्प्लवम्
tatra snātvā tu yo bhaktyā brāhmaṇān bhojayennṛpa |
svalpānnenāpi dattena tasya cānto na vidyate
||12||तत्र स्नात्वा तु यो भक्त्या ब्राह्मणान् भोजयेन्नृप ।
स्वल्पान्नेनापि दत्तेन तस्य चान्तो न विद्यते
uttānapāda uvāca
kāni dānāni dattāni śastāni dharaṇītale |
yāni dattvā naro bhaktyā mucyate sarvapātakaiḥ
||13||कानि दानानि दत्तानि शस्तानि धरणीतले ।
यानि दत्त्वा नरो भक्त्या मुच्यते सर्वपातकैः
devaśilāyā māhātmyaṃ snānadānādijaṃ phalam |
vratopavāsaniyamairyatprāpyaṃ tadvadasva me
||14||देवशिलाया माहात्म्यं स्नानदानादिजं फलम् ।
व्रतोपवासनियमैर्यत्प्राप्यं तद्वदस्व मे
īśvara uvāca
āsītpurā mahāvīryaścedinātho mahābalaḥ |
vīrasena iti khyāto maṇḍalādhipatirnṛpa
||15||आसीत्पुरा महावीर्यश्चेदिनाथो महाबलः ।
वीरसेन इति ख्यातो मण्डलाधिपतिर्नृप
rāṣṭre tasya ripurnāsti na vyādhirna ca taskarāḥ |
na cādharmo'bhavattatra dharma eva hi sarvadā
||16||राष्ट्रे तस्य रिपुर्नास्ति न व्याधिर्न च तस्कराः ।
न चाधर्मोऽभवत्तत्र धर्म एव हि सर्वदा
sadā mudānvito rājā sabhāryo bahuputrakaḥ |
ekāsīdduhitā tasya surūpā girijā yathā
||17||सदा मुदान्वितो राजा सभार्यो बहुपुत्रकः ।
एकासीद्दुहिता तस्य सुरूपा गिरिजा यथा
iṣṭā sā pitṛmātṛbhyāṃ bandhuvargajanasya ca |
kṛtaṃ vaivāhikaṃ karma kāle prāpte yathāvidhi
||18||इष्टा सा पितृमातृभ्यां बन्धुवर्गजनस्य च ।
कृतं वैवाहिकं कर्म काले प्राप्ते यथाविधि
anantaraṃ cedipatirdvādaśābdamakhe sthitaḥ |
tatastasyāstu yo bhartā sa mṛtyuvaśamāgataḥ
||19||अनन्तरं चेदिपतिर्द्वादशाब्दमखे स्थितः ।
ततस्तस्यास्तु यो भर्ता स मृत्युवशमागतः
vidhavāṃ tāṃ sutāṃ dṛṣṭvā rājā śokasamanvitaḥ |
uvāca vacanaṃ tatra svabhāryāṃ duḥkhapīḍitām
||20||विधवां तां सुतां दृष्ट्वा राजा शोकसमन्वितः ।
उवाच वचनं तत्र स्वभार्यां दुःखपीडिताम्
priye duḥkhamidaṃ jātaṃ yāvajjīvaṃ suduḥsaham |
naiṣā rakṣayituṃ śakyā rūpayauvanagarvitā
||21||प्रिये दुःखमिदं जातं यावज्जीवं सुदुःसहम् ।
नैषा रक्षयितुं शक्या रूपयौवनगर्विता
dūṣayeta kulaṃ kvāpi kathaṃ rakṣyā hi bālikā |
nopāyo vidyate kvāpi bhānumatyāśca rakṣaṇe |
parasparaṃ vivadatoḥ śrutvā tatkanyakābravīt
||22||दूषयेत कुलं क्वापि कथं रक्ष्या हि बालिका ।
नोपायो विद्यते क्वापि भानुमत्याश्च रक्षणे ।
परस्परं विवदतोः श्रुत्वा तत्कन्यकाब्रवीत्
bhānumatyuvāca
na lajjāmi tavāgre'haṃ jalpantī tāta karhicit |
satyaṃ notpadyate doṣo madarthe te narādhipa
||23||न लज्जामि तवाग्रेऽहं जल्पन्ती तात कर्हिचित् ।
सत्यं नोत्पद्यते दोषो मदर्थे ते नराधिप
adyaprabhṛtyahaṃ tāta dhārayiṣye na mūrdhajān |
sthūlavastrapaṭārddhaṃ tu dhārayiṣyāmi te gṛhe
||24||अद्यप्रभृत्यहं तात धारयिष्ये न मूर्धजान् ।
स्थूलवस्त्रपटार्द्धं तु धारयिष्यामि ते गृहे
kariṣyāmi vratānyāśu purāṇavihitāni ca |
ātmānaṃ śoṣayiṣyāmi toṣayiṣye janārdanam
||25||करिष्यामि व्रतान्याशु पुराणविहितानि च ।
आत्मानं शोषयिष्यामि तोषयिष्ये जनार्दनम्
mamaiṣā vartate buddhiryadi tvaṃ tāta manyase |
bhānumatyā vacaḥ śrutvā rājā saṃharṣito'bhavat
||26||ममैषा वर्तते बुद्धिर्यदि त्वं तात मन्यसे ।
भानुमत्या वचः श्रुत्वा राजा संहर्षितोऽभवत्
tīrthayātrāṃ samuddiśya kośaṃ dattvā supuṣkalam |
