kuberāditīrthacatuṣṭayamāhātmyavarṇanam
śrīmārkaṇḍeya uvāca
tato gacchenmahīpāla paraṃ tīrthacatuṣṭayam |
yeṣāṃ darśanamātreṇa sarvapāpakṣayo bhavet
||1||ततो गच्छेन्महीपाल परं तीर्थचतुष्टयम् ।
येषां दर्शनमात्रेण सर्वपापक्षयो भवेत्
kauberaṃ vāruṇaṃ yāmyaṃ vāyavyaṃ tu tataḥ param |
yatra siddhā mahāprājñā lokapālā mahābalāḥ
||2||कौबेरं वारुणं याम्यं वायव्यं तु ततः परम् ।
यत्र सिद्धा महाप्राज्ञा लोकपाला महाबलाः
yudhiṣṭhira uvāca
kimarthaṃ lokapālaiśca tapaścīrṇaṃ purānagha |
narmadātaṭamāśritya hyetanme vaktumarhasi
||3||किमर्थं लोकपालैश्च तपश्चीर्णं पुरानघ ।
नर्मदातटमाश्रित्य ह्येतन्मे वक्तुमर्हसि
śrīmārkaṇḍeya uvāca
adhiṣṭhānaṃ samicchanti hyacalaṃ nirbale sati |
saṃsāre sarvabhūtānāṃ tṛṇabinduvadasthire
||4||अधिष्ठानं समिच्छन्ति ह्यचलं निर्बले सति ।
संसारे सर्वभूतानां तृणबिन्दुवदस्थिरे
kadalīsāraniḥsāre mṛgatṛṣṇeva cañcale |
sthāvare jaṅgame sarve bhūtagrāme caturvidhe
||5||कदलीसारनिःसारे मृगतृष्णेव चञ्चले ।
स्थावरे जङ्गमे सर्वे भूतग्रामे चतुर्विधे
dharmo mātā pitā dharmo dharmo bandhuḥ suhṛttathā |
ādhāraḥ sarvabhūtānāṃ trailokye sacarācare
||6||धर्मो माता पिता धर्मो धर्मो बन्धुः सुहृत्तथा ।
आधारः सर्वभूतानां त्रैलोक्ये सचराचरे
evaṃ jñātvā tu te sarve lokapālāḥ kṛtakṣaṇāḥ |
tapaste cakruratulaṃ mārutāhāratatparāḥ
||7||एवं ज्ञात्वा तु ते सर्वे लोकपालाः कृतक्षणाः ।
तपस्ते चक्रुरतुलं मारुताहारतत्पराः
tatastuṣṭo mahādevaḥ kṛtasyārddhe gate tadā |
anurūpeṇa rājendra yugasya parameśvaraḥ
||8||ततस्तुष्टो महादेवः कृतस्यार्द्धे गते तदा ।
अनुरूपेण राजेन्द्र युगस्य परमेश्वरः
vareṇa chandayāmāsa lokapālānmahābalān |
yo yamicchati kāmaṃ vai taṃ taṃ tasya dadāmyaham
||9||वरेण छन्दयामास लोकपालान्महाबलान् ।
यो यमिच्छति कामं वै तं तं तस्य ददाम्यहम्
etacchrutvā vacastasya lokapālā jagaddhitāḥ |
varadaṃ prārthayāmāsurdevaṃ varamanuttamam
||10||एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्य लोकपाला जगद्धिताः ।
वरदं प्रार्थयामासुर्देवं वरमनुत्तमम्
kubera uvāca
yadi tuṣṭo mahādeva yadi deyo varo mama |
yakṣāṇāmīśvaraścāhaṃ bhavāmi dhanadastviti
||11||यदि तुष्टो महादेव यदि देयो वरो मम ।
यक्षाणामीश्वरश्चाहं भवामि धनदस्त्विति
tataḥ provāca deveśaṃ yamaḥ saṃyamane rataḥ |
tatra pradhāno bhagavān bhaveyaṃ sarvajantuṣu
||12||ततः प्रोवाच देवेशं यमः संयमने रतः ।
तत्र प्रधानो भगवान् भवेयं सर्वजन्तुषु
varuṇo'nantaraṃ prāha praṇamya tu maheśvaram |
