kohanatīrthamāhātmyavarṇanam
śrīmārkaṇḍeya uvāca
tato gacchenmahīpāla kohanasveti viśrutam |
sarvapāpaharaṃ puṇyaṃ tīrthaṃ mṛtyuvināśanam
||1||ततो गच्छेन्महीपाल कोहनस्वेति विश्रुतम् ।
सर्वपापहरं पुण्यं तीर्थं मृत्युविनाशनम्
purā tatra dvijaḥ kaścidvedavedāṅgapāragaḥ |
patnīputrasuhṛdvargaiḥ svakarmanirato'vasat
||2||पुरा तत्र द्विजः कश्चिद्वेदवेदाङ्गपारगः ।
पत्नीपुत्रसुहृद्वर्गैः स्वकर्मनिरतोऽवसत्
yudhiṣṭhira uvāca
brāhmaṇasya tu yatkarma utpattiḥ kṣatriyasya tu |
vaiśyasyāpi ca śūdrasya tatsarvaṃ kathayasva me
||3||ब्राह्मणस्य तु यत्कर्म उत्पत्तिः क्षत्रियस्य तु ।
वैश्यस्यापि च शूद्रस्य तत्सर्वं कथयस्व मे
dharmasyārhasya kāmasya mokṣasya ca paraṃ vidhim |
nikhilaṃ jñātumicchāmi nānyo vettā matirmama
||4||धर्मस्यार्हस्य कामस्य मोक्षस्य च परं विधिम् ।
निखिलं ज्ञातुमिच्छामि नान्यो वेत्ता मतिर्मम
mārkaṇḍeya uvāca
utpattikāraṇaṃ brahmā devadevaḥ prakīrtitaḥ |
prathamaṃ sarvabhūtānāṃ carācarajagadguruḥ
||5||उत्पत्तिकारणं ब्रह्मा देवदेवः प्रकीर्तितः ।
प्रथमं सर्वभूतानां चराचरजगद्गुरुः
dvijātayo mukhājjātāḥ kṣatriyā bāhuyantrataḥ |
ūrupradeśādvaiśyāstu śūdrāḥ pādeṣvathābhavan
||6||द्विजातयो मुखाज्जाताः क्षत्रिया बाहुयन्त्रतः ।
ऊरुप्रदेशाद्वैश्यास्तु शूद्राः पादेष्वथाभवन्
tatastvanye pṛthagvarṇāḥ pṛthagdharmān samācaran |
paryāyeṇa samutpannā hyanulomavilomataḥ
||7||ततस्त्वन्ये पृथग्वर्णाः पृथग्धर्मान् समाचरन् ।
पर्यायेण समुत्पन्ना ह्यनुलोमविलोमतः
teṣāṃ dharmaṃ pravakṣyāmi śrutismṛtyarthacoditam |
yena samyakkṛtenaiva sarve yānti parāṃ gatim
||8||तेषां धर्मं प्रवक्ष्यामि श्रुतिस्मृत्यर्थचोदितम् ।
येन सम्यक्कृतेनैव सर्वे यान्ति परां गतिम्
gatirdhyānaṃ vinā bhaktairbrāhmaṇaiḥ prāpyate nṛpa |
adhyāpayanyato vedānvedaṃ vāpi yathāvidhi
||9||गतिर्ध्यानं विना भक्तैर्ब्राह्मणैः प्राप्यते नृप ।
अध्यापयन्यतो वेदान्वेदं वापि यथाविधि
kulajāṃ rūpasampannāṃ sarvalakṣaṇalakṣitām |
udvāhayettataḥ patnīṃ guruṇānumate tadā
||10||कुलजां रूपसम्पन्नां सर्वलक्षणलक्षिताम् ।
उद्वाहयेत्ततः पत्नीं गुरुणानुमते तदा
tataḥ smārtaṃ vivāhāgniṃ śrautaṃ vā pūjayetkramāt |
pratigrahadhano bhūtvā dambhalobhavivarjitaḥ
||11||ततः स्मार्तं विवाहाग्निं श्रौतं वा पूजयेत्क्रमात् ।
प्रतिग्रहधनो भूत्वा दम्भलोभविवर्जितः
pañcayajñavidhānāni kārayedvai yathāvidhi |
vanaṃ gacchettataḥ paścāddvitīyāśramasevanāt
||12||पञ्चयज्ञविधानानि कारयेद्वै यथाविधि ।
वनं गच्छेत्ततः पश्चाद्द्वितीयाश्रमसेवनात्
putreṣu bhāryāṃ nikṣipya sarvasaṅgavivarjitaḥ |
iṣṭāṃllokānavāpnoti na ceha jāyate punaḥ