visṛjya puruṣānvṛddhān kṛtvā tasyāḥ surakṣaṇe
||27||तीर्थयात्रां समुद्दिश्य कोशं दत्त्वा सुपुष्कलम् ।
विसृज्य पुरुषान्वृद्धान् कृत्वा तस्याः सुरक्षणे
puruṣān sāyudhāṃścāpi brāhmaṇānsapurohitān |
dāsīdāsānpadātīṃśca cāsyāḥ saṃrakṣaṇakṣamān
||28||पुरुषान् सायुधांश्चापि ब्राह्मणान्सपुरोहितान् ।
दासीदासान्पदातींश्च चास्याः संरक्षणक्षमान्
tataḥ piturmatenaiva gaṅgātīraṃ gatā satī |
avagāhya taṭe dve tu gaṅgāyāḥ sa narādhipa
||29||ततः पितुर्मतेनैव गङ्गातीरं गता सती ।
अवगाह्य तटे द्वे तु गङ्गायाः स नराधिप
nityaṃ sampūjya sadviprāngandhamālyādibhūṣaṇaiḥ |
dvādaśābdāni sā tīre gaṅgāyāḥ samavasthitā
||30||नित्यं सम्पूज्य सद्विप्रान्गन्धमाल्यादिभूषणैः ।
द्वादशाब्दानि सा तीरे गङ्गायाः समवस्थिता
tyaktvā gaṅgāṃ tadā rājñī gatā kāṣṭhāṃ tu dakṣiṇām |
prāptā sā sacivaiḥ sārddhaṃ yatra revā mahānadī
||31||त्यक्त्वा गङ्गां तदा राज्ञी गता काष्ठां तु दक्षिणाम् ।
प्राप्ता सा सचिवैः सार्द्धं यत्र रेवा महानदी
samāḥ pañca sthitā tatra oṅkāre'marakaṇṭake |
udagyāmyeṣu tīrtheṣu tīrthāttīrthaṃ jagāma sā
||32||समाः पञ्च स्थिता तत्र ओङ्कारेऽमरकण्टके ।
उदग्याम्येषु तीर्थेषु तीर्थात्तीर्थं जगाम सा
snātvā snātvā pūjya viprān bhaktipūrvamatandritā |
vāruṇīṃ sā diśaṃ gatvā devanadyāśca saṅgame
||33||स्नात्वा स्नात्वा पूज्य विप्रान् भक्तिपूर्वमतन्द्रिता ।
वारुणीं सा दिशं गत्वा देवनद्याश्च सङ्गमे
dadarśa cāśramaṃ puṇyaṃ munisaṅghaiḥ samākulam |
dṛṣṭvā munisamūhaṃ sā praṇipatyedamabravīt
||34||ददर्श चाश्रमं पुण्यं मुनिसङ्घैः समाकुलम् ।
दृष्ट्वा मुनिसमूहं सा प्रणिपत्येदमब्रवीत्
māhātmyamasya tīrthasya nāma caivāsya kīdṛśam |
kathayantu mahābhāgāḥ prasādaḥ kriyatāṃ mama
||35||माहात्म्यमस्य तीर्थस्य नाम चैवास्य कीदृशम् ।
कथयन्तु महाभागाः प्रसादः क्रियतां मम
ṛṣaya ūcuḥ
cakratīrthaṃ tu vikhyātaṃ cakraṃ dattaṃ purā hareḥ |
maheśvareṇa tuṣṭena devadevena śūlinā
||36||चक्रतीर्थं तु विख्यातं चक्रं दत्तं पुरा हरेः ।
महेश्वरेण तुष्टेन देवदेवेन शूलिना
atra tīrthe tu yaḥ snātvā tarpayetpitṛdevatāḥ |
anivartikā gatistasya jāyate nātra saṃśayaḥ
||37||अत्र तीर्थे तु यः स्नात्वा तर्पयेत्पितृदेवताः ।
अनिवर्तिका गतिस्तस्य जायते नात्र संशयः
dvitīye'hni tato gacchecchūlabhede tapasvini |
pūrvoktena vidhānena snānaṃ kuryādyathāvidhi
||38||द्वितीयेऽह्नि ततो गच्छेच्छूलभेदे तपस्विनि ।
पूर्वोक्तेन विधानेन स्नानं कुर्याद्यथाविधि
janmatrayakṛtaiḥ pāpairmucyate nātra saṃśayaḥ |
jalena tilamātreṇa pradadyādañjalitrayam
||39||जन्मत्रयकृतैः पापैर्मुच्यते नात्र संशयः ।
जलेन तिलमात्रेण प्रदद्यादञ्जलित्रयम्
tṛpyanti pitarastasya dvādaśābdānyasaṃśayam |
yaḥ śrāddhaṃ kurute bhaktyā śrotriyairbrāhmaṇairnṛpa
||40||तृप्यन्ति पितरस्तस्य द्वादशाब्दान्यसंशयम् ।
यः श्राद्धं कुरुते भक्त्या श्रोत्रियैर्ब्राह्मणैर्नृप
vārddhuṣyādyāstu varjyante pitḥṇāṃ dattamakṣayam |
apare'hṇi tato gacchetpuṇyāṃ devaśilāṃ śubhām
||41||वार्द्धुष्याद्यास्तु वर्ज्यन्ते पित्ःणां दत्तमक्षयम् ।
अपरेऽह्णि ततो गच्छेत्पुण्यां देवशिलां शुभाम्
vīkṣyate jāhnavī puṇyā devairutpāditā purā |
snātvā tatra jalaṃ dadyāttilamiśraṃ narādhipa
||42||वीक्ष्यते जाह्नवी पुण्या देवैरुत्पादिता पुरा ।