krīḍeyaṃ vāruṇe loke yādogaṇasamanvitaḥ
||13||वरुणोऽनन्तरं प्राह प्रणम्य तु महेश्वरम् ।
क्रीडेयं वारुणे लोके यादोगणसमन्वितः
jagādāśu tato vāyuḥ praṇamya tu maheśvaram |
vyāpakatvaṃ trilokeṣu prārthayāmāsa bhārata
||14||जगादाशु ततो वायुः प्रणम्य तु महेश्वरम् ।
व्यापकत्वं त्रिलोकेषु प्रार्थयामास भारत
teṣāṃ yadīpsitaṃ kāmamumayā saha śaṅkaraḥ |
sarveṣāṃ lokapālānaḥ dattvā cādarśanaṃ gataḥ
||15||तेषां यदीप्सितं काममुमया सह शङ्करः ।
सर्वेषां लोकपालानः दत्त्वा चादर्शनं गतः
gate maheśvare deve yathāsthānaṃ tu te sthitāḥ |
sthāpanā ca kṛtā sarvaiḥ svanāmnaiva pṛthakpṛthak
||16||गते महेश्वरे देवे यथास्थानं तु ते स्थिताः ।
स्थापना च कृता सर्वैः स्वनाम्नैव पृथक्पृथक्
kuberaśca kubereśaṃ yamaścaiva yameśvaram |
varuṇo varuṇeśaṃ tu vāto vāteśvaraṃ nṛpa
||17||कुबेरश्च कुबेरेशं यमश्चैव यमेश्वरम् ।
वरुणो वरुणेशं तु वातो वातेश्वरं नृप
tarpaṇaṃ vidadhuḥ sarve mantraiśca vividhaiḥ śubhaiḥ |
sarve sarveśvaraṃ deva pūjayitvā yathāvidhi
||18||तर्पणं विदधुः सर्वे मन्त्रैश्च विविधैः शुभैः ।
सर्वे सर्वेश्वरं देव पूजयित्वा यथाविधि
āhvayāmāsustān viprānsarve sarveśvarā iva |
kṣāntadāntajitakrodhānsarvabhūtābhayapradān
||19||आह्वयामासुस्तान् विप्रान्सर्वे सर्वेश्वरा इव ।
क्षान्तदान्तजितक्रोधान्सर्वभूताभयप्रदान्
vedavidyāvratasnātān sarvaśāstraviśāradān |
ṛgyajuḥsāmasaṃyuktāṃstathātharvavibhūṣitān
||20||वेदविद्याव्रतस्नातान् सर्वशास्त्रविशारदान् ।
ऋग्यजुःसामसंयुक्तांस्तथाथर्वविभूषितान्
cāturvidhyaṃ tu sarveṣāṃ dānaṃ dāsyāma gṛhṇata |
evamuktvā tu sarveṣāṃ viprāṇāṃ dānamuttamam
||21||चातुर्विध्यं तु सर्वेषां दानं दास्याम गृह्णत ।
एवमुक्त्वा तु सर्वेषां विप्राणां दानमुत्तमम्
tatra sthāne dadusteṣāṃ bhūmidānamanuttamam |
yāvaccandraśca sūryaśca yāvattiṣṭhati medinī
||22||तत्र स्थाने ददुस्तेषां भूमिदानमनुत्तमम् ।
यावच्चन्द्रश्च सूर्यश्च यावत्तिष्ठति मेदिनी
tāvaddānaṃ tu yuṣmākaṃ paripanthī na kaścana |
rājā vā rājatulyo vā lokapālairanuttamam
||23||तावद्दानं तु युष्माकं परिपन्थी न कश्चन ।
राजा वा राजतुल्यो वा लोकपालैरनुत्तमम्
dattaṃ lopayate mūḍhaḥ śrūyatāṃ tasya yo vidhiḥ |
śoṣayeddhanado vittaṃ tasya pāpasya bhārata
||24||दत्तं लोपयते मूढः श्रूयतां तस्य यो विधिः ।
शोषयेद्धनदो वित्तं तस्य पापस्य भारत
śarīraṃ varuṇo devaḥ saṃtatīṃ śvasanastathā |
āyurnayati tasyāśu yamaḥ saṃyamano mahān
||25||शरीरं वरुणो देवः संततीं श्वसनस्तथा ।
आयुर्नयति तस्याशु यमः संयमनो महान्
niḥśeṣaṃ bhasmasātkṛtvā hutabhugyāti bhārata |
