dīrghatapomunyākhyānavarṇanam
īśvara uvāca
anyadākhyānakaṃ vakṣye purā vṛttaṃ narādhipa |
sakuṭumbo gataḥ svargaṃ muniryatra mahātapāḥ
||1||अन्यदाख्यानकं वक्ष्ये पुरा वृत्तं नराधिप ।
सकुटुम्बो गतः स्वर्गं मुनिर्यत्र महातपाः
uttānapāda uvāca
kathaṃ nākaṃ gato vipraḥ sakuṭumbo mahānṛṣiḥ |
kautukaṃ paramaṃ deva kathayasva mama prabho
||2||कथं नाकं गतो विप्रः सकुटुम्बो महानृषिः ।
कौतुकं परमं देव कथयस्व मम प्रभो
īśvara uvāca
citrasena iti khyātaḥ kāśīrājaḥ purābhavat |
śūro dātā sudharmātmā sarvakāmasamṛddhimān
||3||चित्रसेन इति ख्यातः काशीराजः पुराभवत् ।
शूरो दाता सुधर्मात्मा सर्वकामसमृद्धिमान्
sā purī janasaṃkīrṇā nānāratnopaśobhitā |
vārāṇasīti vikhyātā gaṅgātīramupāśritā
||4||सा पुरी जनसंकीर्णा नानारत्नोपशोभिता ।
वाराणसीति विख्याता गङ्गातीरमुपाश्रिता
śaraccandrapratīkāśā vidvajjanavibhūṣitā |
indrayaṣṭisamākīrṇā gopagokulasaṃvṛtā
||5||शरच्चन्द्रप्रतीकाशा विद्वज्जनविभूषिता ।
इन्द्रयष्टिसमाकीर्णा गोपगोकुलसंवृता
bahudhvajasamākīrṇā vedadhvaninināditā |
vaṇigjanairbahuvidhaiḥ krayavikrayaśālinī
||6||बहुध्वजसमाकीर्णा वेदध्वनिनिनादिता ।
वणिग्जनैर्बहुविधैः क्रयविक्रयशालिनी
yantrādānaiḥ pratolībhiruccaiścānyaiḥ suśobhitā |
devatāyatanairdivyairāśramairgahanairyutā
||7||यन्त्रादानैः प्रतोलीभिरुच्चैश्चान्यैः सुशोभिता ।
देवतायतनैर्दिव्यैराश्रमैर्गहनैर्युता
nānāpuṣpaphalairramyā kadalīkhaṇḍamaṇḍitā |
panasairbakulaistālairaśokairāmrakaistathā
||8||नानापुष्पफलैर्रम्या कदलीखण्डमण्डिता ।
पनसैर्बकुलैस्तालैरशोकैराम्रकैस्तथा
rājavṛkṣakapitthaiśca dāḍimairupaśobhitā |
vedādhyayananirghoṣaiḥ pavitrīkṛtamaṅgalā
||9||राजवृक्षकपित्थैश्च दाडिमैरुपशोभिता ।
वेदाध्ययननिर्घोषैः पवित्रीकृतमङ्गला
tasyā uttaradigbhāge āśramo'bhūtsuśobhanaḥ |
tanmandāravanaṃ nāma triṣu lokeṣu viśrutam
||10||तस्या उत्तरदिग्भागे आश्रमोऽभूत्सुशोभनः ।
तन्मन्दारवनं नाम त्रिषु लोकेषु विश्रुतम्
bahumandārasaṃyuktaṃ tena mandārakaṃ viduḥ |
vipro dīrghatapā nāma sarvadā tatra tiṣṭhati
||11||बहुमन्दारसंयुक्तं तेन मन्दारकं विदुः ।
विप्रो दीर्घतपा नाम सर्वदा तत्र तिष्ठति
tapastapati so'tyarthaṃ tena dīrghatapāḥ smṛtaḥ |
sa tiṣṭhati sapatnīkaḥ sasutaḥ sasnuṣastathā
||12||तपस्तपति सोऽत्यर्थं तेन दीर्घतपाः स्मृतः ।
स तिष्ठति सपत्नीकः ससुतः सस्नुषस्तथा
śuśrūṣanti sadā tasya putrāḥ pañca prayatnataḥ |
tasya putraḥ kanīyāṃstu ṛkṣaśṛṅgo mahātapāḥ
||13||शुश्रूषन्ति सदा तस्य पुत्राः पञ्च प्रयत्नतः ।
तस्य पुत्रः कनीयांस्तु ऋक्षशृङ्गो महातपाः
vedādhyayanasampanno brahmacārī guṇānvitaḥ |
yogābhyāsarato nityaṃ kandamūlaphalāśanaḥ
||14||वेदाध्ययनसम्पन्नो ब्रह्मचारी गुणान्वितः ।
योगाभ्यासरतो नित्यं कन्दमूलफलाशनः
tiṣṭhate mṛgarūpeṇa mṛgayūthacarastadā |
dinānte ca dinānte ca mātāpitroḥ samīpagaḥ
||15||तिष्ठते मृगरूपेण मृगयूथचरस्तदा ।
दिनान्ते च दिनान्ते च मातापित्रोः समीपगः
abhivādayate nityaṃ bhaktimānmuniputrakaḥ |
punargacchati tatraiva kānane girigahvare
||16||अभिवादयते नित्यं भक्तिमान्मुनिपुत्रकः ।
पुनर्गच्छति तत्रैव कानने गिरिगह्वरे
krīḍanbālamṛgaiḥ sārddhaṃ pratyahaṃ sa muneḥ sutaḥ |
kadāciddaivayogena ṛkṣaśṛṅgo mamāra saḥ
||17||क्रीडन्बालमृगैः सार्द्धं प्रत्यहं स मुनेः सुतः ।
कदाचिद्दैवयोगेन ऋक्षशृङ्गो ममार सः
iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcama āvantyakhaṇḍe revākhaṇḍe śūlabhedamāhātmye ṛkṣaśṛṅgacaritre dīrghatapomunyākhyānavarṇanaṃ nāma dvipañcāśattamo'dhyāyaḥ ||