स्नात्वा तत्र जलं दद्यात्तिलमिश्रं नराधिप
sakṛtpiṇḍapradānena mucyate brahmahatyayā |
ekādaśyāmupoṣitvā pakṣayorubhayorapi
||43||सकृत्पिण्डप्रदानेन मुच्यते ब्रह्महत्यया ।
एकादश्यामुपोषित्वा पक्षयोरुभयोरपि
kṣapājāgaraṇaṃ kuryātpaṭhetpaurāṇikīṃ kathām |
viṣṇupūjāṃ prakurvīta puṣpadhūpanivedanaiḥ
||44||क्षपाजागरणं कुर्यात्पठेत्पौराणिकीं कथाम् ।
विष्णुपूजां प्रकुर्वीत पुष्पधूपनिवेदनैः
prabhāte bhojayedviprān dānaṃ dadyātsaśaktitaḥ |
caturthe'hni tato gacchedyatra prācī sarasvatī
||45||प्रभाते भोजयेद्विप्रान् दानं दद्यात्सशक्तितः ।
चतुर्थेऽह्नि ततो गच्छेद्यत्र प्राची सरस्वती
brahmadehādviniṣkrāntā pāvanārthaṃ śarīriṇām |
tatra snātvā naro bhaktyā tarpayetpitṛdevatāḥ
||46||ब्रह्मदेहाद्विनिष्क्रान्ता पावनार्थं शरीरिणाम् ।
तत्र स्नात्वा नरो भक्त्या तर्पयेत्पितृदेवताः
śrāddhaṃ kṛtvā yathānyāyamanindyān bhojayeddvijān |
pitarastasya tṛpyanti dvādaśābdānyasaṃśayam
||47||श्राद्धं कृत्वा यथान्यायमनिन्द्यान् भोजयेद्द्विजान् ।
पितरस्तस्य तृप्यन्ति द्वादशाब्दान्यसंशयम्
sarvadevamayaṃ sthānaṃ sarvatīrthamayaṃ tathā |
devakoṭisamākīrṇaṃ koṭiliṅgottamottamam
||48||सर्वदेवमयं स्थानं सर्वतीर्थमयं तथा ।
देवकोटिसमाकीर्णं कोटिलिङ्गोत्तमोत्तमम्
trirātraṃ kurute yo'tra śuciḥ snātvā jitendriyaḥ |
pakṣaṃ māsaṃ ca ṣaṇmāsamabdamekaṃ kadācana
||49||त्रिरात्रं कुरुते योऽत्र शुचिः स्नात्वा जितेन्द्रियः ।
पक्षं मासं च षण्मासमब्दमेकं कदाचन
na tasya sambhavo martye tasya vāso bhaveddivi |
niyamastho vimucyeta trijanmajanitādaghāt
||50||न तस्य सम्भवो मर्त्ये तस्य वासो भवेद्दिवि ।
नियमस्थो विमुच्येत त्रिजन्मजनितादघात्
vinā puṃsā tu yā nārī dvādaśābdaṃ śucivratā |
tiṣṭhate sākṣayaṃ kālaṃ rudraloke mahīyate
||51||विना पुंसा तु या नारी द्वादशाब्दं शुचिव्रता ।
तिष्ठते साक्षयं कालं रुद्रलोके महीयते
munīnāṃ vacanaṃ śrutvā mudā paramayā yayau |
tato'vagāhya tattīrthamaharniśamatandritā
||52||मुनीनां वचनं श्रुत्वा मुदा परमया ययौ ।
ततोऽवगाह्य तत्तीर्थमहर्निशमतन्द्रिता
dṛṣṭvā tīrthaprabhāvaṃ tu punarvacanamabravīt |
śrūyatāṃ vacanaṃ me'dya brāhmaṇāḥ sapurohitāḥ
||53||दृष्ट्वा तीर्थप्रभावं तु पुनर्वचनमब्रवीत् ।
श्रूयतां वचनं मेऽद्य ब्राह्मणाः सपुरोहिताः
na tyajāmīdṛśaṃ sthānaṃ yāvajjīvamaharniśam |
matpituśca tathā mātuḥ kathayadhvamidaṃ vacaḥ
||54||न त्यजामीदृशं स्थानं यावज्जीवमहर्निशम् ।
मत्पितुश्च तथा मातुः कथयध्वमिदं वचः
tvatkanyā śūlabhedasthā niyatā vratacāriṇī |
evamuktvā sthitā sā tu tatra bhānumatī nṛpaḥ
||55||त्वत्कन्या शूलभेदस्था नियता व्रतचारिणी ।
एवमुक्त्वा स्थिता सा तु तत्र भानुमती नृपः
ekāntaropavāsasthā śanairmāsopavāsitā |
devaśilāsthitā nityaṃ dadhyau sā cakrapāṇinam
||56||एकान्तरोपवासस्था शनैर्मासोपवासिता ।
देवशिलास्थिता नित्यं दध्यौ सा चक्रपाणिनम्
aharniśaṃ daheddhūpaṃ candanaṃ ca sadīpakam |
pādaśaucaṃ svayaṃ kṛtvā svayaṃ bhojayate dvijān |
dvādaśābdāni sā rājñī suvratā tatra saṃsthitā
||57||अहर्निशं दहेद्धूपं चन्दनं च सदीपकम् ।
पादशौचं स्वयं कृत्वा स्वयं भोजयते द्विजान् ।
द्वादशाब्दानि सा राज्ञी सुव्रता तत्र संस्थिता
īśvara uvāca
anyaddevaśilāyāstu māhātmyaṃ śṛṇu bhūpate |