tasmātsarvaprayatnena brāhmaṇebhyo yudhiṣṭhira |
bhaktiḥ kāryā nṛpaiḥ sarvairicchadbhiḥ śreya ātmanaḥ
||26||निःशेषं भस्मसात्कृत्वा हुतभुग्याति भारत ।
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन ब्राह्मणेभ्यो युधिष्ठिर ।
भक्तिः कार्या नृपैः सर्वैरिच्छद्भिः श्रेय आत्मनः
rājā vṛkṣo brāhmaṇāstasya mūlaṃ bhṛtyāḥ parṇā mantriṇastasya śākhāḥ |
tasmānmūlaṃ yatnato rakṣaṇīyaṃ mūle gupte nāsti vṛkṣasya nāśaḥ
||27||राजा वृक्षो ब्राह्मणास्तस्य मूलं भृत्याः पर्णा मन्त्रिणस्तस्य शाखाः ।
तस्मान्मूलं यत्नतो रक्षणीयं मूले गुप्ते नास्ति वृक्षस्य नाशः
ṣaṣṭivarṣasahasrāṇi svarge tiṣṭhati bhūmidaḥ |
ācchettā cāvamantā ca tānyeva narake vaset
||28||षष्टिवर्षसहस्राणि स्वर्गे तिष्ठति भूमिदः ।
आच्छेत्ता चावमन्ता च तान्येव नरके वसेत्
svadattā paradattā vā pālanīyā vasuṃdharā |
yasya yasya yadā bhūmistasya tasya tadā phalam
||29||स्वदत्ता परदत्ता वा पालनीया वसुंधरा ।
यस्य यस्य यदा भूमिस्तस्य तस्य तदा फलम्
devatājñāmanusmṛtya rājāno ye'pi tāṃ nṛpa |
pālayiṣyanti satataṃ teṣāṃ vāsastriviṣṭape
||30||देवताज्ञामनुस्मृत्य राजानो येऽपि तां नृप ।
पालयिष्यन्ति सततं तेषां वासस्त्रिविष्टपे
svadattā paradattā vā yatnādrakṣyā yudhiṣṭhira |
mahī mahīkṣitā nityaṃ dānācchreyo'nupālanam
||31||स्वदत्ता परदत्ता वा यत्नाद्रक्ष्या युधिष्ठिर ।
मही महीक्षिता नित्यं दानाच्छ्रेयोऽनुपालनम्
āyuryaśo balaṃ vittaṃ saṃtatiścākṣayā nṛpa |
teṣāṃ bhaviṣyate nūnaṃ ye prajāpālane ratāḥ
||32||आयुर्यशो बलं वित्तं संततिश्चाक्षया नृप ।
तेषां भविष्यते नूनं ये प्रजापालने रताः
evamuktvā tu tān sarvāṃllokapālān dvijottamān |
pūjayitvā vidhānena praṇipatya vyasarjayan
||33||एवमुक्त्वा तु तान् सर्वांल्लोकपालान् द्विजोत्तमान् ।
पूजयित्वा विधानेन प्रणिपत्य व्यसर्जयन्
gateṣu vipramukhyeṣu snātvā hutahutāśanāḥ |
lokapālāḥ kṣudhāviṣṭāḥ paryaṭanbhaikṣamātmanaḥ
||34||गतेषु विप्रमुख्येषु स्नात्वा हुतहुताशनाः ।
लोकपालाः क्षुधाविष्टाः पर्यटन्भैक्षमात्मनः
asthicarmāvaśeṣāṅgāḥ kapāloddhṛtapāṇayaḥ |
alabdhagrāsamarddhārdhaṃ niryayurnagarādbahiḥ
||35||अस्थिचर्मावशेषाङ्गाः कपालोद्धृतपाणयः ।
अलब्धग्रासमर्द्धार्धं निर्ययुर्नगराद्बहिः
śāpaṃ dattvā tadā krodhādbrāhmaṇāya yudhiṣṭhira |
daridrāḥ satataṃ mūrkhā bhaveyuśca yayurgṛhān
||36||शापं दत्त्वा तदा क्रोधाद्ब्राह्मणाय युधिष्ठिर ।
दरिद्राः सततं मूर्खा भवेयुश्च ययुर्गृहान्
tadāprabhṛti te sarve brāhmaṇā dhanavarjitāḥ |
śāpadoṣeṇa kauberyāṃ saṃjātā duḥkhabhājanāḥ