||13||पुत्रेषु भार्यां निक्षिप्य सर्वसङ्गविवर्जितः ।
इष्टांल्लोकानवाप्नोति न चेह जायते पुनः
kṣatriyastu sthito rājye pālayitvā vasuṃdharām |
śaśvaddharmamanāścaiva prāpnoti paramāṃ gatim
||14||क्षत्रियस्तु स्थितो राज्ये पालयित्वा वसुंधराम् ।
शश्वद्धर्ममनाश्चैव प्राप्नोति परमां गतिम्
vaiśyadharmo na sandehaḥ kṛṣigorakṣaṇe rataḥ |
satyaśaucasamopeto gacchate svargamuttamam
||15||वैश्यधर्मो न सन्देहः कृषिगोरक्षणे रतः ।
सत्यशौचसमोपेतो गच्छते स्वर्गमुत्तमम्
na śūdrasya pṛthagdharmo vihitaḥ parameṣṭhinā |
na mantro na ca saṃskāro na vidyāparisevanam
||16||न शूद्रस्य पृथग्धर्मो विहितः परमेष्ठिना ।
न मन्त्रो न च संस्कारो न विद्यापरिसेवनम्
na śabdavidyāsamayo devatābhyarcanāni ca |
yathā jātena satataṃ vartitavyamaharniśam
||17||न शब्दविद्यासमयो देवताभ्यर्चनानि च ।
यथा जातेन सततं वर्तितव्यमहर्निशम्
sa dharmaḥ sarvavarṇānāṃ purā sṛṣṭaḥ svayambhuvā |
mantrasaṃskārasampannāstrayo varṇā dvijātayaḥ
||18||स धर्मः सर्ववर्णानां पुरा सृष्टः स्वयम्भुवा ।
मन्त्रसंस्कारसम्पन्नास्त्रयो वर्णा द्विजातयः
teṣāṃ matamanādṛtya yadi varteta kāmataḥ |
sa mṛto jāyate śvā vai gatirūrdhvā na vidyate
||19||तेषां मतमनादृत्य यदि वर्तेत कामतः ।
स मृतो जायते श्वा वै गतिरूर्ध्वा न विद्यते
na teṣāṃ preṣaṇaṃ nityaṃ teṣāṃ matamanusmaran |
yaśobhāgī svadharmasthaḥ svargabhāgī sa jāyate
||20||न तेषां प्रेषणं नित्यं तेषां मतमनुस्मरन् ।
यशोभागी स्वधर्मस्थः स्वर्गभागी स जायते
evaṃ guṇagaṇākīrṇo'vasadvipraḥ sa bhārata |
hanasveti hanasveti śṛṇoti vākyamīdṛśam
||21||एवं गुणगणाकीर्णोऽवसद्विप्रः स भारत ।
हनस्वेति हनस्वेति शृणोति वाक्यमीदृशम्
tato nirīkṣate cordhvamadhaścaiva diśo daśa |
vepamānaḥ sa bhītaśca praskhalaṃśca pade pade
||22||ततो निरीक्षते चोर्ध्वमधश्चैव दिशो दश ।
वेपमानः स भीतश्च प्रस्खलंश्च पदे पदे
śṛṅkhalāyudhahastaiśca pāśaiścaiva sudāruṇaiḥ |
veṣṭitaṃ mahiṣārūḍhaṃ naraṃ paśyati manmukham
||23||शृङ्खलायुधहस्तैश्च पाशैश्चैव सुदारुणैः ।
वेष्टितं महिषारूढं नरं पश्यति मन्मुखम्
kṛṣṇāṃjanacayaprakhyaṃ kṛṣṇāmbaravibhūṣitam |
raktākṣamāyatabhujaṃ sarvalakṣaṇalakṣitam
||24||कृष्णांजनचयप्रख्यं कृष्णाम्बरविभूषितम् ।
रक्ताक्षमायतभुजं सर्वलक्षणलक्षितम्
dṛṣṭvā taṃ tu samāyāntaṃ nirīkṣyātmānamātmanā |
japañjāpyaṃ ca paramaṃ śatarudrīyasaṃstavam
||25||दृष्ट्वा तं तु समायान्तं निरीक्ष्यात्मानमात्मना ।
जपञ्जाप्यं च परमं शतरुद्रीयसंस्तवम्
tataḥ provāca bhagavānyamaḥ saṃyamano mahān |
śṛṇu vākyamato brahmanyamo'haṃ sarvajantuṣu