kathayāmi mahābāho setihāsaṃ purātanam
||58||अन्यद्देवशिलायास्तु माहात्म्यं शृणु भूपते ।
कथयामि महाबाहो सेतिहासं पुरातनम्
kaścidvanecaro vyādhaḥ śabaraḥ saha bhāryayā |
durbhikṣapīḍitastatra āmiṣārthaṃ vanaṃ gataḥ
||59||कश्चिद्वनेचरो व्याधः शबरः सह भार्यया ।
दुर्भिक्षपीडितस्तत्र आमिषार्थं वनं गतः
nāpaśyatpakṣiṇastatra na mṛgānna phalāni ca |
sarastato dadarśātha padminīkhaṇḍamaṇḍitam
||60||नापश्यत्पक्षिणस्तत्र न मृगान्न फलानि च ।
सरस्ततो ददर्शाथ पद्मिनीखण्डमण्डितम्
dṛṣṭvā sarovaraṃ tatra śabarī vākyamabravīt |
kumudāni gṛhāṇa tvaṃ divyānyāhārasiddhaye
||61||दृष्ट्वा सरोवरं तत्र शबरी वाक्यमब्रवीत् ।
कुमुदानि गृहाण त्वं दिव्यान्याहारसिद्धये
devasya pūjanārthaṃ tu śūlabhedasya yatnataḥ |
vikrayo bhavitā tatra dharmaśīlo jano yataḥ
||62||देवस्य पूजनार्थं तु शूलभेदस्य यत्नतः ।
विक्रयो भविता तत्र धर्मशीलो जनो यतः
bhāryāyā vacanaṃ śrutvā jagrāha kumudāni saḥ |
uttīrṇastu taṭe yāvaddṛṣṭvā śrīvṛkṣamagrataḥ
||63||भार्याया वचनं श्रुत्वा जग्राह कुमुदानि सः ।
उत्तीर्णस्तु तटे यावद्दृष्ट्वा श्रीवृक्षमग्रतः
śrīphalāni gṛhītvā tu supakvāni viśeṣataḥ |
śūlabhedaṃ sa samprāpto dadarśa subahūñjanān
||64||श्रीफलानि गृहीत्वा तु सुपक्वानि विशेषतः ।
शूलभेदं स सम्प्राप्तो ददर्श सुबहूञ्जनान्
caitramāse site pakṣe ekādaśyāṃ narādhipa |
tasminnahani nāśnīyurbālā vṛddhāstathā striyaḥ
||65||चैत्रमासे सिते पक्षे एकादश्यां नराधिप ।
तस्मिन्नहनि नाश्नीयुर्बाला वृद्धास्तथा स्त्रियः
maṇḍapaṃ dadṛśe tatra kṛtaṃ devaśilopari |
vastraiḥ saṃveṣṭitaṃ divyaṃ sraṅmālyairupaśobhitam
||66||मण्डपं ददृशे तत्र कृतं देवशिलोपरि ।
वस्त्रैः संवेष्टितं दिव्यं स्रङ्माल्यैरुपशोभितम्
ṛṣayaścāgatāstatra ye cāśramanivāsinaḥ |
sopavāsāḥ saniyamāḥ sarve sāgniparigrahāḥ
||67||ऋषयश्चागतास्तत्र ये चाश्रमनिवासिनः ।
सोपवासाः सनियमाः सर्वे साग्निपरिग्रहाः
devanadyāstaṭe ramye munisaṅghaiḥ samākule |
āgacchadbhirnṛpaśreṣṭha mārgastatra na labhyate
||68||देवनद्यास्तटे रम्ये मुनिसङ्घैः समाकुले ।
आगच्छद्भिर्नृपश्रेष्ठ मार्गस्तत्र न लभ्यते
dṛṣṭvā janapadaṃ tatra tāṃ bhāryāṃ śabaro'bravīt |
gaccha pṛcchasva kimapi kimadya snānakāraṇam
||69||दृष्ट्वा जनपदं तत्र तां भार्यां शबरोऽब्रवीत् ।
गच्छ पृच्छस्व किमपि किमद्य स्नानकारणम्
parvāṇi yāni śrūyante kiṃsvitsūryendusamplavaḥ |
ayanaṃ kiṃ bhavedadya kiṃ vākṣayatṛtīyakā
||70||पर्वाणि यानि श्रूयन्ते किंस्वित्सूर्येन्दुसम्प्लवः ।
अयनं किं भवेदद्य किं वाक्षयतृतीयका
tataḥ svabharturvacanācchabarī prasthitā tadā |
papraccha nārīṃ dṛṣṭvāgre dattvāgre kamale śubhe
||71||ततः स्वभर्तुर्वचनाच्छबरी प्रस्थिता तदा ।
पप्रच्छ नारीं दृष्ट्वाग्रे दत्त्वाग्रे कमले शुभे
tithiradyaiva kā proktā kiṃ parva kathayasva me |
kimayaṃ snāti loko'yaṃ kiṃ vā snānasya kāraṇam
||72||तिथिरद्यैव का प्रोक्ता किं पर्व कथयस्व मे ।
किमयं स्नाति लोकोऽयं किं वा स्नानस्य कारणम्
nāryuvāca
adya caikādaśī puṇyā sarvapāpakṣayaṃkarī |
upoṣitā sakṛdyena nākaprāptiṃ karoti sā
||73||अद्य चैकादशी पुण्या सर्वपापक्षयंकरी ।
उपोषिता सकृद्येन नाकप्राप्तिं करोति सा
tasyāstadvacanaṃ śrutvā śabarī śābarāya vai |
kathayāmāsa cāvyagrā strīvākyaṃ nṛpasattama