||37||तदाप्रभृति ते सर्वे ब्राह्मणा धनवर्जिताः ।
शापदोषेण कौबेर्यां संजाता दुःखभाजनाः
na dhanaṃ paitṛkaṃ putrairna pitā putrapautrikam |
bhuñjate sakalaṃ kālamityevaṃ śaṅkaro'bravīt
||38||न धनं पैतृकं पुत्रैर्न पिता पुत्रपौत्रिकम् ।
भुञ्जते सकलं कालमित्येवं शङ्करोऽब्रवीत्
kubereśe naraḥ snātvā yastu pūjayate śivam |
gandhadhūpanamaskāraiḥ so'śvamedhaphalaṃ labhet
||39||कुबेरेशे नरः स्नात्वा यस्तु पूजयते शिवम् ।
गन्धधूपनमस्कारैः सोऽश्वमेधफलं लभेत्
yamatīrthe tu yaḥ snātvā sampaśyati yameśvaram |
sarvapāpaiḥ pramucyeta saptajanmāntarārjitaiḥ
||40||यमतीर्थे तु यः स्नात्वा सम्पश्यति यमेश्वरम् ।
सर्वपापैः प्रमुच्येत सप्तजन्मान्तरार्जितैः
pūrṇamāsyāmamāvāsyāṃ snātvā tu pitṛtarpaṇam |
yaḥ karoti tilaiḥ snānaṃ tasya puṇyaphalaṃ śṛṇu
||41||पूर्णमास्याममावास्यां स्नात्वा तु पितृतर्पणम् ।
यः करोति तिलैः स्नानं तस्य पुण्यफलं शृणु
sutṛptāstena toyena pitaraśca pitāmahāḥ |
svargasthā dvādaśābdāni krīḍanti prapitāmahāḥ
||42||सुतृप्तास्तेन तोयेन पितरश्च पितामहाः ।
स्वर्गस्था द्वादशाब्दानि क्रीडन्ति प्रपितामहाः
varuṇeśe naraḥ snātvā hyarcayitvā maheśvaram |
vājapeyasya yajñasya phalaṃ prāpnoti puṣkalam
||43||वरुणेशे नरः स्नात्वा ह्यर्चयित्वा महेश्वरम् ।
वाजपेयस्य यज्ञस्य फलं प्राप्नोति पुष्कलम्
mṛtāṃ kālena mahatā loke yatra jaleśvaraḥ |
sa gacchettatra yānena gīyamāno'psarogaṇaiḥ
||44||मृतां कालेन महता लोके यत्र जलेश्वरः ।
स गच्छेत्तत्र यानेन गीयमानोऽप्सरोगणैः
vāteśvare naraḥ snātvā sampūjya ca maheśvaram |
jāyate kṛtakṛtyo'sau lokapālānavekṣayan
||45||वातेश्वरे नरः स्नात्वा सम्पूज्य च महेश्वरम् ।
जायते कृतकृत्योऽसौ लोकपालानवेक्षयन्
kiṃ tasya bahubhiryajñairdānairvā bahudakṣiṇaiḥ |
snātvā catuṣṭaye loke avāptaṃ janmanaḥ phalam
||46||किं तस्य बहुभिर्यज्ञैर्दानैर्वा बहुदक्षिणैः ।
स्नात्वा चतुष्टये लोके अवाप्तं जन्मनः फलम्
te dhanyāste mahātmānasteṣāṃ janma sujīvitam |
nityaṃ vasanti kaurilyāṃ lokapālānnimantrya ye
||47||ते धन्यास्ते महात्मानस्तेषां जन्म सुजीवितम् ।
नित्यं वसन्ति कौरिल्यां लोकपालान्निमन्त्र्य ये
etatpuṇyaṃ pāpaharaṃ dhanyamāyurvivardhanam |
paṭhatāṃ śṛṇvatāṃ caiva sarvapāpakṣayo bhavet
||48||एतत्पुण्यं पापहरं धन्यमायुर्विवर्धनम् ।
पठतां शृण्वतां चैव सर्वपापक्षयो भवेत्
iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcama āvantyakhaṇḍe revākhaṇḍe kuberāditīrthacatuṣṭayamāhātmyavarṇanaṃ nāma trayastriṃśadadhikaśatatamo'dhyāyaḥ ||