||26||ततः प्रोवाच भगवान्यमः संयमनो महान् ।
शृणु वाक्यमतो ब्रह्मन्यमोऽहं सर्वजन्तुषु
saṃharasva mahābhāga rudrajāpyaṃ sudurbhidam |
yenāhaṃ kālapāśaistvāṃ saṃyamāmi gatavyathaḥ
||27||संहरस्व महाभाग रुद्रजाप्यं सुदुर्भिदम् ।
येनाहं कालपाशैस्त्वां संयमामि गतव्यथः
tacchrutvā niṣṭhuraṃ vākyaṃ yamasya mukhanirgatam |
mahābhayasamopeto brāhmaṇaḥ prapalāyitaḥ
||28||तच्छ्रुत्वा निष्ठुरं वाक्यं यमस्य मुखनिर्गतम् ।
महाभयसमोपेतो ब्राह्मणः प्रपलायितः
tasya mārge gatāḥ sarve yamena saha kiṃkarāḥ |
tiṣṭha tiṣṭheti taṃ vipramūcuste so'pyadhāvata
||29||तस्य मार्गे गताः सर्वे यमेन सह किंकराः ।
तिष्ठ तिष्ठेति तं विप्रमूचुस्ते सोऽप्यधावत
tvaramāṇaḥ pariśrānto hā hato'haṃ durātmabhiḥ |
rakṣa rakṣa mahādeva śaraṇāgatavatsala
||30||त्वरमाणः परिश्रान्तो हा हतोऽहं दुरात्मभिः ।
रक्ष रक्ष महादेव शरणागतवत्सल
evamuktvāpatadbhūmau liṅgamāliṅgya bhārata |
gatasattvaḥ sa viprendraḥ samāśritya sureśvaram
||31||एवमुक्त्वापतद्भूमौ लिङ्गमालिङ्ग्य भारत ।
गतसत्त्वः स विप्रेन्द्रः समाश्रित्य सुरेश्वरम्
taṃ dṛṣṭvā patitaṃ bhūmau devadevo maheśvaraḥ |
ko haniṣyati mābhaistvaṃ huṅkāramakarottadā
||32||तं दृष्ट्वा पतितं भूमौ देवदेवो महेश्वरः ।
को हनिष्यति माभैस्त्वं हुङ्कारमकरोत्तदा
tena te kiṃkarāḥ sarve yamena saha bhārata |
huṅkāreṇa gatāḥ sarve meghā vātahatā yathā
||33||तेन ते किंकराः सर्वे यमेन सह भारत ।
हुङ्कारेण गताः सर्वे मेघा वातहता यथा
tadāprabhṛti tattīrthaṃ kohanasveti viśrutam |
sarvapāpaharaṃ puṇyaṃ sarvatīrtheṣvanuttamam
||34||तदाप्रभृति तत्तीर्थं कोहनस्वेति विश्रुतम् ।
सर्वपापहरं पुण्यं सर्वतीर्थेष्वनुत्तमम्
tatra tīrthe tu yaḥ snātvā pūjayetparameśvaram |
agniṣṭomasya yajñasya phalamāpnotyanuttamam
||35||तत्र तीर्थे तु यः स्नात्वा पूजयेत्परमेश्वरम् ।
अग्निष्टोमस्य यज्ञस्य फलमाप्नोत्यनुत्तमम्
tatra tīrthe tu rājendra prāṇatyāgaṃ karoti yaḥ |
na paśyati yamaṃ devamityevaṃ śaṅkaro'bravīt
||36||तत्र तीर्थे तु राजेन्द्र प्राणत्यागं करोति यः ।
न पश्यति यमं देवमित्येवं शङ्करोऽब्रवीत्
agnipraveśaṃ yaḥ kuryājjale vā nṛpasattama |
agniloke vasettāvadyāvatkalpaśatatrayam
||37||अग्निप्रवेशं यः कुर्याज्जले वा नृपसत्तम ।
अग्निलोके वसेत्तावद्यावत्कल्पशतत्रयम्
evaṃ varuṇaloke'pi vasitvā kālamīpsitam |
iha lokamanuprāpto mahādhanapatirbhavet
||38||एवं वरुणलोकेऽपि वसित्वा कालमीप्सितम् ।
इह लोकमनुप्राप्तो महाधनपतिर्भवेत्
iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcama āvantyakhaṇḍe revākhaṇḍe kohanatīrthamāhātmyavarṇanaṃ nāma dvāviṃśatyuttaraśatatamo'dhyāyaḥ ||