||74||तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा शबरी शाबराय वै ।
कथयामास चाव्यग्रा स्त्रीवाक्यं नृपसत्तम
adya tvekādaśī puṇyā bālavṛddhairupoṣitā |
madanaikādaśī nāma sarvapāpakṣayaṃkarī
||75||अद्य त्वेकादशी पुण्या बालवृद्धैरुपोषिता ।
मदनैकादशी नाम सर्वपापक्षयंकरी
niyatā śrūyate tatra rājaputrī suśobhanā |
vratasthā niyatāhārā nāmnā bhānumatī satī
||76||नियता श्रूयते तत्र राजपुत्री सुशोभना ।
व्रतस्था नियताहारा नाम्ना भानुमती सती
naitayā sadṛśī kācittriṣu lokeṣu viśrutā |
dṛśyate sā varārohā hyavatīrṇā mahītale
||77||नैतया सदृशी काचित्त्रिषु लोकेषु विश्रुता ।
दृश्यते सा वरारोहा ह्यवतीर्णा महीतले
bhāryāyā vacanaṃ śrutvā śabarastāṃ jagāda ha |
kamalāni yathālābhaṃ dattvā bhuṅkṣva hi satvaram
||78||भार्याया वचनं श्रुत्वा शबरस्तां जगाद ह ।
कमलानि यथालाभं दत्त्वा भुङ्क्ष्व हि सत्वरम्
mamaiṣā vartate buddhirna bhoktavyaṃ mayā dhruvam |
na mayopārjitaṃ bhadre pāpabuddhyā śubhaṃ kvacit
||79||ममैषा वर्तते बुद्धिर्न भोक्तव्यं मया ध्रुवम् ।
न मयोपार्जितं भद्रे पापबुद्ध्या शुभं क्वचित्
śabaryuvāca
na pūrvaṃ tu mayā bhuktaṃ kasmiṃścaiva tu vāsare |
bhuktaśeṣaṃ mayā bhuktaṃ yāvatkālaṃ smarāmyaham
||80||न पूर्वं तु मया भुक्तं कस्मिंश्चैव तु वासरे ।
भुक्तशेषं मया भुक्तं यावत्कालं स्मराम्यहम्
bhāryāyā niścayaṃ jñātvā snānaṃ kartuṃ jagāma ha |
ardhottarīyavastreṇa snānaṃ kṛtvā tu bhaktitaḥ
||81||भार्याया निश्चयं ज्ञात्वा स्नानं कर्तुं जगाम ह ।
अर्धोत्तरीयवस्त्रेण स्नानं कृत्वा तु भक्तितः
sarvān devānnamaskṛtya gato devaśilāṃ prati |
tasthau sa śaṅkamāno'pi namaskṛtya janārdanam
||82||सर्वान् देवान्नमस्कृत्य गतो देवशिलां प्रति ।
तस्थौ स शङ्कमानोऽपि नमस्कृत्य जनार्दनम्
yasyāstu kumude datte tayā rājñyai niveditam |
taddṛṣṭvā padmayugalaṃ tāṃ dāsīṃ sābravīttadā
||83||यस्यास्तु कुमुदे दत्ते तया राज्ञ्यै निवेदितम् ।
तद्दृष्ट्वा पद्मयुगलं तां दासीं साब्रवीत्तदा
kutra padmadvayaṃ labdhaṃ kathyatāmagrato mama |
śīghraṃ tatraiva gatvā ca padmānānaya cāparān
||84||कुत्र पद्मद्वयं लब्धं कथ्यतामग्रतो मम ।
शीघ्रं तत्रैव गत्वा च पद्मानानय चापरान्
dhānyena vasunā vāpi kamalāni samānaya |
bhānumatyā vacaḥ śrutvā gatā sā śabaraṃ prati
||85||धान्येन वसुना वापि कमलानि समानय ।
भानुमत्या वचः श्रुत्वा गता सा शबरं प्रति
śrīphalāni ca puṣpāṇi bahūnyanyāni dehi me
||86||श्रीफलानि च पुष्पाणि बहून्यन्यानि देहि मे
śabaryuvāca
śrīphalāni sapuṣpāṇi dāsyāmi ca viśeṣataḥ |
na lobho na spṛhā me'sti gatvā rājñīṃ nivedaya
||87||श्रीफलानि सपुष्पाणि दास्यामि च विशेषतः ।
न लोभो न स्पृहा मेऽस्ति गत्वा राज्ञीं निवेदय
tayā ca satvaraṃ gatvā yathāvṛttaṃ niveditam |
śabaryuktaṃ purastasyāḥ savistaraparaṃ vacaḥ
||88||तया च सत्वरं गत्वा यथावृत्तं निवेदितम् ।
शबर्युक्तं पुरस्तस्याः सविस्तरपरं वचः
tasyāstu vacanaṃ śrutvā rājñī tatra svayaṃ gatā |
uvāca śabarīṃ prītyā dehi padmāni mūlyataḥ
||89||तस्यास्तु वचनं श्रुत्वा राज्ञी तत्र स्वयं गता ।
उवाच शबरीं प्रीत्या देहि पद्मानि मूल्यतः
śabaryuvāca
na mūlyaṃ kāmaye devi phalapuṣpasamudbhavam |
śrīphalāni ca puṣpāṇi yatheṣṭaṃ mama gṛhyatām
||90||न मूल्यं कामये देवि फलपुष्पसमुद्भवम् ।
श्रीफलानि च पुष्पाणि यथेष्टं मम गृह्यताम्
arcāṃ kuru yathānyāyaṃ vāsudeve jagatpatau
||91||अर्चां कुरु यथान्यायं वासुदेवे जगत्पतौ
rājñyuvāca
vinā mūlyaṃ na gṛhṇāmi kamalāni tavādhunā |
dhānyasya khārikāmekāṃ dadāmi pratigṛhyatām
||92||विना मूल्यं न गृह्णामि कमलानि तवाधुना ।
धान्यस्य खारिकामेकां ददामि प्रतिगृह्यताम्
daśa viṃśatyatha triṃśaccatvāriṃśadathāpi vā |
gṛhāṇa vā khāriśataṃ durbhikṣāṃ bodhimuttara
||93||दश विंशत्यथ त्रिंशच्चत्वारिंशदथापि वा ।
गृहाण वा खारिशतं दुर्भिक्षां बोधिमुत्तर
vasu ratnaṃ suvarṇaṃ ca anyatte yadabhīpsitam |
tatsarvaṃ sampradāsyāmi kamalārthe na saṃśayaḥ
||94||वसु रत्नं सुवर्णं च अन्यत्ते यदभीप्सितम् ।
तत्सर्वं सम्प्रदास्यामि कमलार्थे न संशयः
śabaryuvāca
nāhāraṃ cintayāmyadya muktvā devaṃ varānane |
devakāryaṃ vinā bhadre nānyā buddhiḥ pravartate
||95||नाहारं चिन्तयाम्यद्य मुक्त्वा देवं वरानने ।
देवकार्यं विना भद्रे नान्या बुद्धिः प्रवर्तते
rājñyuvāca
na tvayānnaṃ parityājyaṃ sarvamanne pratiṣṭhitam |
tasmātsarvaprayatnena mamānnaṃ pratigṛhyatām
||96||न त्वयान्नं परित्याज्यं सर्वमन्ने प्रतिष्ठितम् ।
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन ममान्नं प्रतिगृह्यताम्
tapasvino mahābhāgā ye cāraṇyanivāsinaḥ |
gṛhasthadvāri te sarve yācante'nnamatandritāḥ
||97||तपस्विनो महाभागा ये चारण्यनिवासिनः ।
गृहस्थद्वारि ते सर्वे याचन्तेऽन्नमतन्द्रिताः
śabaryuvāca
niṣedhaśca kṛtaḥ pūrvaṃ sarvaṃ satye pratiṣṭhitam |
satyena tapate sūryaḥ satyena jvalate'nalaḥ
||98||निषेधश्च कृतः पूर्वं सर्वं सत्ये प्रतिष्ठितम् ।
सत्येन तपते सूर्यः सत्येन ज्वलतेऽनलः
satyena tiṣṭhatyudadhirvāyuḥ satyena vāti hi |
satyena pacyate sasyaṃ gāvaḥ kṣīraṃ sravanti ca
||99||सत्येन तिष्ठत्युदधिर्वायुः सत्येन वाति हि ।
सत्येन पच्यते सस्यं गावः क्षीरं स्रवन्ति च
satyādhāramidaṃ sarvaṃ jagatsthāvarajaṅgamam |
tasmātsarvaprayatnena satyaṃ satyena pālayet
||100||सत्याधारमिदं सर्वं जगत्स्थावरजङ्गमम् ।
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन सत्यं सत्येन पालयेत्
devakāryaṃ tu me muktvā nānyā buddhiḥ pravartate |
gṛhāṇa rājñi puṣpāṇi kuru pūjāṃ gadābhṛtaḥ
||101||देवकार्यं तु मे मुक्त्वा नान्या बुद्धिः प्रवर्तते ।
गृहाण राज्ञि पुष्पाणि कुरु पूजां गदाभृतः
śrūyate dvijavākyaistu na doṣo vidyate kvacit |
kuśāḥ śākaṃ payo matsyā gandhāḥ puṣpākṣatā dadhi |
māṃsaṃ śayyāsanaṃ dhānāḥ pratyākhyeyā na vāri ca
||102||श्रूयते द्विजवाक्यैस्तु न दोषो विद्यते क्वचित् ।
कुशाः शाकं पयो मत्स्या गन्धाः पुष्पाक्षता दधि ।
मांसं शय्यासनं धानाः प्रत्याख्येया न वारि च
rājñyuvāca
ārāmopahṛtaṃ puṣpamāraṇyaṃ puṣpameva ca |
krītaṃ pratigrahe labdhaṃ puṣpamevaṃ caturvidham
||103||आरामोपहृतं पुष्पमारण्यं पुष्पमेव च ।
क्रीतं प्रतिग्रहे लब्धं पुष्पमेवं चतुर्विधम्
uttamaṃ puṣpamāraṇyaṃ gṛhītaṃ svayameva ca |
madhyamaṃ phalamārāme tvadhamaṃ krītameva ca |
pratigraheṇa yallabdhaṃ niṣphalaṃ tadvidurbudhāḥ
||104||उत्तमं पुष्पमारण्यं गृहीतं स्वयमेव च ।
मध्यमं फलमारामे त्वधमं क्रीतमेव च ।
प्रतिग्रहेण यल्लब्धं निष्फलं तद्विदुर्बुधाः
purohita uvāca
gṛhāṇa rājñi puṣpāṇi kuru pūjāṃ gadābhṛtaḥ |
upakāraḥ prakartavyo vyapadeśena karhicit
||105||गृहाण राज्ञि पुष्पाणि कुरु पूजां गदाभृतः ।
उपकारः प्रकर्तव्यो व्यपदेशेन कर्हिचित्
īśvara uvāca
śrīphalāni sapadmāni dattāni śabareṇa tu |
gṛhītvā tāni rājñī sā pūjāṃ cakre suśobhanām
||106||श्रीफलानि सपद्मानि दत्तानि शबरेण तु ।
गृहीत्वा तानि राज्ञी सा पूजां चक्रे सुशोभनाम्
kṣapājāgaraṇaṃ cakre śrutvā paurāṇikīṃ kathām |
śabarastu tato bhāryāmidaṃ vacanamabravīt
||107||क्षपाजागरणं चक्रे श्रुत्वा पौराणिकीं कथाम् ।
शबरस्तु ततो भार्यामिदं वचनमब्रवीत्
dīpārthaṃ gṛhyatāṃ sneho yathālābhena sundari |
kṛtvā dīpaṃ tatastau tu kṛtvā pūjāṃ hareḥ śubhām
||108||दीपार्थं गृह्यतां स्नेहो यथालाभेन सुन्दरि ।
कृत्वा दीपं ततस्तौ तु कृत्वा पूजां हरेः शुभाम्
cakraturjāgaraṃ rātrau dhyāyanto dharaṇīdharam |
tataḥ prabhātasamaye dṛṣṭvā snānotsukaṃ janam
||109||चक्रतुर्जागरं रात्रौ ध्यायन्तो धरणीधरम् ।
ततः प्रभातसमये दृष्ट्वा स्नानोत्सुकं जनम्
snāti vai śūlabhede tu devanadyāṃ tathāpare |
sarasvatyāṃ narāḥ kecinmārkaṇḍasya hrade'pare
||110||स्नाति वै शूलभेदे तु देवनद्यां तथापरे ।
सरस्वत्यां नराः केचिन्मार्कण्डस्य ह्रदेऽपरे
cakratīrthaṃ gatāścakruḥ snānaṃ kecidvidhānataḥ |
śucayaste janāḥ sarve snātvā devāśilopari
||111||चक्रतीर्थं गताश्चक्रुः स्नानं केचिद्विधानतः ।
शुचयस्ते जनाः सर्वे स्नात्वा देवाशिलोपरि
śrāddhaṃ cakruḥ prayatnena śraddhayā pūtacetasā |
tāndṛṣṭvā śabaro bilvaiḥ piṇḍāṃścakre prayatnataḥ
||112||श्राद्धं चक्रुः प्रयत्नेन श्रद्धया पूतचेतसा ।
तान्दृष्ट्वा शबरो बिल्वैः पिण्डांश्चक्रे प्रयत्नतः
bhānumatyā tathā bhartuḥ piṇḍanirvapaṇaṃ kṛtam |
anindyā bhojitā viprā dambhavārddhuṣyavarjitāḥ
||113||भानुमत्या तथा भर्तुः पिण्डनिर्वपणं कृतम् ।
अनिन्द्या भोजिता विप्रा दम्भवार्द्धुष्यवर्जिताः
haviṣyānnaistathā dadhnā śarkarāmadhusarpiṣā |
pāyasena tu gavyena kṛtānnena viśeṣataḥ
||114||हविष्यान्नैस्तथा दध्ना शर्करामधुसर्पिषा ।
पायसेन तु गव्येन कृतान्नेन विशेषतः
bhojayitvā tathā rājñī dadau dānaṃ yathāvidhi |
pādukopānahau chatraṃ śayyāṃ govṛṣameva ca
||115||भोजयित्वा तथा राज्ञी ददौ दानं यथाविधि ।
पादुकोपानहौ छत्रं शय्यां गोवृषमेव च
vividhāni ca dānāni hemaratnadhanāni ca |
cakratīrthe mahārāja kapilāṃ yaḥ prayacchati |
pṛthvī tena bhaveddattā saśailavanakānanā
||116||विविधानि च दानानि हेमरत्नधनानि च ।
चक्रतीर्थे महाराज कपिलां यः प्रयच्छति ।
पृथ्वी तेन भवेद्दत्ता सशैलवनकानना
uttānapāda uvāca
yāni yāni ca dattāni śastāni jagatīpateḥ |
tāni sarvāṇi deveśa kathayasva prasādataḥ
||117||यानि यानि च दत्तानि शस्तानि जगतीपतेः ।
तानि सर्वाणि देवेश कथयस्व प्रसादतः
īśvara uvāca
tilapradaḥ prajāmiṣṭāṃ dīpadaścakṣuruttamam |
bhūmidaḥ svargamāpnoti dīrghamāyurhiraṇyadaḥ
||118||तिलप्रदः प्रजामिष्टां दीपदश्चक्षुरुत्तमम् ।
भूमिदः स्वर्गमाप्नोति दीर्घमायुर्हिरण्यदः
gṛhado rogarahito rūpyado rūpavān bhavet |
vāsodaścandrasālokyamarkasāyujyamaśvadaḥ
||119||गृहदो रोगरहितो रूप्यदो रूपवान् भवेत् ।
वासोदश्चन्द्रसालोक्यमर्कसायुज्यमश्वदः
vṛṣadastu śriyaṃ puṣṭāṃ godātā ca triviṣṭapam |
yānaśayyāprado bhāryāmaiśvaryamabhayapradaḥ
||120||वृषदस्तु श्रियं पुष्टां गोदाता च त्रिविष्टपम् ।
यानशय्याप्रदो भार्यामैश्वर्यमभयप्रदः
dhānyadaḥ śāśvataṃ saukhyaṃ brahmado brahma śāśvatam |
vāryannapṛthivīvāsastilakāñcanasarpiṣām
||121||धान्यदः शाश्वतं सौख्यं ब्रह्मदो ब्रह्म शाश्वतम् ।
वार्यन्नपृथिवीवासस्तिलकाञ्चनसर्पिषाम्
sarveṣāmeva dānānāṃ brahmadānaṃ viśiṣyate |
yena yena hi bhāvena yadyaddānaṃ prayacchati
||122||सर्वेषामेव दानानां ब्रह्मदानं विशिष्यते ।
येन येन हि भावेन यद्यद्दानं प्रयच्छति
tena tena sa bhāvena prāpnoti pratipūjitam |
dṛṣṭvā dānāni sarvāṇi rājñī dattāni yāni ca
||123||तेन तेन स भावेन प्राप्नोति प्रतिपूजितम् ।
दृष्ट्वा दानानि सर्वाणि राज्ञी दत्तानि यानि च
uvāca śabaro bhāryāṃ yattacchṛṇu nareśvara |
purāṇaṃ paṭhitaṃ bhadre brāhmaṇairvedapāragaiḥ
||124||उवाच शबरो भार्यां यत्तच्छृणु नरेश्वर ।
पुराणं पठितं भद्रे ब्राह्मणैर्वेदपारगैः
śrutaṃ ca tanmayā sarvaṃ dānadharmaphalaṃ śubham |
pūrvajanmārjitaṃ pāpaṃ snānadānavratādibhiḥ
||125||श्रुतं च तन्मया सर्वं दानधर्मफलं शुभम् ।
पूर्वजन्मार्जितं पापं स्नानदानव्रतादिभिः
śarīraṃ dustyajaṃ muktvā labhate gatimuttamām |
saṃsārasāgarādbhītaḥ satyaṃ bhadre vadāmi te
||126||शरीरं दुस्त्यजं मुक्त्वा लभते गतिमुत्तमाम् ।
संसारसागराद्भीतः सत्यं भद्रे वदामि ते
anekāni ca pāpāni kṛtāni bahuśo mayā |
ghātitā jantavo bhadre nirdagdhāḥ parvatāḥ sadā
||127||अनेकानि च पापानि कृतानि बहुशो मया ।
घातिता जन्तवो भद्रे निर्दग्धाः पर्वताः सदा
tena pāpena dagdho'haṃ dāridryaṃ na nivartate |
tīrthāvagāhanaṃ pūrvaṃ pāpena na kṛtaṃ mayā
||128||तेन पापेन दग्धोऽहं दारिद्र्यं न निवर्तते ।
तीर्थावगाहनं पूर्वं पापेन न कृतं मया
tenāhaṃ duḥkhito bhadre dāridryamanivartikam |
māturgṛhaṃ prayāhi tvaṃ tyaja snehaṃ mamopari |
nagaśṛṅgaṃ samāruhya moktumicchāmyahaṃ tanum
||129||तेनाहं दुःखितो भद्रे दारिद्र्यमनिवर्तिकम् ।
मातुर्गृहं प्रयाहि त्वं त्यज स्नेहं ममोपरि ।
नगशृङ्गं समारुह्य मोक्तुमिच्छाम्यहं तनुम्
śabaryuvāca
mātrā pitrā na me kāryaṃ nāpi svajanabāndhavaiḥ |
yā gatistava jīveśa sā mamāpi bhaviṣyati
||130||मात्रा पित्रा न मे कार्यं नापि स्वजनबान्धवैः ।
या गतिस्तव जीवेश सा ममापि भविष्यति
na strīṇāmīdṛśo dharmo vinā bhartrā svajīvitam |
śrūyante bahavo doṣā dharmaśāstreṣvanekadhā
||131||न स्त्रीणामीदृशो धर्मो विना भर्त्रा स्वजीवितम् ।
श्रूयन्ते बहवो दोषा धर्मशास्त्रेष्वनेकधा
pāraṇaṃ kuru bhojendra vrataṃ yena na naśyati |
yatte'bhivāñchitaṃ kiṃcidviṣṇave kartumarhasi
||132||पारणं कुरु भोजेन्द्र व्रतं येन न नश्यति ।
यत्तेऽभिवाञ्छितं किंचिद्विष्णवे कर्तुमर्हसि
bhāryāyā vacanaṃ śrutvā mumude śabarastataḥ |
gṛhītvā śrīphalaṃ śīghraṃ homaṃ kṛtvā yathāvidhi
||133||भार्याया वचनं श्रुत्वा मुमुदे शबरस्ततः ।
गृहीत्वा श्रीफलं शीघ्रं होमं कृत्वा यथाविधि
sarvadevānnamaskṛtya bhukto'pi ca tayā saha |
caitryāṃ tu viṣuvaṃ jñātvā tasthau tatra dinatrayam
||134||सर्वदेवान्नमस्कृत्य भुक्तोऽपि च तया सह ।
चैत्र्यां तु विषुवं ज्ञात्वा तस्थौ तत्र दिनत्रयम्
iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcama āvantyakhaṇḍe vyādhavākyopadeśakathanapūrvakadānādiphalavarṇanaṃ nāma ṣaṭpañcāśattamo'dhyāyaḥ ||